بٸز قازاققا بورىشتارمىز
– كورەي حالقى دەسە, بiزدiڭ كٶز الدىمىزعا شاعىن تٷبەكتi مەكەن ەتكەن, سان عاسىردان iشتەن ەكٸگە بٶلٸنٸپ, سىرتقى جاۋىمەن دە ارپالىسقان قاجىرلى ۇلىس كٶز الدىمىزعا كەلەدٸ. مۇنى سوڭعى جىلدارداعى ەلiمiزدە كٶرسەتٸلە باستاعان تاريحي تەلەسەريالدارىنان دا بايقادىق.
– يە, كورەي حالقىنىڭ باستان كەشكەن زوبالاڭى از ەمەس. بار بولعانى جەر شاماسى ەلiمiزدiڭ بiر وبلىسىنداي عانا بولۋى كەرەك. ال سول جەردە 70 ميلليون حالىق سىيىپ وتىر دەگەنگە بiرەۋ سەنەر, بٸرەۋ سەنبەس. اينالاسى – ادۋىندى تەڭiز. تاۋلى ايماقتارى كٶپ. تەڭiزدiڭ مiنەزi قاتال, ونىمەن جاعالاسىپ ٶمٸر سٷرۋ ٷشiن دە ەرلiك كەرەك. سوندىقتان بولار, سول بiر ۇيىقتا سان عاسىر مەكەن ەتكەن سوڭ, تٶزiمدiلiك, iسكەرلiك, ەڭبەكشiلدiك كورەي حالقىنىڭ قانىنا ciڭگەن داعدىسى.
– ايتپاقشى, وسى تەلەسەريالداردى قاراپ وتىرىپ, كەيبٸر ىرىم-تىيىمدار مەن سالت-دەستٷرلەرٸ تٷركٸلەرگە, ونىڭ iشiندە قازاقتارعا جاقىن كەلەتٸن سارقىنشاقتارى بار سەكٸلدٸ.
– دۇرىس ايتاسىڭ. بەرiمiز بiر شىعىستىقپىز شىعىس حالىقتارىنىڭ بويىندا ۇجداندىلىق, يماندىلىق ۇيىعان. جەنە كەيبٸر زەرتتەۋشٸلەردٸڭ پٸكٸرٸنشە, كورەيلەر دە التاي ٶڭiرiنەن تاراعان كٶرٸنەدٸ. تٷپ-تٶركiنiمiز بiر بولۋى ەبدەن مٷمكٸن. سٶزدەرiمiزدە, ەرەكەتتەرiمiزدە ۇقساستىق كٶپ. قازاقتاردىڭ كەلiنi سەلەم سالسا, كورەي كەلiندەرi دە اتا-ەنەسiنiڭ الدىنان كەسiپ ٶتپەيدi. سەلەم سالادى. ٷلكەننiڭ سٶزiن بٶلمەيدi, ولاردىڭ ايتقانى زاڭ. كورەي اپالارىنىڭ كەلiن سىناۋى, ونىڭ يبا-ەدەتٸن, ٸسكەرلٸگٸن بايقاۋى, تەرگەپ-تەكسەرۋi قازاق ەجەلەرiنiڭ ٸس-ەرەكەتتەرٸنە قاتتى ۇقساپ كەتەتiنiن بiلۋ قيىن ەمەس.
– تاريحي كينولارىندا ويۋلى شاپان كيەتiنiن بايقاپ قالدىق. كەدiمگi قازاقتىڭ قوشقار مٷيٸز, دٶڭگەلەك, جاپىراقشالى ويۋ-ٶرنەكتەرi ەجەلگٸ تاريحتى سۋرەتتەگەن كينولارىندا كٶپ ۇشىراسادى. شىنىمەن دە, ۇلتتىق كيiمدەرiڭiزدە بار ما بۇل?
– بۇعان تاڭىرقاۋدىڭ قاجەتٸ جوق. بiزدiڭ ارعى تٷبiمiز, مەكەن ەتكەن ٶرٸسٸمٸز بار. ارعى تٷركٸلەر بٷگiنگi موڭعولييانىڭ شىعىسىندا ۇزاق جىلدار بيلٸك قۇرعان. كورەيلەرمەن كٶرشi ٶمiر سٷرگەن. سوندىقتان بٸردەن بٸرگە كٶشكەن سالت-دەستٷرلەر بولۋى زاڭدى. ويۋلى شاپانداردى قارت كٸسٸلەر كيەتٸن. قازiر ەر ادامدار كيمەيدi. ال مەرەكە-مەيرام كەزiندە كورەي ەيەلدەرٸ ويۋ-ٶرنەكپەن ەدٸپتەلگەن كيiمدەرiن كيەدٸ ەلٸ كٷنگە شەيٸن. مۇنداي كيiمدەر ٶتە قىمبات, قادiرلi.
– كورەياعا بارىپ تۇراسىز با?
– دەمالىس كەزٸندە بارىپ تۇراتىنمىن. پاندەمييا باستالعالى بارعان جوقپىن. كورەيادا ادام كٶپ بولعاندىقتان با, ۇزاق تۇرا المايمىن. تۋعان جەرiمدi, وتانىمدى ساعىنامىن.
– Here?
– سەبەبٸ قازiرگi كورەيا ەجەلگi كورەيا ەمەس, مەدەنيەتٸ دە, ٶمٸر سٷرۋ سالتى دا ٶزگەشە. بٸز قازاقىلانعانبىز. قازاقتىڭ سالتىن, دەستٷرٸن, كەڭپەيiلدiگiن بويعا سiڭiرگەنبٸز. ەسٸرەسە قازاقتىڭ ەتٸن ساعىنىپ, شىداي الماي كەتەم. قازى-قارتا جەپ جٷرگەن جان, ٷش كٷننەن سوڭ شٶپ-شالامنان زەرٸگەسٸڭ. تۇرا قاشقىڭ كەلەدi. ولار بولسا: «نەگە تاماق جەمەيسٸز?» دەپ قىستايدى. بٸر تٷيٸر ەت جوق, قالاي جەيمٸن?» دەپ قالجىڭدايمىن. ولار مەنiڭ ەتسiرەپ وتىرعانىمدى بٸلمەيدٸ دە. قازٸر ٷش كٷن ەت جەمەسەم, تاماق iشكەن قۇرلى بولمايمىن. جانىم دا, ويىم دا قازاقتانىپ كەتكەن.
– ولار قازاقستان تۋرالى, قازاق تۋرالى سۇراي ما?
– سۇراماعاندا شە. قازاقستاننىڭ ٷلكەن ەل ەكەنiن بەرi بiلەدٸ. ٶيتكەنٸ جەر كٶلەمٸ ەلەم بويىنشا 9-ورىندا عوي. ال ولار بولسا, تار قاپاستا ٶمiر سٷرٸپ جاتقانداي سەزiلەدi ماعان. تىنىسىم تارىلىپ, دەمالام دەپ بارىپ, شارشاپ كەتەمٸن. ولار: «قازاق قانداي حالىق?» دەگەندە مەن بiر-اق نەرسەنٸ ايتامىن: «سەندەر سٷيگەن تاماقتارىڭدى, جىلى-جۇمساقتارىڭدى ٶزدەرٸڭ جەيسٸڭدەر. ال قازاق ٶزi جەمەي, قوناعىنا ساقتايدى. ەل شاقىرىپ, سولارعا بەرەدi» دەپ. ولار تاڭىرقايدى. جەر بەتٸندە قازاقتاي قوناقجاي, كەڭپەيٸل حالىق جوق.
– قازاقستانعا قاي جىلدارى كەلٸپسٸزدەر?
– 1937 جىلى. مال تاسيتىن ۆاگونعا سالىپ, قىزىلوردانىڭ شيەلٸ اۋدانىنا بٸر كٷندە تٶگiپ تاستاپتى.
– سول كٶش تۋرالى ٷلكەن كiسiلەر قالاي ايتۋشى ەدi?
– بۇل ٶزi بiزدەر ٷشiن قىزىقتى جايت بولعانىمەن, سول كەزدەگٸلەر ٷشiن قاسiرەتتi مەزگٸل عوي... ايتۋلارىنشا, كٷن-تٷن دەمەي جٷرگەن پويىز شيەلٸگە تٷندە جەتٸپتٸ. يەن دالا. تاڭ اتقاندا قاراسا, اينالاسىندا بٸردە-بٸر ٷي جوق, جان بالاسى كٶرٸنبەيتٸن قۇلا تٷز ەكەن. سىڭسىعان كۇم, شٶلدi مەكەن. ٶمiرi مۇنداي دالانى كٶرمەگەن ولار ەس-تٷستەن تانىپتى. قايدا كەلگەنiن بiلمەي, كٷننiڭ قايدان شىعىپ, قايدان باتاتىنىن اڭعارماي ابدىراپتى. ەيەلدەر: «بiزدiڭ اجال وسى جەردە بولاتىن بولدى عوي» دەپ جىلاسا كەرەك. كٷن شىجعىرىپ, جەردiڭ اپشىسىن قۋىرىپ تۇر دەيدٸ. بٸر جاعىنان شٶل قىسىپ, ەندi بiر جاعىنان اشتىق بۋىپ, ٷيiلiپ جاتىپتى سوندا. تٷس اۋا سالت اتتى ادامدار كٶرiنiپتi. بiرi كەلiپ الىستان بايقاپ, كەتٸپ قالىپتى دا, ازدان سوڭ التى-جەتi كiسi كەلiپتi. ٶڭكەي شالدار ەكەن. ولاردىڭ قازاق ەكەنiن ول كەزدە ەشكiم بiلمەگەن. جابايى بiر دالا حالقى شىعار, ەندi بiزدi ٶلتٸرەر دەگەن وي عانا سانالارىن مەكەندەپ, ولارعا جاقىنداۋعا باتپاپتى. اتتىلى كٸسٸلەر دە اراقاشىقتىق ساقتاپ, باستارىنان قالپاقتارىن الىپ, قاراپ تۇرىپتى.
كەدiمگi ادامدار ەكەنiن بiلگەن سوڭ, ٷلكەن كٸسٸلەر توپتانىپ ولارعا جاقىنداپتى. ەجەم مارقۇمنىڭ ايتۋىنشا, ەكi جاقتىڭ قارتتارى ۇزاق سٶيلەسكەن كٶرiنەدi. بiرiن-بiرi تٷسiنبەسە دە, ىممەن ۇعىسقان عوي. ادامنىڭ باسىنا كٷن تۋعاندا, قيىنشىلىق تٷسكەندە, بiلمەيتiندi بiلiپ, سەزبەيتiندi سەزەدٸ ەكەن. سوندا قازاقتار ەستٸپتٸ «مىنا جەرگە كٶشiپ بiرتٷرلٸ حالىق كەلٸپتٸ, ولار ادامنىڭ ەتٸن جەيدٸ ەكەن» دەپ. شالدار ەڭگiمەلەسكەندە, كورەيلەردiڭ دە قاراپايىم ادام ەكەنiن بiلگەن عوي. ەڭگٸمە اياقتالعان سوڭ, قازاقتار شاۋىپ كەتٸپ قالدى دەيدٸ. ازدان سوڭ ارتتارىنا بiر-بiر كٸشكەنتاي بالالارىن مٸنگەستiرiپ, ەلگi كiسiلەر قايتا كەلگەن. قورجىندارىندا ٸشپەك-جەمەك سىقا دەيدi. بiرi نان, بiرi ەت, بiرi قۇرت ەكەلiپتi. ول كەز – حالىقتىڭ اشارشىلىقتان ەندi ەس جيىپ, قوزىقارىن كٷن كەشكەن كەزەڭi. سوندا دا اۋىزدارىنان جىرىپ, بiزگە توسقان عوي الداعىلارىن. تiپتi بiر كiسiنiڭ ٷيiندە ەشقانداي تiسكە باسار جوق كٶرiنەدi, بiر جۇمىرتقا ەكەلiپتi. كەدiمگi تاۋىقتىڭ جۇمىرتقاسى. اش ٶزەكتەرiنە تٷسٸپ, تالماۋسىراپ جاتكان حالىق قازاقتار ەكەلگەن كۇرت-iرiمشiكتi, ناندى جەپ ەلدەنiپتi.
بۇل تۋرالى ٷلكەن كٸسٸلەر جيٸ ايتاتىن. قازاقتاردىڭ ارقاسىندا امان قالدىق, بۇل جەرگە تەز سiڭiسiپ كەتتiك دەيتٸن. ەجەم ەڭگٸمەلەگەن وسى كٶرiنiس كٶز الدىمنان كەتپەيدi. ٶزiمدi سول بٸر كٷندەر ٷشiن قازاققا بورىشتار سەزٸنەم.
– بiزدە ٶزiمiزدi-ٶزiمiز ۇناتپايتىن, قىمس ەتسە, «بiزدiڭ قازاق سونداي, جالقاۋ, جاتىپٸشەر» دەپ جاماندايتىن ەدەت بار. سiزدiڭشە, قازاق قانداي حالىق?
– دەل وسى سۇراقتى باياعىدا بiر تiلشi قويىپ ەدٸ. «اۋىلعا بارساڭىز, كورەيلەردiڭ, نەمiستەردiڭ اۋلالارى گٷلدەنiپ, باقشاسى جەمٸسكە تولىپ تۇرادى. ال قازاقتاردٸكٸ جۇتاعان قالپى. بٸز بويكٷيەزبٸز» دەدٸ. سوندا مەن وعان: «قۇدايدىڭ بار ەكەنٸنە سەنەسٸڭ بە» دەپ قارسى سۇراق قويدىم. «ەرينە, بiر جاراتۋشىنىڭ بارلىعىنا بارلىق پەندە سەنەدٸ عوي». وندا «قۇدايدىڭ قاتەلەسۋٸ مٷمكٸن بە?». «جوق, مٷمكٸن ەمەس». «وندا مۇنداي پيعىلىڭنان پiكiرiڭنەن ارىل. مۇنشاما جەردi قازاق نەمەن قورعادى. ويلاشى, استى-ٷستi تولعان بايلىقتى سەندەرگە اللا سىيعا بەرگەن. اللا سٷيگەن ۇلتىنا وسىنداي جەردٸ يەلەنۋگە مٷمكiندiك ەتكەن. قازاقتار دا سوعان ساي بولعان. بٷگٸنگٸ قازاقستان – قازاقتىڭ سان عاسىرلىق كٷرەسٸنٸڭ نەتيجەسٸندە قالىپتاستى. بiر كٷننٸڭ, بٸر ادامنىڭ ەڭبەگi ارقىلى ەمەس, تۇتاس حالىقتىڭ. بiز قازاقستاندىقپىز دەپ ماقتانا بiلۋiمiز كەرەك» دەدٸم. سول تٸلشٸگە بٷگٸنگٸ كورەيانىڭ حەلٸن, 70 ميلليون حالىقتىڭ قاجىرلى ەڭبەك ارقىلى عانا ەزەر كٷن كەشٸپ جاتقانىن, ەلەمدە جەيتiن بiر تiلiم نانعا جارىماي وتىرعانداردىڭ كٶپتiگiن, ال قازاقستاندا جاعدايىمىز كٷن ساناپ جاقسارۋدا ەكەنٸن باياندادىم. ول مەنٸمەن ٷنسٸز كەلٸستٸ. سوندىقتان, بٸز وندايمىز, بۇندايمىز دەپ ەمەس, باتىر, جاۋىنگەر ەڭبەكشi حالىقپىز دەپ ماقتانا بٸلگەنٸمٸز جٶن.
– بالا-شاعاڭىز قازاق تٸلٸن ٶزٸڭٸز سەكٸلدٸ بٸلە مە?
– بٸلەدٸ. ولارعا و باستان قازاقشا تەلٸم بەردٸم. قازiرگە شەيiن نەمەرەلەرٸمە ايتىپ وتىرامىن, «بiزدiڭ وتانىمىز – قازاقستان. سوندىقتان قازاق تٸلٸن بٸلۋ – باستى پارىزىمىز» دەپ! ولارعا ەجەم ايتقان ەڭگٸمەنٸ ايتىپ بەرەمٸن. جاستار تاريحتى بٸلۋٸ كەpeك. ٶزiنiڭ قايدان كەلگەنٸن, قالاي كەلگەنٸن, سول كەزدە اتا-بابالارىنا كiمدەردiڭ قول ۇشىن بەرگەنٸن سانالارىنا قۇيىپ ٶسۋلەرٸ كەرەك.
– قازاقتىڭ ەن-كٷيٸن تىڭدايسىز با?
– ەندٸ, قۇداي-اۋ, اق تاڭنان قارا كەشكە شەيٸن قازاق دالاسىنىڭ اۋاسىن جۇتىپ, سۋىن iشiپ وتىرعان سوڭ, مۋزىكاسىن, ەۋەزٸن تىڭداماۋ مٷمكiن ەمەس قوي. قازاقتاي ٶنەرگە, مەدەنيەتكە باي حالىق از. ماعان ماقپال جٷنٸسوۆا قاتتى ۇنايدى. قازاقتا ەنشi كٶپ, دەسە دە ماقپالدىڭ ورنى بٶلەك. ونىڭ داۋىسى ناعىز قازاقى بوياۋعا قانىق. ماقپالدى تىڭداۋ – تۇتاس ۇلتتى تىڭداۋ. ونىڭ مەدەنيەتٸن, ٶنەرٸن تىڭداۋ. قازiرگi جاستار باتىستانىپ بارا جاتقانداي, سٶز ىرعاقتارى, ەۋەزدەرٸ. قازاقىلىقتان, ۇلتتىق ەننەن الىستاماۋعا تيٸسپٸز.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!
سۇحباتتاسقان نۇرلان ەۋبەكٸر
