– سونشالىقتى ۇزاق جىل ەلشٸلٸك قىزمەتٸن اتقاردىڭىز. سوندا قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى قانداي تۇستار كٶكەيٸڭٸزگە قونبادى?
– جالپى ەر مەملەكەت قاي زاماندا بولماسىن, الدىمەن ٶز مٷددەسٸن قورعاۋى تيٸس. ۇلتتىق مٷددەنٸ قورعاۋ – ديپلوماتييانىڭ قازىعى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە قازٸرگٸ قر سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ ساياساتى بۇل كونتسەپتسيياعا ساي ەمەس. بٸزدە ۇلتتىق مٷددەنٸ قورعاۋ جوق. الدىمەن, قازاقستاننىڭ قانداي مەملەكەت ەكەنٸن انىقتاپ الايىق. بار ەستيتٸنٸڭٸز: «قازاقستان – كٶپ ۇلتتى ەرٸ كٶپ دٸندٸ مەملەكەت» دەپ جارييالانادى.
ال قازاقستان – قازاق حالقىنىڭ مەملەكەتٸ دەگەن ۇعىم تىسقارى قالعان.
بۇل – ەڭ ٷلكەن قاتە!
– ورىس باسپاسٶزٸ وسى ٷشٸن سٸزدٸ ۇلتشىل دەپ تانىر ەدٸ...
– جوق. بۇل – ۇلتشىلدىق ەمەس, مەملەكەتتٸڭ قانداي بولۋ قاجەتتٸگٸنٸڭ العى شارتى. قاي مەملەكەتتٸ زەردەلەسەڭٸز دە, ول بٸر عانا ۇلتتان, بٸر عانا دٸننەن قۇرالعان ەمەس. بٸراق بۇل مەملەكەتتەردٸڭ نەگٸزٸ – حالىق. ياعني, قاي مەملەكەتتٸ الىپ قاراساڭىز دا, سول مەملەكەت سول حالىقتىڭ مەملەكەتٸ بولىپ تابىلادى. ال قازاقستان بۇل جاعىنان كەنجەلەپ وتىر.
بٸزدە قازٸر تٸل, شەكارا, ازاماتتىق بەرۋ, ازاماتتاردىڭ كەلٸپ-كەتۋٸ مەسەلەسٸنە كەلسەك تە, مەملەكەتتٸك تۇرعىدان تارازىلايتىن كٶزقاراس جوق. قازاقستاندا كٸم كەلەم, قانشا تۇرامىن, نە ٸستەيمٸن دەسە دە – ەسٸك اشىق.
مەن كەزٸندە پرەزيدەنتكە: «قازاقستان, ورىسشا ايتقاندا, «پروحودنوي دۆور» بولدى», – دەپ ايتقانمىن.
شىن مەنٸندە, مەملەكەت ٷلكەن ٷي سيياقتى. وندا تۇراتىن ادامدار بولادى. بٸراق ولاردىڭ بارلىعى يەسٸ بار ٷيدٸڭ ٸشٸندە تۇرعانداي سەزٸنۋلەرٸ تيٸس. قازاقستاندا باسقا قازاق ەمەس ازاماتتار تۇرادى, تۇرسىن, تۇرا بەرسٸن. «قازاقستان – قازاقتار ٷشٸن!» دەگەن سٶزدٸ ايتۋدان اۋلاقپىن. بۇل ۇعىم – بٸزگە جات, قاساڭ تٷسٸنٸك.
بٸراق مەن «قازاقستان – قازاق حالقىنىڭ ەلٸ» دەگەندٸ باسا ايتقىم كەلەدٸ. مەسەلەن, سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸن الايىق, قازٸر وندا سٸزدٸڭ قازاق تٸلٸن بٸلۋ, بٸلمەۋ مٷمكٸندٸگٸڭٸزگە ەشكٸم كٶڭٸل اۋدارمايدى.
– يە. بيىل پارلامەنتتە قر «ديپلوماتييالىق قىزمەت تۋرالى» زاڭىنا ديپلومات مامانعا مٸندەتتٸ تٷردە مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلۋ تۋرالى تالاپ ەنگٸزۋ تٶڭٸرەگٸندە جانكەشتٸ تارتىس بولعانى بەلگٸلٸ. اقىرى مۇنداي شارت قابىلدانعان جوق....
– بۇل – ناعىز ساياسي تايازدىق, ۇلتتىق نيگيليزم, «مەملەكەت قانداي بولۋى كەرەك?» دەگەن تٷسٸنٸكتەن جۇردايلىق. سول كەزدەگٸ سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ ەرلان ىدىرىسوۆ, سونى قاداعالاپ وتىرعان پرەمەر-مينيستر قاسىمجومارت توقاەۆتىڭ «قازاق ديپلوماتتارىنا قازاق تٸلٸن بٸلۋ شارت ەمەس» دەۋلەرٸ تٸپتەن تٷسٸنٸكسٸز.
باسقا كەز-كەلگەن مەملەكەتتە سول ەلدٸڭ مەملەكەتتٸك تٸلٸن بٸلمەسەڭٸز, سىرتقى ٸستەر سالاسىندا ٸستەۋ تٷسٸڭٸزگە دە كٸرمەس ەدٸ. ماڭايلارىنا جولاتپايدى.
مەسەلەن, ورىس تٸلٸن بٸلمەي رەسەي سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸن ماڭايلاي الاسىز با?!
– ىدىرىسوۆتار ديپلومات مامانداردىڭ ازدىعىنان تۋىندايتىن مۇقتاجدىقتى العا تارتار ەدٸ...
– بٸرٸنشٸدەن, سٸزدەر ماعان الدىمەن ورىس تٸلٸن بٸلٸپ, ٸستەپ جٷرگەن مامانداردى كٶسەتٸڭٸزشٸ. سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸندە كەسٸبي بٸلٸمٸ بار تەك قانا توقاەۆ پەن ىدىرىسوۆ. ال قانداي مامان-ەلشٸنٸ اتاپ بەرە الاسىز? تەك قانا ورىس تٸلٸن بٸلەتٸندەردٸ الىپ وتىر. نەگە?
ٶيتكەنٸ توقاەۆ تا, ىدىرىسوۆ تا قازاقشا بٸلمەيدٸ.
نەگە? قازاقستاننىڭ ٶزٸندە, جوعارىدا ايتقانداي, «قازاقستان – قازاق مەملەكەتٸ» دەگەن ۇعىم قالىپتاسپاعان. سوندىقتان, قازاق تٸلٸ مەملەكەتتٸك تٸل رەتٸندە قىزمەت ٸستەي الماي وتىر. توقاەۆ مىرزا پرەمەر-مينيستر بولىپ تۇرعان كەزٸندە: «مەملەكەتتٸك تٸلگە جاعداي جاسايمىز. بٸراق ورىس تٸلٸنە ەشقانداي نۇقسان كەلتٸرمەيتٸندەي...», - دەگەن.
بۇل بٸلمەسكە ايتىلعان سٶز. ەگەر دە مەملەكەتتٸك تٸل قازاق تٸلٸ بولسا, ەرينە, ورىس تٸلٸنە نۇقسان كەلەدٸ. بۇل داۋسىز. بۇل جەردە بٸز ەشكٸمگە «قازاق تٸلٸن بٸلسەڭ, ورىس تٸلٸن بٸلمە» دەپ وتىرعان جوقپىز. بٸزدٸڭ ورىس تٸلٸن بٸلەمٸن دەپ, قازاق تٸلٸنەن ايرىلىپ وتىرعان جەيٸمٸز بار عوي.
سوندىقتان, ەكٸ تٸلدٸ قاراما-قارسى قويۋعا بولمايدى.
ەۋەلٸ, قازاقتار قازاق تٸلٸن بٸلەتٸندەي جاعداي جاساۋ كەرەك. سودان كەيٸن قازاق تٸلٸ قازاقستاندا دا مٷلتٸكسٸز مەملەكەتتٸك تٸل بولۋى شارت.
– ونىڭ ناقتى كٶرٸنٸسٸ قانداي بولادى?
– پرەزيدەنت, پرەمەر-مينيستر, ٷكٸمەت ورىندارى, پارلامەنت, سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ, باسقا مينيسترلەر قازاق تٸلٸندە سٶيلەۋٸ تيٸس. بۇل شارت! بۇل زاڭ! سونىمەن بٸرگە جوعارى بٸلٸم قازاقستاندا باسىم تٷردە قازاق تٸلٸندە بەرٸلۋٸ كەرەك. ورىسشا, نەمەسە باسقا تٸلدە وقيمىن دەگەندەرگە بيزنەسمەندەر وقۋ ورنىن اشسىن. وعان قارسىلىعىمىز جوق.
ال مەملەكەت قازاق تٸلٸنە قولداۋ كٶرسەتۋٸ تيٸس.
ايتالىق, رەسەي – فەدەرالدى مەملەكەت. ول – تەك قانا ورىس حالقىنىڭ عانا ەمەس, باسقا حالىقتاردىڭ دا تاريحي مەكەنٸ.
ال قازاقستاندى قازاقتان باسقا تاريحي مەكەندەگەن حالىق جوق!
ەرينە, وسىدان بٸر-ەكٸ جٷز جىل بۇرىن كەلگەن ورىستار دا, ۋكرايندەر نەمەسە ەلۋ-جٷز جىل بۇرىن قونىستانعان نەمٸس, كورەيلەر بار. بٸراق بۇل – ولاردىڭ تاريحي مەكەنٸ ەمەس. سوندىقتان, قازاقستان – تەك قانا قازاق حالقىنىڭ مەملەكەتٸ, قالعاندارى – باسقا حالىقتاردىڭ ٶكٸلدەرٸ.
مىسالى, ۇلىبريتانييانىڭ ٶزٸندە ميلليونداعان ازياتتار تۇرسا, گەرمانييادا دا سونشالىق كۋردتار عۇمىر كەشۋدە. بٸراق ولاردىڭ سانى قانشا بولسا دا, بەرٸبٸر ۇلىبريتانييا – اعىلشىندار, گەرمانييا – نەمٸستەر جەرٸ. دەل وسىنداي ۇعىمدى 1991-شٸ جىلدان بەرٸ ەشقانداي قاقتىعىسسىز, زورلىق-زومبىلىقسىز ۋاعىزداپ ايتا بەرگەندە, ەشقانداي داۋ تۋماس ەدٸ.
مەنٸڭ كٶرمەگەن ەلٸمنەن كٶرگەن ەلدەرٸم كٶپ: جاپونييا, قىتاي, افريكا, شىعىس ازييا, وڭتٷستٸك ازييا, ەۋروپا... ولارعا ساياحاتشى رەتٸندە ەمەس, كٶبٸنەسە قىزمەت بابىمەن باردىم.
سوندا تٷيگەنٸم: كٶپ حالىق ەرتٷرلٸ مەملەكەتتەردٸ مەكەن ەتۋدە, بٸراق بارلىق ەلدە باسقا ۇلت ٶكٸلدەرٸ ٶزدەرٸن جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ جەرٸندە تۇرىپ جاتىرمىز دەپ ەسەپتەپ, ٶزدەرٸن وسى حالىقتىڭ مەملەكەتٸنٸڭ ازاماتىمىز دەپ سانايدى. ال بۇل سيياقتى تٷسٸنٸك بٸزدە جوق.
– نەگە? ونىڭ تامىرى قايدان شىعادى?
– كسرو – اتى ٶزگەرگەن رەسەي يمپەريياسى عانا. وسىنى سوناۋ 1964-شٸ جىلى «جاس تۇلپارعا» كەلگەننەن بەرٸ ايتىپ جٷردٸم. جالپى بۇل – فەدەرالدى ەمەس, وتارشىل مەملەكەت. ٶيتكەنٸ, ۋكرايناعا دا, بالتىق جاعالاۋىنا دا, باسقا رەسپۋبليكالارعا دا ورىس تٸلٸن ەنگٸزۋگە, ورىس ەدەبيەتٸ مەن مەدەنيەتٸن دەرٸپتەۋگە كٷش سالىندى. بۇل – بٸر حالىقتىڭ باسقا حالىقتارعا ٷستەمدٸگٸن كٶرسەتۋدٸڭ ٷلگٸسٸ.
سول جاعدايدى ٶزگەرتۋ شارالارى قازاقستاندا قولعا الىنۋى تيٸس ەدٸ. بٸراق ول جاسالعان جوق. كەرٸسٸنشە, كەرٸسٸنشە...
تٸپتٸ رەسمي, ەكٸمشٸلٸكتەر ٶزدەرٸ ۇيىمداستىرعان كەشتەرگە, مەرەكەلەرگە رەسەيدەن ەرتٸستەر شاقىرادى.
بۇل – وتارشىلدىققا بەيٸمدەلگەن تەربيەنٸڭ سالدارى. ەيتپەسە, ەر مەملەكەت ٶز مەدەنيەتٸن, ٶز ٶنەر بەلسەندٸلەرٸن قۇرمەتتەۋٸ كەرەك ەمەس پە?! سوعان تابىنۋى قاجەت! كەيبٸر مەملەكەتتەردٸڭ كونستيتۋتسيياسىندا: «ەگەر سٸز بٸزدٸڭ مەملەكەتتٸڭ ازاماتى بولامىن دەسەڭٸز, باسقا مەدەنيەتكە, باسقا ەدەبيەتكە, باسقا تٸلگە تابىنباۋىڭىز كەرەك», - دەپ جازىلعان.
– مىسالى, قاي مەملەكەتتە?
– مالايزييا كونستيتۋتسيياسىندا. ٶركەنيەتتٸ, دامىعان مەملەكەت دەپ سانالاتىن گەرمانييا ەر ەلدەن كەلەتٸن نەمٸس ورالماندارىنا مىنانداي شارت قويادى: «سٸز كەلەردە بٸزدٸڭ تٸلٸمٸزدٸ, مەدەنيەتٸمٸزدٸ بٸلۋٸڭٸز شارت. ەيتپەسە, گەرمانيياداعى بٸزدٸڭ مەدەنيەتٸمٸزگە, تٸلٸمٸزگە نۇقسان كەلەدٸ. سٸز باسقا مەدەنيەتپەن ونى ىدىراتا باستايسىز...»
تاعى بٸردە قازاقستان باسپاسٶزٸنەن بٸر حابارلاندىرۋعا كٶزٸم تٷستٸ. وسىنداعى پولشا ەلشٸلٸگٸ پولشاعا كٶشەم دەگەن قانى پولياك ازاماتتارعا ەلشٸلٸكتەن رۇقسات الۋ ٷشٸن كەلٸپ پولياك تٸلٸنەن ەمتيحان تاپسىرۋ قاجەتتٸگٸن حابارلاپتى. ەگەر پولياك وتباسىنىڭ بٸر مٷشەسٸ ۇلتى باسقا بولىپ, پولياك تٸلٸن بٸلمەسە, وندا وعان بەس جىل مەرزٸم بەرٸلەدٸ.
ياعني, ول وسى ۋاقىت ارالىعىندا پولشادا پولياك تٸلٸن ٷيرەنە الماسا, ازاماتتىق الا المايدى. سەبەبٸ, ولار پولياك مەدەنيەتٸنٸڭ تۇنىعىن بٶتەن مەدەنيەتپەن, بٶگدە تٸلمەن, جات كٶزقاراسپەن لايلايدى. ال بٸزدە وتارشىلدىقتان ارىلۋعا ەلٸ قادام جاسالىنباي وتىر.
ماقالا «فەيسبۋك» ەلەۋمەتتٸك جەلٸسٸندەگٸ بولاتحان تايجان پاراقشاسىنان الىندى.
