اسقار ەبٸتايۇلى سەمەي شاھارىنا باس يمام بولىپ قىزمەت اتقارىپ جاتقانىڭىزعا بٸر جارىم جىلدىڭ جٷزٸ بولدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا رۋحاني باعىتقا دەن قويىپ, قالامىزداعى سۋىقباستاۋ كەنتٸندەگٸ مەشٸتكە الاش قوزعالىسىنىڭ جەتەكشٸسٸ ەليحان بٶكەيحانوۆتىڭ اتىن بەرۋگە مۇرىندىق بولدىڭىز. سونىمەن قاتار سەمەي ٶڭٸرٸنە قاراستى سايتتىڭ اتىن الاشدٸن دەپ ٶزگەرتتٸڭٸز. بۇل باستامالارىڭىزدان سٸزدٸڭ الاش قايراتكەرلەرٸنٸڭ ەڭبەگٸمەن جٸتٸ تانىس ەكەنٸڭٸزدٸ اڭعارتا ما ەلدە قازاق ەلٸنٸڭ بولاشاعى ٷشٸن شەيت بولعان ارىستارعا قۇرمەتتٸڭ بٸر بەلگٸسٸ مە?
– يە, بٸز قاشاندا ەلٸ ٷشٸن, حالقى ٷشٸن شەيت بولعان جاندارعا قۇرمەت كٶرسەتۋٸمٸز كەرەك. وسى ماقساتتا قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنىڭ شەشٸمٸمەن قازاقستان مۇسىلماندار دٸني باسقارماسىنىڭ 30 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ اياسىندا, سەمەي قالاسىنىڭ سۋىقباستاۋ كەنتٸندەگٸ مەشٸتكە الاش كٶسەمٸ, مەملەكەت قايراتكەرٸ, عالىم ەليحان بٶكەيحاننىڭ ەسٸمٸ بەرٸلگەن ەدٸ. ەليحان بابامىز وسى سەمەي جەرٸندە جٷرٸپ, قازاقتىڭ بولاشاعى ٷشٸن ايانباي ەڭبەك ەتٸپ, الاش پارتيياسىن قۇردى.
باستى ماقساتىمىز قازاقتىڭ ۇلى رەتٸندە , ارتىندا قالعان جاندار ۇمىتپاي, دۇعا جاساپ, ساۋاپ بارسا دەگەن نيەتٸمٸز. الداعى ۋاقىتتا وسى مەشٸتتٸڭ ٸشٸنەن ەليحان بٶكەيحانوۆتىڭ ەڭبەكتەرٸن جيناقتاپ كٸتاپحانا اشۋ, ٶنەگەلٸ جولىن ناسيحاتتاۋ جوسپارىمىزدا بار.
قازٸرگٸ زامان تالابىنا ساي يمام تەك مٸنبەردەن عانا ەمەس, ەلەۋمەتتٸك جەلٸ ارقىلى دا ۋاعىز-ناسيحات جٷرگٸزٸپ, حالىقتى يماندىلىققا, مەيٸرٸمدٸلٸككە, قايىرىمدىللىقا شاقىرۋ لەزٸم.
سوندىقتاندا بٸز ورتالىق مەشٸتتٸڭ سايتىن alashdin.kz دەپ ٶزگەرتٸپ, رەبرەندينگ جاسادىق. اتاۋىن اۋىستىرىپ, الاش پەن بايلانىستىرىپ قويۋداداعى بٸردەن بٸر سەبەپ, سەمەي الاشتىڭ رۋحاني استاناسى, الاش زييالىلارى وسى شاھاردا باس قوسقان. قازاق ەلٸنە, جەرٸنە قاتىستى ارماندارى, ماقساتتارى وسى ٶلكەدەن باستاۋ العان ەدٸ. مٸنە سايت ارقىلى حالىققا الاش ارىستارىنىڭ ەل تەۋەلسٸزدٸگٸ جولىنداعى جانقييارلىق ەرلٸكتەرٸمەن قاتار ەڭبەكتەرٸن, تٶل دٸنٸمٸزبەن قاتار, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ناسيحاتتايتىن بولامىز.
قمدب تٶراعاسى, باس مٷفتي ناۋرىزباي قاجى تاعانۇلى جەتٸ باعىت بويىنشا جۇمىستارعا باسىمدىق بەرٸلەتٸنٸن جەتكٸزدٸ. وسى جۇمىستار ٶڭٸردە قالاي ٸسكە اسۋدا?
– ناۋىزباي قاجى تاعانۇلى باس مٷفتي لاۋازىمىنا سايلانعان سەتتەن باستاپ اقپارات سالاسىنداعى جۇمىستارعا سەرپٸن بەردٸ. وسى باعىت بويىنشا يگٸ جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋ ماقساتىندا قمدب جانىنان اقپارات جەنە قوعاممەن بايلانىس بٶلٸمٸ اشىلدى.
سونىمەن قاتار مٷفتييات مەديا ورتالىعى اشىلىپ, دٸني اقپارات سالاسىنداعى يگٸ جوبالار جٷيەلٸ تٷردە جٷزەگە اسا باستادى. ٶتكەن جىلى ەلەمدٸ جايلاعان ٸندەتكە بايلانىستى ساقتىق شارالارىنا بايلانىستى مەشٸتتەردە قۇلشىلىق ەتۋگە رۇقسات بەرٸلمەگەندٸكتەن, دٸن قىزمەتكەرلەرٸ ەلەۋمەتتٸك جەلٸ ارقىلى, حالىقپەن بايلانىسقا شىعىپ, سۇحبات بەرٸپ وتىردى. جەرگٸلٸكتٸ باق ارقىلى ەر تٷرلٸ تاقىرىپتا ماقالالار جارىق كٶرٸپ, ناسيحاتتالدى.
جەتٸ باعىتتىڭ بٸرٸ قايىرىمدىلىق. «قايىرىمدىلىق قايىرىمدى ٸس» دەپ دانا حالىقمىز تەٸگن ايتپاعان.
«Covid-19» ينفەكتسييامەن كٷرەسٸپ جاتقان دەرٸگەرلەر مەن ناۋقاستارعا جان-جاقتى قولداۋ كٶرسەتۋ ماقساتىندا قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان «ٶمٸرگە ٷمٸت سىيلا» اكتسييا اياسىندا سەمەي ٶڭٸرٸندە 19 ميلليون 900 مىڭ تەڭگە كٶلەمٸندە 85 دانا وتتەگٸ كونتسەنتراتورلارى( يۆل اپپاراتى), 550 مىڭ تەڭگەگە 22 دانا پۋلسوكسيمەتر, 3 ميلليون 500 مىڭ تەڭگەگە دەرٸ-دەرمەك, 3100 دانا بەتپەردە دٸن قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ ۇيىمداستىرۋمەن مەشٸت جاماعاتى مەن كەسٸپكەرلەردٸڭ قولداۋىمەن شاھارىمىزداعى اۋرۋحانالارعا جەتكٸزٸلگەن بولاتىن.
«مەكتەپكە جول» شاراسى اياسىندا 2020 جىلى 230 بالاعا وقۋشىلارعا ارنالعان سٶمكەلەر, وقۋ قۇرالدارى, تابىس ەتٸلدٸ. «Qurban-2020» جوباسى بويىنشا قۇرباندىق ەتتەرٸ ەلەۋمەتتٸك جاعىنان از قامتىلعان 2638 وتباسىعا ٷلەستٸرٸلدٸ. «ەل ٷلەسٸ پەتەرگە» شاراسى ٶز جەمٸسٸن بەرٸپ, جاعدايى تٶمەن 3 وتباسىنىڭ باسپانالى بولۋىنا جەردەمدەستٸك.
ٶتكەن جىلعا كٶز سالا كەلە, ٸندەت ٶرشٸپ, ٸس ناسىرعا شاۋىپ تۇرعان كەزدە,حالىق جۇدىرىق بولىپ جۇمىلىپ, يگٸلٸكتٸ ٸسكە اتسالىسۋى ەلٸمٸزدەگٸ ازاماتتاردىڭ بٸرلٸگٸن ارتىرا تٷسكەندەي بولدى. ٸزگٸلٸكتٸڭ كٶرٸنٸسٸ بولعان قايىرىمدىلىق شاراسى ەلٸ دە جالعاسىن تاباتىن بولادى.
باس مٷفتي ناۋرىزباي قاجى تاعانۇلى ايماقتارداعى ٶكٸلدٸكتەرٸگە جول بويىنداعى مەشٸتتەرگە قولايلى جاعداي جاساۋعا بايلانىستى باستاما كٶتەرگەن بولاتىن. وسى يگٸ باستامانى قولداۋ ماقساتىندا سۋىق-بۇلاق كەنتٸ مەشٸتٸ جانىنان تىنىعۋ بٶلمەسٸ اشىلعان بولاتىن. اسقار ەبٸتايۇلى يگٸ ٸس جايلى كەڭٸرەك ايتا كەتسەڭٸز?
– قمدب يە بيىلعى جىلدىڭ العاشقى تٶرالقاسىندا باس مٷفتي ناۋرىزباي قاجى تاعانۇلى, جول بويىنداعى مەشٸتتەردٸڭ جاعدايىن جاقسارتۋ, جولاۋشىلارعا قولايلى ەتۋ مەسەلەسٸنە باسا نازار اۋدارۋدى تاپسىرعان بولاتىن. وسى باعىتتا جارما اۋدانىنداعى سەمەي-الماتى تاس جولى بويىنداعى سۋىق-بۇلاق كەنتٸندەگٸ مەشٸت جانىنان تىنىعۋ بٶلمەسٸن اشتىق. بٶلمەدە الىس جولدان كەلە جاتقان جولاۋشىلاردىڭ تىنىعىپ الۋىنا بار جاعداي جاسالعان. ساپارداعى ادامدارعا ۋاي-فاي جەلٸسٸ, جىلى سۋمەن دەرەت الۋ, ىستىق كوفە-شەي, العاشقى مەديتسينالىق كٶمەك ٷشٸن دەرٸ دەرمەكتەر, ۇيالى تەلەفون قۋاتتاندىرعىشى, سابىن جەنە انتيسەپتيك, سٷلگٸ-ورامالدار, ىستىق جەنە سۋىق سۋسىندار ەزٸرلەپ قويىلعان.
سەمەي ٶڭٸرٸندە تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ 30 جىلدىعىنا وراي قانداي ارنايى جوبالار مەن شارالاردى جٷزەگە اسىرۋدى جوسپارلاپ وتىرسىزدار?
– تەۋەلسٸزدٸك جاراتۋشىنىڭ بٸزگە بەرگەن ٷلكەن سىيى. ەگەمەندٸ ەلٸمٸزدٸڭ 30 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي, قالا كٶلەمٸندە, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە عىلىمي كونفەرەنتسييالار, وسى جەرگە ەڭبەگٸ سٸڭگەن دٸن قايراتكەرلەرٸ جايلى كٸتاپ شىعارۋ, زيياتكەرلٸك سايىستار, رۋحاني-اعارتۋشىلىققا, دٸن مەن دەستٷر, قايىرىمدىلىق باعىتتا 100- گە جۋىق ٸس-شارالار ۇيىمداستىرۋ جوسپارلانۋدا. سونىمەن قاتار ٶڭٸرٸمٸزدە سالىنىپ جاتقان مەشٸتتەردٸ, تەۋەلسٸزدٸك جولىندا ەڭبەگٸ سٸڭگەن دٸن قايراتكەرلەرٸنە, بەلگٸلٸ تۇلعالاردىڭ اتىمەن اتاۋ, كٶشە اتتارىن بەرۋ مەسەلەلەرٸ قمدب تاراپىنان يگٸ باستامالار جٷزەگە اسپاق.
جەتٸ باعىتتىڭ بٸرٸ اعىمدارمەن جۇمىس. قازٸر قوعامدا سٸز تٷسٸنەتٸن يسلام مەن مەن تٷسٸنەتٸن دٸن دەگەن تٷسٸنٸك قالىپتاسۋدا. ناسيحاتتى, دٸني ٸلٸمدٸ مەشٸتتەگٸ ۇستازدار مەن يمامداردان ەمەس, باسقا ەلدەگٸ ٶزدەرٸ ۇستاز سانايتىن جانداردان بٸلٸم الۋى بۇل جەرگلٸكتٸ دٸني قىزمەتكەرلەرگە دەگەن سەنٸمسٸزدٸك تانىتقاننىڭ بەلگٸسٸ بولۋى مٷمكٸن بە? اق پەن قارانى اجىراتىپ, قايسى دۇرىس, قايسى بۇرىس ەكەندٸگٸن ايعاقتاپ كٶرسەتٸپ, حالىققا جەتكٸزۋ جۇمىستارى قانشالىقتى قارقىندى جٷرٸپ جاتىر?
– جات اعىمدارمەن كٷرەس جۇمىسى قمدب كٷن تەرتٸبٸندەگٸ ەڭ ٶزەكتٸ مەسەلەسٸ.دٸني تۇرعىدان قاراعان كەزدە اداسۋشىلىق, قاتەلەسۋشٸلٸك دٸنگە ابىرويسىزدىق ەكەلەدٸ. سوندىقتاندا بٸزدٸڭ ازاماتتاردىڭ تەرٸس جولدى تاڭداپ كەتپەۋٸنە ات سالىسۋىمىز بٸزدٸڭ نەگٸزگٸ مٸندەتتەرٸمٸزدٸڭ بٸرٸ.
قازٸر جاراتۋشىعا تەۋبە, ەلٸمٸزدە بٸلٸمٸ جوعارى, بٸلٸكتٸ دٸني ماماندار, تەولوگتار بار. ەر ٶڭٸردە جەمٸستٸ ەڭبەك ەتٸپ جاتقان عالىمدارىمىز, ۇستازدارىمىز, جات اعىمنىڭ جەتەگٸندە كەتكەن وتانداستارىمىزعا باعىتىنىڭ دۇرىس ەمەس ەكەندٸگٸن دەلەلدەپ, ەبۋ حانيفا مەزھابىن ۇستاناتىن جانداردىڭ قاتارى كٷن ٶتكەن سايىن كٶبەيٸپ كەلە جاتقانى قۋانتادى.
كارانتين رەجيمٸنە بايلانىستى قاشىقتىقتان وقىتۋ, عالامتور جەلٸسٸندەگٸ ۋاعىز-ناسيحات جۇمىستارىدا قارقىندى جٷرۋدە.
دٸني كادر دايىنداۋ باعىتىندا قانداي جايتقا جٸتٸ كٶڭٸل بٶلۋ كەرەك دەپ ويلايسىز? بٷگٸنگٸ تاڭدا دٸني بٸلٸممەن قاتار, دٷنيەۋي ٸلٸمدٸ مەڭگەرٸپ, جوعارى وقۋ ورنىن ٷزدٸك تەمەمداعان, ٶمٸرلٸك تەجٸريبەسٸ بار, حالىقپەن ەتەنە جاقىن ارالاسا الاتىن ماماندار جەتكٸلٸكتٸ مە?
– ەلٸ دە سەمەي ٶڭٸرٸنٸڭ دٸني سالاسىندا ماماندار قاجەت. الاشتىڭ رۋحاني استاناسىنا باس يمام بولىپ كەلگەنٸمە بٸر جارىم جىلدىڭ جٷزٸ بولىپ قالىپتى. وسى ۋاقىت ٸشٸندە ەلەمدەگٸ ەڭ اتاقتى, بٸلٸكتٸ ۇستازدار مەن عالىمدار دەرٸس بەرەتٸن «ەل-ەزھار» ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ, تٷركييانىڭ «حاسەكي» ينستيتۋتىنىڭ, الماتى قالاسىنداعى «نۇر-مٷباراك» ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ تٷلەكتەرٸن قالامىزعا شاقىرىپ, شاھارىمىزدا ۇستازدىق, دٸن قىزمەتكەرٸ رەتٸندە جەمٸستٸ ەڭبەك ەتۋدە.
قازٸر يمام,مولدالارعا تالاپ كٷشەيگەن. ەرينە 90-شى جىلداردىڭ باسىندا كادر تاپشىلىعىنا بايلانىستى وۋقعا تٷسە الماعان نەمەسە مەكتەپتٸ ناشار وقىعان ازاماتتار مەشٸتتەردە ەڭبەك ەتتٸ.
بٸراق بٷگٸنگٸ تاڭدا جان-جاقتى, بٸلٸمدٸ, ساۋاتتى بولۋ تالاپ ەتٸلەدٸ. قازٸر وسى جەردەگٸ قۇلشىلىق ٷيلەرٸندە قىزمەت ەتٸپ جٷرگەن ۇستازداردىڭ, يمامداردىڭ دەنٸ دٷنيەەۋي ٸلٸمدٸ مەڭگەرگەنٸن, جوعارى بٸلٸمٸ بار قىزمەتكەرلەر.
يە جاسىراتىن ەمەس سوڭعى كەزدەرٸ اتەيستٸك, تەڭٸرشٸلدٸك كٶزقاراستاعى ادامدار حاق دٸنگە بايلانىستى كەرەعار پٸكٸرلەرٸن بٸلدٸرٸپ, دٸن قىزمەتكەرلەرٸنە قارسى شىعىپ جاتقان جايتتاردا كەزدەسەدٸ. بٸراق حالىق قاشاندا دٸن ادامىنا تٶرٸن ۇسىنىپ, ريزاشىلىعىن بٸلدٸرٸپ قۇرمەت كٶرسەتٸپ كەلەدٸ.
ٶز كەزەگٸندە قمدب دا يمامداردىڭ قىزمەت ەدەبٸن قاتاڭ ساقتاپ, رۋحاني پاراساتتىڭ ٷلگٸسٸ بولۋى تيٸس دەگەن ۇستانىمى بويىنشا ەلورادادا ٶتكەن جىلدىڭ سوڭىندا «يسلام – مەدەنيەت پەن ٸزگٸلٸكتٸڭ باستاۋى» اتتى يمامداردىڭ IV رەسپۋبليكالىق ونلاين-فورۋمىندا «زيياتكەر يمام» تۇجىرىمداماسى بەكٸتٸلگەن بولاتىن. وندا يمامداردىڭ كيٸم كييۋ مەدەنيەتٸ, سٶيلەۋ ەدەبٸ, حالىقپەن قارىم-قاتىناسى, زامان تالابىنا ساي بولۋى,سٶزٸ مەن ٸسٸ ٷيلەسۋٸ, بٸلٸمدٸ, بٸلٸكتٸ, ٷلگٸلٸ, ٸسكەر, دٸني اعارتۋشى مامان بولۋى كٶزدەلٸنگەن. مٸنە وسى جوعارىدا كەلتٸرٸلگەن تالاپتارعا ساي جۇمىس ٸستەۋدەمٸز.
«ەلٸمٸزدەگٸ جەرلەۋ رەسٸمدەرٸن جەنە زيرات كٶتەرۋ مەدەنيەتٸن بٸر جٷيەگە كەلتٸرۋ ماقساتىندا قمدب جانىنان سالتتىق قىزمەت كٶرسەتۋ ورتالىعى اشىلدى. ماقساتى مەن مٸندەتٸ قانداي?
– يە, اجال ايتىپ كەلمەيدٸ. قايعىدان قارا جامىلىپ, جاقىنىن قارا جەرگە قيعان وتباسى قابٸرستان ماڭىندا ٶلٸمدٸ كەسٸپكە اينالدىرعان جاندار ۇرشىقشا يٸرٸپ ەكەتٸپ, بٸرەۋدٸڭ ٶلٸمٸ ارقىلى ٶمٸرٸن تٷزەيتٸن كەيبٸر دەلدالدار, وسى قىزمەت تٷرلەرٸنە اسپانداعى باعانى قويىپ بيزنەسٸن دٶڭگەلەتۋدە. كەيدە مارقۇمنىڭ دەنەسٸ سۋىماي جاتىپ, اقى يلەرٸنە ٶزدەرٸ حابارلاسىپ, قىزمەت تٷرلەرٸن ۇسىنىپ جاتۋىن قالاي تٷسٸنەمٸز.
سوندىقتان وسىنداي كەلەڭسٸز جايتتىڭ, جەنە قايعى جامىلىپ, جاقىنىنان ايىرىلعان جاندار پايدا كٶزٸن ٸزدەگەن سالتتىق قىزمەت كٶرسەتەتٸن مەكەمەلەردٸڭ قۇرىعىنا ٸلٸنبەس ٷشٸن, قمدب تٶراعاسى, باس مٷفتي حازٸرەتتٸڭ باستاماسىمەن جاقىندا «QAMQOR-SHARAPAT» سالتتىق قىزمەت كٶرسەتۋ ورتالىعى قۇرىلدى.
جانازا جەنە جەرلەۋ رەسٸمدەرٸندە ىسىراپشىلدىق پەن بەسەكەلەستٸككە جول بەرمەۋ جەنە جالپىعا ورتاق مەدەنيەت قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا ٸسكە قوسىلدى. سوڭعى كەزدەرٸ ەلٸمٸزدە و دٷنيەلٸك بولعان ادامعا حان سارايىنداي زەۋلٸم زيراتتار مەن مازارلار سالۋ دەستٷرگە اينالىپ كەلەدٸ. بۇل ىسىراپشىلدىق. جاراتۋشى الدىندا بەرٸ بٸردەي. مارقۇمعا بٸزدٸڭ دۇعامىز كەرەك. بٸز قالا باسشىلىعىنان ارنايى قورىمعا جەر بەرٸلسە, تولىعىمەن قورشاپ, قازٸرگٸدەي تٶرت قۇلاقتى زيرات ەمەس, تەك بيٸكتٸگٸ 1 مەتر, ەنٸ جارتى مەتر مارقۇمنىڭ اتى-جٶنٸ , تۋعان جەنە دٷنيەدەن ٶتكەن جىلى مەن كٷنٸ جازىلعان بەلگٸ تاس قويىلاتىن بولادى. باستى ماقسات يسلام دٸنٸنٸڭ تالاپتارىن ساقتاۋ, بەسەكەلەستٸككە, ىسىراپقا جول بەرمەۋ, زيرات كٶتەرۋدٸ بٸر تەرتٸپكە كەلتٸرٸپ, جالپىعا ورتاق مەدەنيەتتٸ قالىپتاستىرۋ. سونىمەن قاتار حالىقتىڭ جاعدايىن ەسكەرٸپ, سالتتىق قىزمەت كٶرسەتۋدٸڭ اقىسى رەتٸندە ەڭ تٶمەنگٸ باعانى بەلگٸلەۋ كٶزدەلٸنگەن.
سەمەي قالاسىندا ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان مەشٸت قۇرىلىسى اياقتالۋعا جاقىن. قۇلشىلىق ورداسىنان ازاننىڭ ٷنٸن ەستيتٸن كٷن جاقىن با?
– 2008 جىلى ٸرگەسٸ قالانىپ, قۇرىلىسى توقتاپ قالعان مەشٸت تاستاكەەۆتەر ەۋلەتٸنٸڭ دەمەۋشٸلٸگٸمەن قايتا جاندانا تٷستٸ. اللا قالاسا قۇلشىلىق ورداسى ناۋرىز ايىندا ەل يگٸلٸگٸنە پايدالانۋعا بەرٸلمەك. حاكٸم اباي قۇنانبايۇلىنىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي تٷركٸستان وبلىسى اينالاسىن اباتتاندىرىپ, سەمەيلٸكتەرگە تارتۋ جاساعان ەدٸ. الاشتىڭ رۋحاني استاناسىندا جاڭا مەشٸتتٸڭ بوي كٶتەرۋٸنە مۇرىندىق بولعان بارلىق جاندارعا العىسىمىز شەكسٸز.
ەڭگٸمەلەسكەن, قۋانىش راحمەتوللاۇلى
