جالپى فۋنكتسيونالدىق ساۋاتتىلىق دەگەن ۇعىمدى تاراتىپ ايتار بولساق, ادامداردىڭ (جەكە تۇلعانىڭ) ەلەۋمەتتٸك, مەدەني, ساياسي جەنە ەكونوميكالىق قىزمەتتەرگە بەلسەنە ارالاسۋى جەنە ٶمٸر بويى بٸلٸم الۋىنا ىقپال ەتەتٸن بازالىق فاكتورى. ياعني بٷگٸنگٸ جاھاندانۋ دەۋٸرٸندەگٸ زامان اعىمىنا قاراي ٸلەسٸپ وتىرۋى. سونىمەن, فۋنكتسيونالدىق ساۋاتتىلىق ادامنىڭ ماماندىعىنا, جاسىنا قاراماستان ٷنەمٸ بٸلٸمٸن جەتٸلدٸرٸپ وتىرۋى. مۇنداعى باسشىلىققا الىناتىن فۋنكتسيونالدىق ساپالار: بەلسەندٸلٸك, شىعارماشىلىق تۇرعىدا ويلاۋ, شەشٸم قابىلداي الۋ, ٶز كەسٸبٸن دۇرىس تاڭداي الۋعا قابٸلەتتٸلٸك, ت.ب. ياعني, جالپى بٸلٸم بەرەتٸن مەكتەپتەردە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زيياتكەرلٸك, دەنە جەنە رۋحاني تۇرعىسىنان دامىعان ازاماتىن قالىپتاستىرۋ, ونىڭ فيزيكالىق قۇبىلمالى ەلەمدە ەلەۋمەتتٸك بەيٸمدەلۋٸن قامتاماسىز ەتەتٸن بٸلٸم الۋداعى قاجەتتٸلٸكتەرٸن قاناعاتتاندىرۋ بولىپ تابىلادى. وسىعان وراي ۇلتتىق جوسپاردا فۋنكتسيونالدىق ساۋاتتىلىقتىڭ تٶمەندەگٸدەي نەگٸزگٸ مەحانيزٸمدەرٸن بٶلٸپ كٶرسەتەدٸ. ۇلتتىق جوسپاردىڭ جوعارىدا اتالعان ماقسات, مٸندەتتەرٸن جٷزەگە اسىرۋدا تٶمەندەگٸدەي تەتٸكتەرٸ (مەحانيزمدەرٸ) ناقتىلانىپ, مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ فۋنكتسيونالدىق ساۋاتتىلىعىن دامىتۋ ٷشٸن بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸندە باسشىلىققا الىنادى.
ولار:
• بٸلٸم بەرۋ مازمۇنى (ۇلتتىق ستاندارتتار, وقۋ باعدارلامالارى);
• وقىتۋ نىساندارى مەن ەدٸستەرٸ;
• بٸلٸم الۋشىلاردىڭ وقۋداعى جەتٸستٸكتەرٸن دياگنوستيكالاۋ مەن باعالاۋ جٷيەسٸ;
•مەكتەپتەن تىس, قوسىمشا بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارى;
• مەكتەپتٸ باسقارۋ مودەلٸ (قوعامدىق-مەملەكەتتٸك نىسان, مەكتەپتەردٸڭ وقۋ جوسپارىن رەتتەۋدەگٸ دەربەستٸگٸنٸڭ جوعارى دەڭگەيٸ);
• بارلىق مٷددەلٸ تاراپتارمەن ەرٸپتەستٸككە نەگٸزدەلگەن دوستىق قالىپتاعى بٸلٸم بەرۋ ورتاسىنىڭ بولۋى;
• اتا-انالاردىڭ بالالاردى وقىتۋ مەن تەربيەلەۋ پروتسەسٸندەگٸ بەلسەندٸ رٶلٸ.
ونىڭ العاشقىسى – وقىتۋ مەتودولوگيياسى مەن مازمۇنىن تٷبەگەيلٸ جاڭارتۋ. ياعني مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ فۋنكتسيونالدىق ساۋاتتىلىعىن دامىتۋ جالپى بٸلٸم بەرەتٸن ورتا مەكتەپتٸڭ مەملەكەتتٸك جالپىعا مٸندەتتٸ بٸلٸم بەرۋ ستاندارتىن (مجبس) جاڭارتۋدان باستاۋ الۋعا تيٸس. ول ٷشٸن مۇعالٸم بٸلٸم الۋشىنىڭ بويىنا العان بٸلٸمٸن پراكتيكالىق جاعدايدا تيٸمدٸ جەنە ەلەۋمەتتٸك بەيٸمدەلۋ ٷدەرٸسٸندە پايدالانا الاتىنداي نەگٸزگٸ قۇزىرەتتٸلٸكتەردٸ سٸڭٸرۋٸ كەرەك.
ولار:
باسقارۋشىلىق (پروبلەمانى شەشۋ قابٸلەتٸ);
اقپاراتتىق (ٶز بەتٸنشە اقپاراتتار كٶزدەرٸ ارقىلى ٷنەمٸ بٸلٸمٸن كٶتەرٸپ وتىرۋى, سول ارقىلى تانىمدىق قابٸلەتٸن ۇشتاۋ);
كوممۋنيكاتيۆتٸك (ٷش تٸلدە: قازاق, ورىس, اعىلشىن (شەت) اۋىزشا, جازباشا قارىم-قاتىناس جاساۋ);
ەلەۋمەتتٸك (قوعامدا, ٶزٸ ٶمٸر سٷرگەن ورتادا ٸس-ەرەكەت جاساي الۋ قابٸلەتٸ);
تۇلعالىق ( ٶزٸن جەكە تۇلعا رەتٸندە قالىپتاستىرۋعا قاجەتتٸ بٸلٸم, بٸلٸك, داعدىلاردى يگەرۋ, بولاشاق ٶزٸ تاڭداعان كەسٸبٸن ٶزٸ انىقتاۋ, ونىڭ قيىنشىلىعى مەن كٷردەلٸلٸگٸنە تٶزٸمدٸ بولۋ);
ازاماتتىق (قازاق حالقىنىڭ سالت-دەستٷرٸ, تاريحى, مەدەنيەتٸ, دٸلٸ, تٸلٸن تەرەڭ مەڭگەرٸپ, قازاقستاننىڭ ٶسٸپ-ٶركەندەۋٸ جولىنداعى ازاماتتىق پارىزىن تٷسٸنۋٸ);
تەحنولوگييالىق (ەر ازامات ٶز مامندىعىنا قاراي اقپاراتتىق تەحنولوگييالاردى, ساندىق تەحنولوگييانى, بٸلٸم بەرۋ تەحنولوگييالارىن ساۋاتتى پايدالانۋى).
بٸلٸم الۋشى وسى اتالعان نەگٸزگٸ قۇزىرەتتٸلٸكتەرمەن قاتار پەندٸك قۇزىرەتتٸلٸكتەردٸ (ەر پەننٸڭ مازمۇنى ارقىلى) مەڭگەرۋٸ تيٸس.
ەگەمەندٸ ەلٸمٸزدٸڭ حالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ ماڭىزى, ونىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋدىڭ ٶزەكتٸ پروبلەمالارىن شەشۋدەگٸ, قوعامدىق ٶندٸرٸستٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋداعى, ەڭبەكشٸلەردٸڭ ماتەريالدىق جەنە مەدەني دەڭگەيٸن كٶتەرۋدەگٸ گەومەترييا عىلىمىنىڭ ماڭىزى مەن رولٸ ٶتە زور. سەبەبٸ عىلىمدار جٷيەسٸندە گەومەترييا ايرىقشا ورىن الادى. گەومەترييانىڭ ەرەكشەلٸگٸ –ول قازٸرگٸ كەزدەگٸ اۋاداي قاجەتتٸ تەحنيكالىق عىلىمداردىڭ نەگٸزٸ. گەومەترييا ساباعىندا وقۋشىلارعا ناقتى مىسال كەلتٸرە وتىرىپ, ولاردىڭ العان بٸلٸمدەرٸ ماڭىزدى پراكتيكالىق مەسەلەلەردٸ شەشۋگە قاجەت ەكەندٸگٸن تٷسٸندٸرۋ قاجەت. وقۋشىلاردىڭ بٸلٸمنٸڭ ٶمٸرلٸك ماڭىزىن تٷسٸنۋٸ, تەورييا مەن پراكتيكانى تىعىز بايلانىستىرادى, پەنگە ىنتاسىن ارتتىرادى, وقۋشىلار بٸلٸمٸندەگٸ فورماليزمي ەلەمەنتتەرٸن جويادى. وقۋشىلاردىڭ بٸلٸمگە ىنتاسىنىڭ بولۋى, ولاردىڭ ساباقتاعى بەلسەندٸلٸگٸنٸڭ ارتۋىنا بٸلٸم ساپاسىنىڭ جوعارلاۋىنا, بٸلٸم الۋدىڭ پايداسىن تٷسٸنۋدٸڭ قالىپتاسۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, مەنمەندٸك جەنە جالقاۋلىقتان بەزۋ قاسيەتتەرٸ قالىپتاسادى. گەومەترييا كۋرسىنىڭ ەربٸر تاقىرىبىن وقىتۋ بارىسىندا وقۋشىلاردى اينالا قورشاعان ورتانى تانۋداعى گەومەترييانىڭ رٶلٸن دۇرىس تٷسٸنۋگە جەنە العان بٸلٸمدەرٸن پراكتيكالىق ەسەپتەردٸ شەشۋدە قولدانا بٸلۋگە ەسەرٸ تيەتٸندەي پەنارالىق بايلانىستاردى ٸسكە اسىرىپ وتىرۋى قاجەت.
مەكتەپ گەومەترييا كۋرسىن وقىتۋدىڭ ەڭ ماڭىزدى ماقساتتارىنىڭ بٸرٸ – گەومەترييانىڭ قولدانبالى مٷمكٸندٸكتەرٸن اشۋ. ماتەماتيكالىق, سىزۋ,تەحنولوگييا نەمەسە گەوگرافييالىق ,ت.ب. مازمۇندى ەسەپتەردٸ شەشۋ بارىسىندا وقۋشىلار گەومەترييالىق ۇعىمدار مەن زاڭدىلىقتاردى تەرەڭٸرەك تٷسٸنٸپ, ۇعىنىپ , سونىمەن قاتار كەسٸبي دايارلىقتىڭ نەگٸزدەرٸن مەڭگەرەدٸ. پەنارالىق ەسەپتەر دەپ – سىبايلاس پەندەردٸڭ بٸلٸمدەرٸن نەمەسە ەسەپتەرٸن كەلتٸرۋدٸ نەمەسە پايدالانۋدى قاجەت ەتەتٸن ەسەپتەردٸ نەمەسە بٸر وقۋ پەنٸنٸڭ ماتەريالى نەگٸزٸندە قۇراستىرىلىپ, باسقا پەندەردە ارنايى ديداكتيكالىق ماقساتپەن قولدانىلاتىن ەسەپتەردٸ ايتامىز. وقۋشىلاردىڭ ويلاۋ قابٸلەتتەرٸن دامىتۋدا,ولاردى تەربيەلەۋدە,بٸلٸكتەرٸ مەن داعدىلارىنىڭ قالىپتاسۋىندا, گەومەترييانىڭ پراكتيكامەن بايلانىسىن كٶرسەتۋدە ەسەپتٸڭ الاتىن ورنى ٶتە زور. وقۋشىلاردىڭ دٷنيەتانىمىنا ەر وقۋ پەنٸ ٶز ٷلەسٸن قوسىپ وتىرادى. سونىڭ ٸشٸندە گەومەترييانى وقىتۋ بارىسىندا ساباقتاس پەندەردەن جەنە ناقتىلى ٶمٸردەن وقۋشىلارعا تٷسٸنٸكتٸ تٷردە كەلتٸرگەن دەرەكتەر عىلىمي بٸلٸمدەردٸڭ پايدا بولۋ نەگٸزٸن, قورشاعان ورتانىڭ تابيعات قۇبىلىستارىنىڭ تانىمالى جەكە پەندەردٸڭ گەومەترييانىڭ ۇعىمدارى مەن ابستراكتٸلٸ جاعدايلارىن وڭاي سەزٸنە بٸلەدٸ
ٶلشەمٸ 16cم بولاتىن تەكشە بويالىپ,ٶلشەمٸ 4سم بولاتىن كٸشٸ كۋبتارعا بٶلٸنگەن.
1-cۇراق. بۇنداي بٶلۋ كەزٸندە تەكشە نەشە رەت جازىقتىقتارمەن قيىلادى جەنە نەشە تەكشەگە بٶلٸنەدٸ?
2-cۇراق. تەكشەنٸڭ ٷش جاعىنا, ەكٸ جاعىنا, بٸر جاعىنا بوياۋ تيگەن تەكشەلەر سانىن انىقتاڭىز,نەشە تەكشەگە بوياۋ تيمەگەن?
3-cۇراق. بارلىق مايدا تەكشەلەردٸڭ نەشە جاقتارىنا بوياۋ تيگەن?
بۇل جاڭادان اشىلىپ جاتقان اسحاناعا 2 ٷستەل جاساتۋ ٷشٸن ۇستاعا بەرٸلگەن تاپسىرىس.ٷستەلدٸڭ ٶلشەمدەرٸ كٶرسەتٸلگەن.ٷستەلگە قاجەتتٸ ماتەريالدىڭ ساتىلىمداعى ٶلشەمٸ180x260cم .
1-cۇراق:تاپسىرىس بەرۋشٸ ماتەريالدى ٷنەمدٸ پايدالانۋ ٷشٸن نەشە لامينات الۋى كەرەك جەنە ونى تٸلدٸرۋ ٷشٸن لامينات بەتٸنە قالاي ورنالاستىرۋ كەرەك.
2-cۇراق:ٷستەل جيەكتەرٸن كٶمكەرۋ ٷشٸن نەشە مەتر كٶمكەرمە قاجەت?
3-cۇراق:بۇل ماتەريالدان ارتىلاتىن جارامدى بٶلٸكتەردٸڭ ٶلشەمٸ قانداي?
مىسال-3:سىزبادا قازاقتىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىنىڭ بٸرٸ, كيٸز ٷي بارلىق ٶلشەمدەرٸمەن بەينەلەنگەن.
1-cۇراق. كيٸز ٷي قانداي فيگۋرالاردان قۇرالعان.
2-cۇراق. ٷيدٸڭ جالپى بيٸكتٸگٸن تابۋ كەرەك.
3-cۇراق. ٷي قۇرىلىمىنىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلٸگٸ
مىسال-4. شەڭبەر ٸشٸندە راديۋسى ودان ەكٸ ەسە كٸشٸ شەڭبەر اينالىپ جٷر.
1-cۇراق. كٸشٸ شەڭبەر ٷلكەن شەڭبەردٸ تولىق بٸر اينالىپ شىققان كەزدە وسى كٸشٸ شەڭبەر بويىنان الىنعان كەز كەلگەن بٸر نٷكتەنٸڭ جٷرٸپ ٶتەتٸن جولىن تاپ.
2-cۇراق. كٸشٸ شەڭبەردٸڭ تسەنترٸنٸڭ جٷرٸپ ٶتەتٸن جولى.
مىسال-5.اشىق كٷندە جالعىز ٶسٸپ تۇرعان تەرەكتٸڭ بيٸكتٸگٸن تەك بٸر مەترلٸك سىزعىشپەن عانا ٶلشەۋ كەرەك.
1-cۇراق. ٶلشەۋ جۇمىسىن جٷرگٸزۋ ٷشٸن نە بٸلۋ كەرەك?
2-cۇراق. بۇل ەسەپتٸڭ شەشۋٸ نەگە نەگٸزدەلگەن?
بٸرٸنشٸ مىسالدا وقۋشىنىڭ فيگۋرادان ونىڭ ٸشكٸ بٶلٸكتەرٸن كٶزگە ەلەستەتە بٸلۋ قابٸلەتٸن دامىتۋ بولسا , ال ەكٸنشٸ مىسالدا پەنارالىق بايلانىستى قولدانىپ, پراكتيكالىق جۇمىس جاساۋ. ٷشٸنشٸ مىسالدا ۇلتتىق قۇندىلىعىمىز كيٸز ٷي ارقىلى 11-سىنىپتاعى اينالۋ دەنەلەرٸ تاراۋىنا قايتالاۋ ەسەپتەر شىعارۋ بولسا, سونىمەن قاتار دانا حالقىمىزدىڭ گەومەترييالىق ەسەپتەۋلەرگە شەبەرلٸگٸن كٶرسەتۋ. تٶرتٸنشٸ مىسالدا وقۋشىنىڭ تانىمدىڭ دەڭگەيٸن ارتتىرۋعا ارنالعان ەسەپ. بەسٸنشٸ مىسالدا اعاش جەنە سىزعىشتىڭ كٶلەڭكەلەرٸنٸڭ اراسىنداعى بايلانىستى ٷشبۇرىشتاردىڭ ۇقساستىعى تاقىرىبىنا ارنالعان ەسەپ.
قورىتا كەلە وقۋشىنىڭ مەكتەپ باعدارلاماسىن مەڭگەرۋ عانا ەمەس, جەكە تۇلعانىڭ دامۋىنداعى بٸلٸمٸن, تانىمىن شىڭداۋ, ەرتٷرلٸ ٶمٸرلٸك جاعدايلاردا شەشٸم قابىلداي الاتىن قابٸلەتتەرٸن دامىتۋعا باعىتتاۋ بولىپ وتىر.بۇل ەسەپتەردٸڭ نەگٸزگٸ ەرەكشەلٸكتەرٸ زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ جان جاقتى قاراستىرىلۋى مەن جٷيەلٸلٸگٸنە نەگٸزدەلگەن.
جۇبانازار گۋلزيرا سٷلەيمەنقىزى,
جامبىل وبلىسى, قاراتاۋ ق., تالاس اۋدانى
ش.ۋاليحانوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتٸڭ
ماتەماتيكا پەنٸنٸڭ مۇعالٸمٸ
