وتاندىق ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, بريكس - قازاقستان ٷشٸن جاڭا مٷمكٸندٸكتەرمەن قاتار, بٸرقاتار تەۋەكەلدەردٸ تۋىنداتۋى مٷمكٸن.
الدىمەن جاڭا مٷمكٸندٸكتەرگە كەلسەك, ولار: ەكونوميكالىق ەرٸپتەستٸكتٸ كەڭەيتۋ, ساۋدا كٶلەمٸن ۇلعايتۋ جەنە ينۆەستيتسييالاردى تارتۋ, ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارعا قاتىسۋ ارقىلى دامۋدى جەدەلدەتۋ, گەوساياسي ارەنادا جاڭا وداقتاستار تابۋ جەنە تاعى باسقا سىندى جاعىمدى تۇستارى بارشىلىق.
دەگەنمەن تەۋەكەلگە بەل بۋاتىن تٷيتكٸلدەر دە جەتكٸلٸكتٸ. قارجىلىق جەنە ساياسي تەۋەلدٸلٸكتٸڭ كٷشەيۋٸ, كەيبٸر بريكس ەلدەرٸنٸڭ ٸشكٸ قاقتىعىستارىنا بايلانىستى تۇراقسىزدىققا ۇشىراۋى جەنە كٶپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتتىڭ كٷردەلەنۋٸ سىندى قاۋٸپ-قاتەرلەر دە جوق ەمەس.
سوندىقتان ساياساتتانۋشىلار قازاقستانعا بۇل پروتسەستٸ ۇلتتىق مٷددەلەر تۇرعىسىنان مۇقييات باعالاۋ ماڭىزدى دەپ سانايدى.
ساياساتتانۋشى ايدار ەمرەباەۆ,
قازاقستاننىڭ بريكس ۇيىمىنا قاتىستى ۇستانىمدارىنا قاتىستى ٶز پٸكٸرٸن بٸلدٸردٸ.
- قازاقستان كٶپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتتى ۇستانادى. قازٸر قازاقستان ٷشٸن ەڭ ماڭىزدىسى - ۇلتتىق مٷددەنٸ قورعاۋ.
بٷگٸنگٸ تاڭدا حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ ەرتٷرلٸ ۇيىمدار بٸزدٸڭ ەلگە ۇسىنىس تاستاپ جاتقانى بەلگٸلٸ. بٸز قازٸر تٷرلٸ ايماقتىق ۇيىمدارعا مٷشە بولىپ وتىرمىز. حالىقارالىق احۋالعا بايلانىستى ونىڭ ٸشٸندە بولىپ جاتقان تۋربۋلەنتتٸك جاعدايلار بويىنشا بريكس-تىڭ الار ورنى ەرەكشە.
مەنٸڭشە, بريكس-تى كٶبٸنەسە باتىس ايماعىنا قارسى ۇيىمداسقان بٸرلەستٸك دەپ ايتۋعا بولاتىن شىعار. مٷشەلەرٸ قاي ەلدەرٸ ەكەنٸ بەلگٸلٸ. ۇيىمنىڭ قازٸرگٸ ماقسات-مٷددەلەرٸ, ياعني جاھاندىق وڭتٷستٸك ەلدەرٸن توپتاستىرۋعا دەگەن تالپىنىسى اقش باستاعان جاھاندىق باتىسقا قارسى ەرەكەت رەتٸندە كٶرٸنەدٸ.
سوندىقتان مەنٸڭ ويىم پرەزيدەنتٸمٸز ق.ك. توقاەۆ حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ بەلگٸلٸ ديپلومات بولعاندىقتان ول ەربٸر قيمىلدارىن ۇقىپتى جاسايدى, ٶزٸمٸزدٸڭ ۇلتتىق مٷددەگە جارايتىن باعىتتا عانا شەشٸم قابىلدايدى, - دەدٸ ساياساتتانۋشى.
پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ بريكس ۇيىمىنا كٸرۋدەن باس تارتۋى جٶنٸندەگٸ شەشٸمٸ تۋرالى ايتا كەلە, ايدار ەمرەباەۆ مەملەكەت باسشىسىنىڭ توپ-توپقا بٶلٸنٸپ, ەلەم ەلدەرٸنٸڭ بٶلٸنٸسٸنە ەكەپ سوقتىراتىن جاعدايلاردان ٸرگەسٸن اۋلاق ۇستايتىنى جايلى ايتتى. سونداي-اق, ساراپشى بريكس-تىڭ بولاشاعان بٸردەن دٶپ بولجاپ ايتۋ قيىن ەكەندٸگٸنە توقتالدى.
- جاڭادان بٸرلەسٸپ اتقارىپ جاتقان, باستامالارى مەن ٸس-قيمىلدارىنا قاراپ بٸراز نەرسەنٸ بولجاۋعا بولادى. قازٸر ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق بار, دەسەك تە ونىڭ قازٸرگٸ جاعدايى بٸزدٸڭ كٶڭٸلٸمٸزدەن شىعىپ جاتقان جوق, ەسٸرەسە ۋكراينداعى سوعىسقا بايلانىستى احۋال اسا جاقسى ەمەس.
مىسالى شىعىستا قىتايمەن ٶتە تىعىز بايلانىستامىز. ناقتى ايتساق, «بٸر جول – بٸر بەلدەۋ» باعدارلاماسىنا قوسىلىپ سودان نەتيجەلەر شىعارۋعا ٷمٸتتەنٸپ جاتىرمىز. مەنٸڭشە حالىقارالىق قانداي دا بٸر ۇيىم بولماسىن, بٸز ەڭ بٸرٸنشٸ ٶز ۇلتتىق مٷددەمٸزدٸ, ٶز مەسەلەلەرٸمٸزدٸ شەشۋگە باعىتتاۋ كەرەك دەپ ويلايمىن, - دەيدٸ ساراپشى.
ساياساتتانۋشى ايدار ەمرەباەۆ ورتا ازييالىق ينتەگراتسيياعا كٶبٸرەك كٶڭٸل بٶلگەنٸمٸزدٸ قۇپ كٶرەدٸ.
- ورتا ازيياداعى ٷلكەن مەملەكەتتەر ٶزبەكستان بار, سولارمەن بٸرلەسٸپ ٷلكەن نارىق جاساساق. ودان كەيٸن جاھاندىق دەڭگەيگە بٸرلەسٸپ شىقساق دەگەن جوسپاردى جٶن كٶرەم. قازٸرگٸ وسى جاعدايمەن بريكس-قا نەمەسە اۋقىمدى ۇيىمدارعا كٸرەتٸن بولساق بٸز ٶز ۇلتتىق مٷددەمٸزدٸ ساقتاي الامىز با جوق پا, سوندىقتان بايقاپ قاراعانىمىز جٶن دەپ ويلايمىن. ەسكپەرتتٸك-اناليتيكالىق جاعىنان قاراستىرىپ قازاقستانعا كەرەكتٸ جاعدايلار بولسا قاراستىرۋعا بولادى, - دەپ قورىتىندىلادى ايدار ەمرەباەۆ.
فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قر فيلوسوفييا, ساياساتتانۋ جەنە دٸنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرٸ سەرٸك نۇرمۇراتوۆ وسى تاقىرىپ بويىنشا ٶز پٸكٸرٸن بٸلدٸردٸ.
- قازاقستانعا بريكس ۇيىمىنا قوسىلۋعا كەلٸپ تٷسكەن ۇسىنىستار بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ مەرتەبەمٸز بەن مٷمكٸندٸكتەرٸمٸزدٸ كٶرسەتەدٸ. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇل سۇراققا ٶزٸنٸڭ ناقتى جاۋابىن بەرەدٸ دەپ ويلايمىز.
دەگەنمەن برازيلييا, رەسەي, قىتاي, ٷندٸستان سىندى ەلەمنٸڭ الپاۋىت ەلدەرٸنٸڭ بۇل ۇيىمعا مٷشە بولۋى, ياعني جەر بەتٸنٸڭ جارتىسىنا جۋىعى وسى بريكس ۇيىمىنا ٶزٸنٸڭ سيمپاتيياسىن بٸلدٸرٸپ تۇرعانىن كٶرسەتەدٸ.
ياعني, بۇل ۇيىم ٶزٸنٸڭ نەتيجەلٸ ٸستەرٸن اتقارىپ جاتقاندىعىن كٶرسەتەدٸ. سوندىقتان قازٸر بٸردەن كٸرە قويۋ وڭاي ەمەس شىعار. بٸراق بٸزدٸڭ ەكونوميكامىزعا پايداسى تيەتٸن بولسا, بٸرتە-بٸرتە ساتىلاپ وعان دا كٸرۋگە بولادى, - دەيدٸ ساراپشى.
ساياساتتانۋشىنىڭ پايىمداۋىنشا, بٷگٸنگٸ پراگماتيزم زامانىندا كەز كەلگەن ۇيىمعا مٷشە بولماس بۇرىن ەڭ الدىمەن پايداسى مەن زييانىن ساۋاتتى تٷردە زەردەلەپ العان جٶن.
- ەكونوميستەر, ساياساتتانۋشىلار, ماماندار زەرتتەپ, زەردەلەپ, ٶز ۇسىنىستارىن ايتقان دۇرىس دەپ ويلايمىن. سوندا عانا بۇل ەرەكەتتٸڭ نەتيجەسٸ بولادى. ونسىز كٶپتەگەن ۇيىمعا مٷشە بولىپ كەتۋگە بولادى.
بٸراق ونىڭ نەتيجەسٸ تەرٸس بولىپ جاتسا, ودان ەلٸمٸز ۇتىلادى, ەكونوميكامىز العا جىلجىمايدى, كەرٸ كەتۋٸ مٷمكٸن. سوندىقتان ونى زەرتتەپ, ساراپتاپ, بٸلٸكتٸ ماماندارىنىڭ ٸسٸنە سٷيەنٸپ وتىرىپ ٸستەيتٸن ەرەكەت دەپ ەسەپتەيمٸن, - دەدٸ ساراپشى.
ساراپشى سونىمەن قاتار بريكس-كە كٸرسەك, جاڭا مٷمكٸندٸكتەر اشىلادى دەپ سانايدى. سەبەبٸ وعان كٸرگەن ەلدەردٸڭ كٶبٸ دامىعان جەنە دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتەردٸڭ قاتارىنا جاتادى.
- ەرينە, جاڭا ۇيىمعا مٷشە بولعان سوڭ تەۋەكەلدەر تۋىندايدى. سەبەبٸ قانشا بٸر ۇيىمدا بٸرگە جٷرگەنٸمەن, اراسىندا بەسەكەلەستٸك بەرٸبٸر بولادى. ەركٸم كٶرپەسٸن ٶزٸنە قاراي تارتادى. سوندىقتان وعان دا دايىن بولۋ كەرەك.
ەر مەملەكەت الدىمەن ٶزٸنٸڭ ەكونوميكالىق پروگماتيزمٸن ويلاپ وتىرادى. سوندىقتان وسىنى دا ەسكەرۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. قازاقستاننىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق ستراتەگيياسى ىنتىماقتاستىقتا جۇمىس ٸستەۋگە تيٸستٸ.
سەبەبٸ ەشكٸمنەن الىس كەتە المايمىز. جاھاندانۋ دەۋٸرٸندە بەرٸ بٸر-بٸرٸمەن استاسىپ, ٶزارا ەرەكەتتەسٸپ داميدى. ونسىز بولمايدى. وڭاشالانىپ الىپ, بيٸككە كٶتەرٸلۋ قازٸرگٸ زاماندا مٷمكٸن ەمەس. قازٸر اقپاراتتىڭ دامىعان زامانى, ەلدٸڭ مٷمكٸندٸكتەرٸنٸڭ بەرٸ ٷلكەن ينتەگراتسيياعا تٷسۋدە. دەمەك, ىقتىماقتاستىقتا ونىڭ پايداسى دا, زييانى دا بولادى. مەملەكەتكە ەكەلەر پايداسى كٶبٸرەك بولسا, ونىڭ قۇرامىنا ەنۋ كەرەك. كەمشٸلٸگٸ بولسا, ونىمەن كٷرەسۋدٸڭ جولدارىن انىقتاۋ كەرەك. سوندىقتان بۇل جەردە ارنايى مامانداردىڭ ٷلكەن ساراپتاماسى كەرەك, - دەپ قورىتىندىلادى ساياساتتانۋشى.
ەسكە سالساق, جاقىندا عانا قازاقستان پرەزيدەنتٸنٸڭ كەڭەسشٸسٸ ەرٸ باسپاسٶز حاتشىسى بەرٸك ۋەليدٸڭ مەلٸمدەۋٸنشە, قاسىم-جومارت توقاەۆقا ەلٸمٸزدٸڭ بريكس-كە قوسىلۋى تۋرالى ۇسىنىستار كەلٸپ تٷسكەن. مەملەكەت باسشىسى بۇل ۇسىنىستاردى ۇلتتىق مٷددە تۇرعىسىنان مۇقييات قاراستىرۋدا, بٸراق قازٸرگٸ جەنە جاقىن بولاشاقتا قازاقستان بريكس-كە مٷشە بولۋ تۋرالى ٶتٸنٸش بەرمەيدٸ.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كەڭەسشٸسٸ ەرٸ باسپاسٶز حاتشىسى بەرٸك ۋەليدٸڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت باسشىسى بريكس سامميتٸنە قاتىسىپ, «اۋتريچ» سٶز سٶيلەيدٸ. بۇل ماڭىزدى شارا 22-24 قازان كٷندەرٸ قازان قالاسىندا ٶتەدٸ جەنە وعان 32 ەلدەن جينالعان دەلەگاتسييالار, ونىڭ ٸشٸندە 25 كە جۋىق ەلدٸڭ باسشىلارى قاتىسادى.
بەرٸك ۋەليدٸڭ ايتۋىنشا, قازاقستان بريكس-كە دەگەن ۇستانىمىن ساقتاپ وتىر, بٸراق وسى كەزەڭدە ۇيىمعا مٷشەلٸككە ٶتٸنٸش بەرۋ جوسپارى جوق. ۇيىمنىڭ كٶپ ساتىلى پروتسەسٸ مەن دامۋى ۋاقىتتى قاجەت ەتەدٸ, سوندىقتان بۇل مەسەلە كەيٸنگە قالدى.
ايتا كەتەلٸك, قازاقستان بريكس-تىڭ ەدٸل جەنە دەموكراتييالىق ەلەمدٸك تەرتٸپ ورناتۋ جٶنٸندەگٸ باستامالارىن قولدايدى.
بريكس 2006 جىلى برازيلييا, رەسەي, ٷندٸستان, قىتاي ەلدەرٸنٸڭ بٸرلەسۋٸمەن قۇرىلدى, كەيٸن وعان وڭتٷستٸك افريكا قوسىلدى. قازٸرگٸ ۋاقىتتا بريكس-كە مىسىر, يران, باە, ساۋد ارابيياسى جەنە ەفيوپييا دا مٷشە بولىپ وتىر, ال مالايزييا مەن ەزەربايجان مٷشەلٸككە ٶتٸنٸش بەرگەن. ۇيىمنىڭ باستى ماقساتى – الپاۋىت دەرجاۆالاردىڭ ٷستەمدٸگٸنەن ازات, ەدٸلەتتٸ ەلەمدٸك تەرتٸپ ورناتۋ. قازاقستان بۇل باعىتتاعى ٶزگەرٸستەردٸ باقىلاپ, ۇلتتىق مٷددەلەر تۇرعىسىنان باعالايدى دەپ ەل بيلٸگٸ مەلٸمدەپ وتىر.
