Biz qazaqqa boryshtarmyz
– Korei halqy dese, bizdiń kóz aldymyzǵa shaǵyn túbekti meken etken, san ǵasyrdan ishten ekige bólinip, syrtqy jaýymen de arpalysqan qajyrly ulys kóz aldymyzǵa keledi. Muny sońǵy jyldardaǵy elimizde kórsetile bastaǵan tarihi teleserialdarynan da baiqadyq.
– Iá, korei halqynyń bastan keshken zobalańy az emes. Bar bolǵany jer shamasy elimizdiń bir oblysyndai ǵana bolýy kerek. Al sol jerde 70 million halyq syiyp otyr degenge bireý sener, bireý senbes. Ainalasy – adýyndy teńiz. Taýly aimaqtary kóp. Teńizdiń minezi qatal, onymen jaǵalasyp ómir súrý úshin de erlik kerek. Sondyqtan bolar, sol bir uiyqta san ǵasyr meken etken soń, tózimdilik, iskerlik, eńbekshildik korei halqynyń qanyna cińgen daǵdysy.
– Aitpaqshy, osy teleserialdardy qarap otyryp, keibir yrym-tyiymdar men salt-dástúrleri túrkilerge, onyń ishinde qazaqtarǵa jaqyn keletin sarqynshaqtary bar sekildi.
– Durys aitasyń. Bárimiz bir shyǵystyqpyz Shyǵys halyqtarynyń boiynda ujdandylyq, imandylyq uiyǵan. Jáne keibir zertteýshilerdiń pikirinshe, koreiler de Altai óńirinen taraǵan kórinedi. Túp-tórkinimiz bir bolýy ábden múmkin. Sózderimizde, áreketterimizde uqsastyq kóp. Qazaqtardyń kelini sálem salsa, korei kelinderi de ata-enesiniń aldynan kesip ótpeidi. Sálem salady. Úlkenniń sózin bólmeidi, olardyń aitqany zań. Korei apalarynyń kelin synaýy, onyń iba-ádetin, iskerligin baiqaýy, tergep-tekserýi qazaq ájeleriniń is-áreketterine qatty uqsap ketetinin bilý qiyn emes.
– Tarihi kinolarynda oiýly shapan kietinin baiqap qaldyq. Kádimgi qazaqtyń qoshqar múiiz, dóńgelek, japyraqshaly oiý-órnekteri ejelgi tarihty sýrettegen kinolarynda kóp ushyrasady. Shynymen de, ulttyq kiimderińizde bar ma bul?
– Buǵan tańyrqaýdyń qajeti joq. Bizdiń arǵy túbimiz, meken etken órisimiz bar. Arǵy túrkiler búgingi Mońǵoliianyń shyǵysynda uzaq jyldar bilik qurǵan. Koreilermen kórshi ómir súrgen. Sondyqtan birden birge kóshken salt-dástúrler bolýy zańdy. Oiýly shapandardy qart kisiler kietin. Qazir er adamdar kimeidi. Al mereke-meiram kezinde korei áielderi oiý-órnekpen ádiptelgen kiimderin kiedi áli kúnge sheiin. Mundai kiimder óte qymbat, qadirli.
– Koreiaǵa baryp turasyz ba?
– Demalys kezinde baryp turatynmyn. Pandemiia bastalǵaly barǵan joqpyn. Koreiada adam kóp bolǵandyqtan ba, uzaq tura almaimyn. Týǵan jerimdi, Otanymdy saǵynamyn.
– Here?
– Sebebi qazirgi Koreia ejelgi Koreia emes, mádenieti de, ómir súrý salty da ózgeshe. Biz qazaqylanǵanbyz. Qazaqtyń saltyn, dástúrin, keńpeiildigin boiǵa sińirgenbiz. Ásirese qazaqtyń etin saǵynyp, shydai almai ketem. Qazy-qarta jep júrgen jan, úsh kúnnen soń shóp-shalamnan zerigesiń. Tura qashqyń keledi. Olar bolsa: «Nege tamaq jemeisiz?» dep qystaidy. Bir túiir et joq, qalai jeimin?» dep qaljyńdaimyn. Olar meniń etsirep otyrǵanymdy bilmeidi de. Qazir úsh kún et jemesem, tamaq ishken qurly bolmaimyn. Janym da, oiym da qazaqtanyp ketken.
– Olar Qazaqstan týraly, qazaq týraly surai ma?
– Suramaǵanda she. Qazaqstannyń úlken el ekenin bári biledi. Óitkeni jer kólemi álem boiynsha 9-orynda ǵoi. Al olar bolsa, tar qapasta ómir súrip jatqandai seziledi maǵan. Tynysym tarylyp, demalam dep baryp, sharshap ketemin. Olar: «Qazaq qandai halyq?» degende men bir-aq nárseni aitamyn: «Sender súigen tamaqtaryńdy, jyly-jumsaqtaryńdy ózderiń jeisińder. Al qazaq ózi jemei, qonaǵyna saqtaidy. El shaqyryp, solarǵa beredi» dep. Olar tańyrqaidy. Jer betinde qazaqtai qonaqjai, keńpeiil halyq joq.
– Qazaqstanǵa qai jyldary kelipsizder?
– 1937 jyly. Mal tasityn vagonǵa salyp, Qyzylordanyń Shieli aýdanyna bir kúnde tógip tastapty.
– Sol kósh týraly úlken kisiler qalai aitýshy edi?
– Bul ózi bizder úshin qyzyqty jait bolǵanymen, sol kezdegiler úshin qasiretti mezgil ǵoi... Aitýlarynsha, kún-tún demei júrgen poiyz Shielige túnde jetipti. Ien dala. Tań atqanda qarasa, ainalasynda birde-bir úi joq, jan balasy kórinbeitin qula túz eken. Syńsyǵan kum, shóldi meken. Ómiri mundai dalany kórmegen olar es-tústen tanypty. Qaida kelgenin bilmei, Kúnniń qaidan shyǵyp, qaidan batatynyn ańǵarmai abdyrapty. Áielder: «Bizdiń ajal osy jerde bolatyn boldy ǵoi» dep jylasa kerek. Kún shyjǵyryp, jerdiń apshysyn qýyryp tur deidi. Bir jaǵynan shól qysyp, endi bir jaǵynan ashtyq býyp, úiilip jatypty sonda. Tús aýa salt atty adamdar kórinipti. Biri kelip alystan baiqap, ketip qalypty da, azdan soń alty-jeti kisi kelipti. Óńkei shaldar eken. Olardyń qazaq ekenin ol kezde eshkim bilmegen. Jabaiy bir dala halqy shyǵar, endi bizdi óltirer degen oi ǵana sanalaryn mekendep, olarǵa jaqyndaýǵa batpapty. Attyly kisiler de araqashyqtyq saqtap, bastarynan qalpaqtaryn alyp, qarap turypty.
Kádimgi adamdar ekenin bilgen soń, úlken kisiler toptanyp olarǵa jaqyndapty. Ájem marqumnyń aitýynsha, eki jaqtyń qarttary uzaq sóilesken kórinedi. Birin-biri túsinbese de, ymmen uǵysqan ǵoi. Adamnyń basyna kún týǵanda, qiynshylyq túskende, bilmeitindi bilip, sezbeitindi sezedi eken. Sonda qazaqtar estipti «Myna jerge kóship birtúrli halyq kelipti, olar adamnyń etin jeidi eken» dep. Shaldar áńgimeleskende, koreilerdiń de qarapaiym adam ekenin bilgen ǵoi. Áńgime aiaqtalǵan soń, qazaqtar shaýyp ketip qaldy deidi. Azdan soń arttaryna bir-bir kishkentai balalaryn mingestirip, álgi kisiler qaita kelgen. Qorjyndarynda ishpek-jemek syqa deidi. Biri nan, biri et, biri qurt ákelipti. Ol kez – halyqtyń asharshylyqtan endi es jiyp, qozyqaryn kún keshken kezeńi. Sonda da aýyzdarynan jyryp, bizge tosqan ǵoi aldaǵylaryn. Tipti bir kisiniń úiinde eshqandai tiske basar joq kórinedi, bir jumyrtqa ákelipti. Kádimgi taýyqtyń jumyrtqasy. Ash ózekterine túsip, talmaýsyrap jatkan halyq qazaqtar ákelgen kurt-irimshikti, nandy jep áldenipti.
Bul týraly úlken kisiler jii aitatyn. Qazaqtardyń arqasynda aman qaldyq, bul jerge tez sińisip kettik deitin. Ájem áńgimelegen osy kórinis kóz aldymnan ketpeidi. Ózimdi sol bir kúnder úshin qazaqqa boryshtar sezinem.
– Bizde ózimizdi-ózimiz unatpaityn, qyms etse, «bizdiń qazaq sondai, jalqaý, jatypisher» dep jamandaityn ádet bar. Sizdińshe, qazaq qandai halyq?
– Dál osy suraqty baiaǵyda bir tilshi qoiyp edi. «Aýylǵa barsańyz, koreilerdiń, nemisterdiń aýlalary gúldenip, baqshasy jemiske tolyp turady. Al qazaqtardiki jutaǵan qalpy. Biz boikúiezbiz» dedi. Sonda men oǵan: «Qudaidyń bar ekenine senesiń be» dep qarsy suraq qoidym. «Árine, bir Jaratýshynyń barlyǵyna barlyq pende senedi ǵoi». Onda «Qudaidyń qatelesýi múmkin be?». «Joq, múmkin emes». «Onda mundai piǵylyńnan pikirińnen aryl. Munshama jerdi qazaq nemen qorǵady. Oilashy, asty-ústi tolǵan bailyqty senderge Alla syiǵa bergen. Alla súigen ultyna osyndai jerdi ielenýge múmkindik etken. Qazaqtar da soǵan sai bolǵan. Búgingi Qazaqstan – qazaqtyń san ǵasyrlyq kúresiniń nátijesinde qalyptasty. Bir kúnniń, bir adamnyń eńbegi arqyly emes, tutas halyqtyń. Biz qazaqstandyqpyz dep maqtana bilýimiz kerek» dedim. Sol tilshige búgingi Koreianyń hálin, 70 million halyqtyń qajyrly eńbek arqyly ǵana ázer kún keship jatqanyn, álemde jeitin bir tilim nanǵa jarymai otyrǵandardyń kóptigin, al Qazaqstanda jaǵdaiymyz kún sanap jaqsarýda ekenin baiandadym. Ol menimen únsiz kelisti. Sondyqtan, biz ondaimyz, bundaimyz dep emes, batyr, jaýynger eńbekshi halyqpyz dep maqtana bilgenimiz jón.
– Bala-shaǵańyz qazaq tilin ózińiz sekildi bile me?
– Biledi. Olarǵa o bastan qazaqsha tálim berdim. Qazirge sheiin nemerelerime aityp otyramyn, «Bizdiń Otanymyz – Qazaqstan. Sondyqtan qazaq tilin bilý – basty paryzymyz» dep! Olarǵa ájem aitqan áńgimeni aityp beremin. Jastar tarihty bilýi kepek. Óziniń qaidan kelgenin, qalai kelgenin, sol kezde ata-babalaryna kimderdiń qol ushyn bergenin sanalaryna quiyp ósýleri kerek.
– Qazaqtyń án-kúiin tyńdaisyz ba?
– Endi, Qudai-aý, aq tańnan qara keshke sheiin qazaq dalasynyń aýasyn jutyp, sýyn iship otyrǵan soń, mýzykasyn, áýezin tyńdamaý múmkin emes qoi. Qazaqtai ónerge, mádenietke bai halyq az. Maǵan Maqpal Júnisova qatty unaidy. Qazaqta ánshi kóp, dese de Maqpaldyń orny bólek. Onyń daýysy naǵyz qazaqy boiaýǵa qanyq. Maqpaldy tyńdaý – tutas ultty tyńdaý. Onyń mádenietin, ónerin tyńdaý. Qazirgi jastar batystanyp bara jatqandai, sóz yrǵaqtary, áýezderi. Qazaqylyqtan, ulttyq ánnen alystamaýǵa tiispiz.
– Áńgimeńizge raqmet!
Suhbattasqan Nurlan Áýbákir
