بٸزگە بەيمەلٸم ساۋد ارابييا

ادام اتادان, الەيھي ۋە سەللەم, قييامەت كٷنگە دەيٸنگٸ بارلىق مۇسىلماندار قاجىلىق پارىزدارىن ٶتەيتٸن ەلەمدەگٸ ەڭ كيەلٸ جەرلەر – مەككە قالاسى, قاعبا, ەس –سافا, ەل –مەرۋا, ارافات, مۇزداليفا, مينا, ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ۇلى, ەڭ اسىل جان, ەڭ ۇلى پايعامبار مۇحاممەدتٸڭ, ساللا اللاھۋ الەيھي ۋە سەللەم, مٷبەراك دەنەسٸن قوينىنا العان مەدينا قالاسى ورنالاسقان, شيپاسى كٷشتٸ زەمزەم سۋى سىلدىراي اققان, يسلام ٸلٸمٸ مەن مەدەنيەتٸنٸڭ قاينار كٶزٸ, قاسيەتتٸ قوس مەشٸتتٸڭ قورعاۋشىسى سانالاتىن ساۋد ارابيياسى كورولدٸگٸ كەڭ-بايتاق ارابييا تٷبەگٸندە بۇرىن-سوڭدى ورىن تەپكەن ٷشٸنشٸ مەملەكەت.

نەشە تٷرلٸ ساياسي ٶزگەرٸستەردٸ باستان كەشٸرگەن قوعامدا ٸرٸ ساياسي قايراتكەر رەتٸندە حالىق سەنٸمٸنە يە بولعان ابدۋلازيز يبن ابدۋرراحمان ەل-فايسال ەس-ساۋد 1902 جىلى 15 قاڭتاردا ەلدٸڭ قازٸرگٸ استاناسى ەر-ريياد قالاسىن ازات ەتٸپ, 250 جىل بويىنا جالعاسىپ كەلگەن ساۋد ەۋلەتٸنٸڭ بيلٸگٸن قايتا ورناتتى. تاققا وتىرعاننان كەيٸنگٸ العاشقى 31 جىلدا بٶلەك-بٶلەك بىتىراپ توز-توزى شىققان حالقىن بٸرتۇتاس مەملەكەتكە بٸرٸكتٸرٸپ, كەلەسٸ 21جىلدا كورولدٸكتٸڭ بەيبٸت دامۋىنا كٷش سالعان ابدۋلازيز پاتشانىڭ ەڭبەگٸ وراسان زور. جىل سايىن 23 قىركٷيەك ول كٸسٸنٸڭ ساۋد ارابيياسى كورولدٸگٸن قۇرعان كٷنٸ – ۇلتتىق مەرەكە رەتٸندە اتالىپ ٶتەدٸ. ابدۋلازيز دٷنيەدەن ٶتكەن 1953 جىلى بيلٸك ونىڭ ۇلدارىنا تيدٸ. 13 ەكٸمشٸلٸك اۋدانعا بٶلٸنگەن بۇل ەلدٸڭ اتا زاڭى قۇران مەن سٷننەت, ياعني, يسلام شاريعاتىنا سەيكەس قابىلدانىپ, مەملەكەت باسقارۋ ٸسٸ وسى زاڭدىلىققا بەرٸك نەگٸزدەلگەن. ەلەمدەگٸ مۇناي قورىنىڭ تٶرتتەن بٸرٸ, 204 تريلليون كۋب فۋت گاز قورى بار ساۋدتىقتار وسى بايلىقتى ٶتە تيٸمدٸ پايدالانىپ, الپىس جىلعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىت ٸشٸندە اۋىلشارۋاشىلىعى مەن ٶندٸرٸسٸ ارتتا قالعان ەلدەن تۇراقتى دا قۋاتتى ەكونوميكاسى قالىپتاسقان الدىڭعى قاتارلى, گٷلدەنگەن مەملەكەتكە اينالدى. بۇرىن ٶزٸنە كەرەك تاۋارلاردىڭ بەرٸن شەت ەلدەن تاسيتىن ساۋد ارابيياسى قازٸرگٸ تاڭدا ٶندٸرٸستٸك تاۋار ەكسپورتتاۋشى ەلدەر اراسىندا 20-ورىن السا, ٶندٸرٸستٸڭ, ەنەرگەتيكالىق كەشەننٸڭ, ساۋدانىڭ, اۋىل شاۋاشىلىعىنىڭ, قۇرىلىس پەن بانك سالاسىنىڭ دامۋى جاعىنان ەلەمدەگٸ ەڭ جەدەل دامۋشى ەلدەر ساناتىنا قوسىلدى. ەلدەگٸ زاۋىتتار مەن فابريكالاردا ٸشكٸ ساۋدا اينالىمىنداعى تاۋارلاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ ٶندٸرٸلٸپ, ولاردىڭ شەتەلگە شىعارىلاتىن كٶلەمٸ جىلدان-جىلعا ارتا تٷسۋدە. كورولدٸك ينفراقۇرىلىمدارىنا وراسان زور قارجى بٶلٸنٸپ, جىلىنا ەكٸ مىڭ شاقىرىمداي جولدار سالىنادى, جاڭا ٷيلەر, اۋرۋحانالار تۇرعىزىلۋدا, ٶندٸرٸستٸك مەكەمەلەر اشىلۋدا. ەلدەگٸ تاس جولداردىڭ ۇزىندىعى 1952 جىلى 237 شاقىرىم عانا بولسا, 1995 جىلى 43200 شاقىرىم, اۆتوماگيسترالداردى قوسا العاندا 139000 شاقىرىمعا جەتتٸ. سوڭعى 60 جىلدا ٶتە جوعارى قارقىنمەن دامىعان, جٷزدەن اسا ۇشاقتان تۇراتىن ۇلتتىق اۆياكومپانييا تاياۋ شىعىستاعى ەڭ ٸرٸ اۆياكومپانييا فلوتى سانالادى. دەنساۋلىق ساقتاۋ جٷيەسٸ جەرگٸلٸكتٸ حالىققا دا, شەتەلدٸك قوناقتارعا دا تەگٸن قىزمەت كٶرسەتەدٸ. تٷرلٸ اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ جەنە ەمدەۋگە ارنالعان ٸرٸ باعدارلامالار جٷزەگە اسىرىلىپ, مۇنداعى مەديتسينالىق قىزمەت كٶرسەتۋ حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ ەڭ بيٸك كٶرسەتكٸشكە جەتتتٸ.
جىلىنا 752000 ۋنتسيي التىن, 4 ملن توننا تەمٸر, 17 ملن توننا ماگنيي ٶندٸرەتٸن, بۇل ەل ت.ب. مينەرالدىق زاتتار مەن قۇندى مەتالدارعا ٶتە باي. تاۋ-كەن سالاسىنداعى ٶندٸرٸس جىلدان جىلعا 9 پايىزعا ارتىپ كەلەدٸ, ال ونىڭ ٸشكٸ جالپى ٶنٸمدەگٸ ٷلەسٸ 4 پايىزدى قۇرايدى. باسقا ساۋدا جەنە ٶندٸرٸس سالالارىنىڭ دامىعانىنىڭ ارقاسىندا مۇناي ٶندٸرٸسٸنٸڭ ٸشكٸ جالپى ٶنٸم بويىنشا ٷلەسٸ نەبەرٸ 36 پايىزدى قامتيدى. ەگٸن ەگٸپ, قۇرما, باقشا ٶنٸمدەرٸن جەنە مال ازىعىن ٶسٸرٸپ, قوي-ەشكٸ, تٷيە باعۋمەن قاتار, ەرتٷرلٸ ازىق-تٷلٸك ٶنٸمدەرٸن شىعارىپ, كورولدٸكتٸڭ ەڭ ٶنٸمدٸ سالاسىنا اينالعان اۋىلشارۋاشىلىعىنىڭ قارقىنداي دامۋىنىڭ نەتيجەسٸندە بٷگٸندە كورولدٸك ٶزٸن-ٶزٸ ازىق-تٷلٸكپەن, اۋىلشارۋاشىلىق ٶنٸمدەرٸمەن تولىق قامتاماسىز ەتە الادى.
اۋىل شارۋاشىلىعى ۋەزٸرلٸگٸنٸڭ باستى نازارىنداعى مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ – سۋ رەسۋرستارىن دامىتۋ. شٶل دالادا ورنالاسقان كورولدٸكتە سۋ ٷش تٷرلٸ جولمەن: جەر استى بۇرعىلاۋ قورلارى مەن قۇدىقتاردان, جاڭبىر سۋىن جيناپ ساقتاۋشى رەزەرۆۋارلاردان, سونداي-اق, تەڭٸز سۋىن تۇششىلاندىرۋ ارقىلى الىنادى. بۇل ماقساتتا اۋىز سۋىن ٶندٸرەتٸن 5200 بۇرعىلاۋ قوندىرعىلارىن ورناتىپ, جاڭبىر سۋىن تيٸمدٸ پايدالانۋدى كٶزدەپ 185 بٶگەتتەر قۇردى. ساۋد ارابيياسىنىڭ باتىس جەنە شىعىس جاعالاۋىندا ورناتىلعان 25 تۇششىلاندىرۋ قوندىرعىسى ەلگە قاجەت اۋىز سۋدىڭ 70 پايىزىن ٶندٸرەدٸ. شٶلەيتتٸ ەلدٸڭ سۋعا سۇرانىسىن ۋاقتىلى قامتاماسىز ەتٸپ وتىرعان تەحنولوگييالىق جەتٸستٸگٸنە سٷيٸنبەي تۇرا المايسىز.

ەڭبەكتەگەن سەبيدەن ەڭكەيگەن كەرٸگە دەيٸن, مٷگەدەك پەن جۇمىسسىزدارعا سەكسەنگە جۋىق ەلەۋمەتتتٸك قامسىزداندىرۋ بٶلٸمدەرٸ قىزمەت كٶرسەتەدٸ. بۇدان تىسقارى 160 قايىرىمدىلىق قورلارى كٶمەككە مۇقتاج جانداردىڭ بەرٸنە قامقورلىق جاسايدى

قۇران مەن سٷننەتتٸ بەرٸك ۇستاناتىن بۇل مەملەكەتتە بٸرٸنشٸ كەزەكتە يماندىلىق, ادامگەرشٸلٸك قاعيدالارى ساقتالادى. ەڭبەكتەگەن سەبيدەن ەڭكەيگەن كەرٸگە دەيٸن, مٷگەدەك پەن جۇمىسسىزدارعا سەكسەنگە جۋىق ەلەۋمەتتتٸك قامسىزداندىرۋ بٶلٸمدەرٸ قىزمەت كٶرسەتەدٸ. بۇدان تىسقارى 160 قايىرىمدىلىق قورلارى كٶمەككە مۇقتاج جانداردىڭ بەرٸنە قامقورلىق جاسايدى. اللاھ تاعالا سىيعا تارتقان تابيعات بايلىعى وسى ەلدٸڭ كٷللٸ ازاماتتارىنا ورتاق دەپ يسلامنىڭ ەدٸلەتتٸلٸك تۋىن جەلبٸرەتكەن ٷكٸمەت جارىق دٷنيەگە كەلگەن ەر نەرەستەنٸڭ ەسەپشوتىنا قوماقتى قارجى اۋدارادى ەرٸ ول جىل سايىنعى تازا پايدادان اۋدارىلاتىن قاراجاتپەن تولىعىپ, كەمەلەتتٸك جاسقا جەتكەندە بٸلٸم الۋىنا, ٷيلەنۋٸنە مولىنان جەتەتٸن اقشانى اقى يەسٸنەن باسقا ەشكٸم الا المايدى.
جەر شارىنداعى جەتپٸستەن اسا مەملەكەتكە ونداعان ميلليارد دوللار كٶلەمٸندە كٶمەك كٶرسەتەتٸن ساۋد ارابيياسى دامۋشى ەلدەرگە جەردەم بەرەتٸن ەلەمدەگٸ ٸرٸ ەلدەردٸڭ بٸرٸ. بۇل ونىڭ حالىقارالىق ىنتىماق-بٸرلٸكتٸ, ٶزارا تاتۋ-تەتتٸ تٸرلٸكتٸ قولدايتىن بەيبٸتشٸلٸك سٷيگٸش قايىرىمدى سيپاتىن تانىتارداي. سالىستىرمالى تٷردە ايتساق, بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى جوعارىدا ايتىلعان ماقساتقا بٶلٸنەتٸن قارجىنىڭ ورتاشا مٶلشەرٸن ۇلتتىق كٸرٸستٸڭ 0,7%-ى كٶلەمٸندە بەلگٸلەسە, ٶندٸرٸسٸ دامىعان مەملەكەتتەردەگٸ ەڭ ٸرٸ دونور 0,2%-دان عانا اسىرعان ەدٸ. ال ساۋد ارابيياسى دامۋشى ەلدەرگە كٶمەك رەتٸندە ٶزٸنٸڭ ورتاشا كٸرٸسٸنەن نەمەسە جالپى ٸشكٸ ٶنٸمٸنەن 5,54% پايىز مٶلشەرٸندە قاراجات بٶلەدٸ. وسىعان وراي بٸر عانا مىسال كەلتٸرەيٸك: 1995 جىلدىڭ اياعىندا بۇل مەملەكەت 66.25 ساۋد ريالىن (17 ملرد. دوللار) سۋبسيدييا جەنە جەڭٸل نەسيە تٷرٸندە ەلەمنٸڭ 70 ەلٸنە تاراتتى. ال, ساۋدييالىق دامۋ قورى (SDF) حالىقارالىق كٶمەك بەرۋمەن اينالىساتىن باستى ۇيىم. 1975-1976 جىلدار ارالىعىندا اتالمىش قور 21,4 ملرد-تان استام ساۋد ريالىن (5,71ملرد.دول.) عالامشارىمىزداعى 63 ەلدەگٸ 312 جوبانى قارجىلاندىرۋعا جاراتتى.

جەر شارىنداعى جەتپٸستەن اسا مەملەكەتكە ونداعان ميلليارد دوللار كٶلەمٸندە كٶمەك كٶرسەتەتٸن ساۋد ارابيياسى دامۋشى ەلدەرگە جەردەم بەرەتٸن ەلەمدەگٸ ٸرٸ ەلدەردٸڭ بٸرٸ. بۇل ونىڭ حالىقارالىق ىنتىماق-بٸرلٸكتٸ, ٶزارا تاتۋ-تەتتٸ تٸرلٸكتٸ قولدايتىن بەيبٸتشٸلٸك سٷيگٸش قايىرىمدى سيپاتىن تانىتارداي. سالىستىرمالى تٷردە ايتساق, بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى جوعارىدا ايتىلعان ماقساتقا بٶلٸنەتٸن قارجىنىڭ ورتاشا مٶلشەرٸن ۇلتتىق كٸرٸستٸڭ 0,7%-ى كٶلەمٸندە بەلگٸلەسە, ٶندٸرٸسٸ دامىعان مەملەكەتتەردەگٸ ەڭ ٸرٸ دونور 0,2%-دان عانا اسىرعان ەدٸ

سونداي-اق 74,25 ملرد. ساۋد ريالىن حالىقارالىق قايىرىمدىلىق جەنە گۋمانيتارلىق ۇيىمدارعا بٶلدٸ.
سٷيٸكتٸ پايعامبارىمىز, وعان اللاھتىڭ سەلەمٸ, يگٸلٸكتەرٸ بولسىن, دەنساۋلىقتى كٷتۋگە, سپورتقا ايرىقشا دەن قويعانى بەلگٸلٸ. وسىناۋ ۇلى سٷننەتكە ساي ساۋد ارابيياسىنداعى جاستار ٸسٸ جٶنٸندەگٸ باسقارۋشى كەڭەس جاستار تەربيەسٸ, ونىڭ مەدەني جەنە سپورتتىق دەڭگەيٸن كٶتەرۋ شارالارىمەن اينالىسادى, جاس سپورتشىلارعا بارىنشا قولداۋ, كٶمەك كٶرسەتٸپ, سىي- ماراپات جاساۋدى ەدەتتكە اينالدىرعان. بٷركٸت سالۋ, تٷيە جەنە ات جارىستارى دەستٷرلٸ سپورت تٷرلەرٸ رەتٸندە جوعارى باعالانادى. تۋريزم دە شاريعات تالاپتارىنا ساي دامۋدا, باۋ-باقشاعا بٶلەنگەن, كٶرگەن جاندى شٶل دالانىڭ كٶز تارتار كٶرٸكتٸ ارۋىنداي تامساندىراتىن تايف قالاسى – باتىس جاعالاۋدا, مەككە, جيددا قالالارىنا تاياۋ تاۋ بٶكتەرٸندە ورنالاسقاندىقتان جازدا ەردايىم قوڭىرسالقىن اۋا رايىمەن ەرەكشەلەنٸپ, كۋرورتتى قالا, ال, مي قايناتار ىستىقتا ٷكٸمەت رەزيدەنتسيياسى قىزمەتٸن اتقارادى. سونداي-اق, قىزىل تەڭٸز جەنە پارسى شىعاناعى جاعالاۋلارىنا قىزىعاتىن تۋريستەر لەگٸ بٸر تولاستامايدى.
جەر شارىندا يسلام دٸنٸن سانالى تٷردە قابىلداۋشىلار سانى قاتتى كٶبەيۋدە, وسىعان وراي قاجىلىققا كەلۋشٸلەر سانى ارتقان ٷستٸنە ارتا تٷسپەك. مۇسىلمان مەملەكەتتەرٸندە 15-20 جىل بويى قاسيەتتٸ مەكەننٸڭ توپىراعىن بٸر باسۋدى, قاجىلىق پارىزدارىن ٶتەۋدٸ ارمانداپ, ٶز كەزەگٸن كٷتكەن مىڭداعان مٷميندەردٸ ەسكە الساق, مەككەدەگٸ قاعبا جەنە مەدينا قالاسىنداعى پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) مەشٸتٸن قانشا كەڭەيتسە دە تارلىق قىلاتىنىن تٷيسٸنەتٸندەيمٸز. مارقۇم فاحد پاتشانىڭ كەزٸندە جٷزەگە اسقان ەڭ ٸرٸ شارانىڭ بٸرٸ – قىرۋار قارجى جۇمسالىپ وسى ەكٸ مەشٸتتٸڭ كەڭەيتٸلۋٸ, كٶركەيتٸلۋٸ ەدٸ. ەكٸنشٸ ٸزگٸ ٸسٸ – 1985 جىلى مەدينا قالاسىندا كيەلٸ قۇراندى باستىرۋ كەشەنٸنٸڭ قۇرىلۋى. جىل سايىن بۇل جەردە قۇراننىڭ باسقا تٸلدەردەگٸ ماعىنالىق اۋدارماسى, دٸني كٸتاپتار مەن باسىلىمدار ميلليونداعان دانامەن جارىق كٶرەدٸ.
ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ماڭىزدى, ەڭ عاجاپ, ەڭ ۇلى وقيعالار ٶتكەن وسىناۋ عاجايىپ ەلدٸڭ ەلەمگە سىر عىپ شەرتەر قۇپيياسى از ەمەس.

گٷلباھرام جەبەسٸن,
دٸنتانۋشى,
الماتى قالاسى.