بٷگٸندە وتاندىق عىلىمدى دامىتۋعا ەلٸمٸزدەگٸ جوعارعى وقۋ ورىندارى ايرىقشا ٷلەس قوسىپ كەلەدٸ. كەڭەس زامانىندا عىلىمدى دامىتۋدا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى الدىڭعا ورىنعا شىقسا, قازٸر ٸرگەلٸ وقۋ ورىندارى عىلىمدى دامىتۋعا باستاماشى بولۋدا. قازاق عىلىمىنىڭ كٶشٸن ٶرگە سٷيرەپ جٷرگەن ەلٸمٸزدەگٸ ٸرگەلٸ ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ بٸرٸ ھەم بٸرەگەيٸ – الماتى تەحنولوگييالىق ۋنيۆەرسيتەتٸ. «قالا مەن دالا» گازەتٸ اتۋ ۇستازدارىنىڭ تىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى جايىندا بۇعان دەيٸن دە بٸرنەشە رەت جازعان بولاتىن. اتۋ ۇستازدارى تاماق جەنە جەڭٸل ٶنەركەسٸپ سالاسىندا بٸلٸكتٸ ماماندار دايارلاپ, بۇل باعىتتا ٸرگەلٸ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن ٷزدٸكسٸز جٷرگٸزٸپ كەلەدٸ. تاياۋدا اتۋ پروفەسسورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ەيكەن قۇتجانوۆا باستاعان جاس ٸزدەنۋشٸلەر بويىنا سۋ جۇقتىرمايتىن جاڭا ماتا ويلاپ تاپقانىن ەستٸپ, ەدەيٸلەپ ٸزدەپ بارىپ سۇحباتتاستىق.
– ەيكەن جۇماتايقىزى, اتۋ ماماندارى سۋعا سالسا باتپايتىن, وتقا سالسا جانبايتىن يننوۆاتسييالىق ماتالار شىعارىپ جاتقانىن جاقسى بٸلەمٸز. بويىنا سۋ جۇقتىرمايتىن جاڭا ماتا ويلاپ تاۋىپسىزدار. بۇل ٸس قاشان قولعا الىنىپ ەدٸ?
– قازٸرگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدەگٸ جەتەكشٸ ۋنيۆەرسيتەتتەر بٸلٸكتٸ مامان دايىنداپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار عىلىمدى دامىتۋدى دا مويىندارىنا الىپ وتىر. قازٸر اتۋ-دىڭ ماگيسترانتتارى مەن دوكتورانتتارى ماڭىزدى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسۋدا. ٸرگەلٸ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىن بٸر عانا عالىم جٷزەگە اسىرا المايدى. بٸز ويلاپ تاپقان سۋ جۇقپايتىن ماتانىڭ جاڭا تٷرٸن دايىنداۋعا ۋنيۆەرسيتەتٸمٸزدٸڭ بٸرنەشە ماگيسترانتى مەن PhD دوكتور اتاعىن الۋعا نيەتتەنگەن ٸزدەنۋشٸلەرٸمٸز قاتىسىپ, كٶپ جۇمىس ٸستەدٸ. جاڭا ماتانى ويلاپ تابۋدا شەكٸرتتەرٸمنٸڭ كٶمەگٸ كٶپ تيگەنٸن ايتۋعا تيٸسپٸن. جالپى, بٸز بۇل جۇمىستى 2012 جىلى باستاعان بولاتىنبىز. سول كەزدە بٸزدٸڭ كافەدرا توقىما ماتەريالدارعا حيمييالىق ەدٸسپەن جاڭا قاسيەت بەرۋ جەنە توقىما بۇيىمدارىنىڭ جاڭا تٷرٸن شىعارۋ باعىتى بويىنشا عىلىم كوميتەتٸ مەن تەحنولوگييالىق دامۋ جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق اگەنتتٸككە ٶزٸمٸزدٸڭ جوبالارىمىزدى ۇسىندىق. ٶز كەزەگٸندە اتالعان مەكەمەلەر جانىنداعى كوميسسييا مٷشەلەرٸ جوبامىزدىڭ وتاندىق جەڭٸل ٶنەركەسٸپ سالاسىن دامىتۋداعى ماڭىزىن تٷسٸنٸپ, ارنايى گرانت بٶلدٸ. سودان بەرٸ قىزۋ جۇمىس ٸستەپ, بويىنا سۋ جۇقتىرمايتىن جاڭا ماتانى ويلاپ تاپتىق.
– سۇراعىڭىز ورىندى. بٸزدٸڭ جوبامىزدا جاڭا نوۋ-حاۋ بولعاندىقتان تيٸستٸ ورىندار جوبانى ماقۇلداپ, وعان قارجى بٶلدٸ. كەڭەس زامانىندا بٸزدەر قولىمىزدا قانداي شيكٸزات بولسا, سودان توقتاۋسىز ٶنٸم ٶندٸرە بەردٸك. ٶندٸرگەن زاتتىڭ حالىق اراسىندا قانشالىقتى سۇرانىسقا يە ەكەنٸنە ەشكٸم باس اۋىرتپايتىن. نەتيجەسٸندە ٶندٸرٸس ورىندارى شامادان تىس تاۋار ٶندٸرٸپ, ونىڭ بٸرازى قويمالاردا شٸرٸپ كەتكەنٸ جاسىرىن ەمەس. سول سەبەپتٸ بٸزدەر جوبامىزدى قولعا العاندا حالىقتىڭ سۇرانىسىن نازارعا الدىق. جالپى, قازاقستان ەشقاشان سۋ جۇقپايتىن ارنايى ماتا ٶندٸرمەگەن. ەگەر بٸزدٸڭ جوبامىز ٶندٸرٸسكە ەنٸپ كەتسە, ەلٸمٸزدٸڭ اتىن شىعاراتىنى انىق. نەگٸزٸنەن جوبامىز وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنداعى ماقتا-ماتا ٶندٸرٸسٸنٸڭ اسسورتيمەنتٸن كەڭەيتۋدٸ كٶزدەدٸ. ەلٸمٸزدٸڭ مۇناي ٶندٸرٸسٸندە جۇمىس ٸستەپ جٷرگەن جۇمىسشىلارعا ارنايى كيٸمدەر تٸگۋدە سۋ ٶتكٸزبەيتٸن ماتا اۋاداي قاجەت. بٸزدٸڭ ماتامىز بۇل باعىتتاعى سۇرانىسقا تولىقتاي جاۋاپ بەرەدٸ.
ەندٸ سۋ جۇقتىرمايتىن ماتانىڭ ٶزگە ماتالاردان قانداي ارتىقشىلىعى بار دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرسەم. جوبانى قولعا العانىمىزدا قازاقستانداعى ٶندٸرٸس ورىندارىندا تۇرعان قۇرال-جابدىقتاردى اۋىستىرماۋدى جەنە تولىقتاي وتاندىق ٶنٸمدٸ پايدالانۋعا باسا مەن بەردٸك. ەگەر جاڭا ماتانىڭ تٷرٸن شىعارۋ ٷشٸن سىرت ەلدەن شيكٸزات تاسىمالداپ, جاڭا قۇرال-جابدىقتار ساتىپ الساق, بٸزدٸڭ ماتامىز نارىقتا بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن جوعالتار ەدٸ.
– سوندا سٸزدەر ويلاپ تاپقان جاڭا ماتانى ٶندٸرٸسكە شىعارۋ ٷشٸن ەلٸمٸزدٸڭ شيكٸزات قورى جەتكٸلٸكتٸ مە?
– ەرينە. بٸزدەر الدىمەن كەدٸمگٸ ماقتا تالشىقتارىنان قاجەتتٸ ماتامىزدى توقىپ الامىز. سودان كەيٸن حيمييالىق پوليمەر تالداۋ ەدٸسٸمەن ونىڭ بەتٸنە جۇقا گيدروپوليمەر جابىنىن جابىستىرامىز. وسىدان كەيٸن ماتا سۋ جۇقتىرمايتىن قابٸلەتكە يە بولادى. ماتا بەتٸندەگٸ جۇقا پوليمەردٸ ارنايى ميكروسكوپپەن كٶرۋگە بولادى. جوبانى ٸسكە اسىرۋ بارىسىندا ماقتا-ماتا ٶندٸرٸسٸ سالاسىندا بۇرىننان قالىپتاسقان دەستٷرلٸ تەحنولوگييالاردى دامىتىپ, حيمييا عىلىمىنىڭ زاماناۋي جەتٸستٸكتەرٸن كەڭٸنەن پايدالانىپ, كٶزدەگەن ماقساتىمىزعا قول جەتكٸزدٸك.
– سۇراعىڭىز ٶتە ورىندى. عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىمىزدى اياقتاعاننان كەيٸن ارنايى سىناقتاردان ٶتكٸزدٸك. گيدروپوليمەردٸڭ ماقتاعا بەرٸك تٷردە جابىسقانىن ەلەكتروندى ميكروسكوپپەن تەكسەرٸپ كٶردٸك. بۇدان باسقا ٶڭدەۋدەن ٶتكەن ماتانى جۋىپ, سوزعان كەزدە قانداي كٷيگە تٷسەتٸنٸ دە جان-جاقتى سىنالدى. وسى سىناقتاردىڭ نەتيجەسٸندە ماتامىز ٶزٸنٸڭ بەرٸكتٸگٸمەن جوعارى نەتيجە كٶرسەتتٸ. بۇدان باسقا سۋ جۇقپايتىن ماتانىڭ ادام دەنساۋلىعى ٷشٸن قاۋٸپسٸزدٸگٸ دە ارنايى تەكسەرٸلگەنٸن ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك. وسىنداي سىناقتاردان ٶتكەننەن كەيٸن عىلىمي جاڭالىعىمىزدى پاتەنتتەدٸك.
– ەيكەن جۇماتايقىزى, عىلىمي جوبالارىڭىزدى تازا قازاقستاندىق تەحنولوگييا دەپ اتاسا بولا ما?
– ەرينە. دٷنيەجٷزٸندە بويىنا سۋ جۇقتىرمايتىن ماتا دايىنداۋدىڭ كٶپتەگەن جولى مەن ەدٸس-تەسٸلٸ بار. مەسەلەن, كەيبٸر تەحنولوگييالاردا ماقتا تالشىقتارىنا حيمييالىق تەسٸلدەرمەن سۋ جۇقپايتىن قاسيەت بەرٸپ, سودان كەيٸن ماتا توقيدى. بۇدان باسقا ماتانىڭ بويىنا سۋ جۇقتىرماۋ ٷشٸن عالىمدار تٷرلٸ حيمييالىق ەدٸستەردٸ قولدانادى. وسى تۇرعىدان العاندا بٸزدٸڭ ەدٸسٸمٸزدٸ تازا قازاقستاندىق تەحنولوگييا دەپ اتاۋعا بولادى.
– سٸزدەر ويلاپ تاپقان ماتانى قانداي سالالاردا قولدانۋعا بولادى?
– كٶپتەگەن سالادا قولدانۋعا بولادى. ٶندٸرٸس وشاقتارىندا جۇمىس ٸستەيتٸن ادامدار ٷشٸن ارنايى كيٸمدەر تٸگۋگە بولادى. سونىمەن قاتار سۋ ٶتكٸزبەيتٸن ارنايى جابىندار دايىنداۋعا دا تاپتىرمايدى. قازٸرگٸ تاڭدا وڭتٷستٸكتەگٸ توقىما-تٸگٸن سالاسىمەن اينالىساتىن كەسٸپورىندارمەن بٸرلەسٸپ جۇمىس ٸستەپ جاتقان جايىمىز بار. كەلەشەكتە وتاندىق سۋ ٶتكٸزبەيتٸن ماتالاردى ٶندٸرٸستٸك دەڭگەيدە ٶندٸرٸپ قالۋىمىز ەبدەن مٷمكٸن. ٶيتكەنٸ بۇل سالانىڭ كەلەشەگٸ زور.
نۇرلان جۇماقانوۆ, «ۇعتاو» اق قوعاممەن بايلانىس بٶلٸمٸ
