جىل سايىن جەلتوقسان ايى جاقىنداعان سايىن ەلٸمٸزدە ادام تٷسٸنبەيتٸن بەرەكەتسٸزدٸك پايدا بولىپ, بيلٸك ابىرجي باستايدى.
جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرٸ ٷشٸن بۇل كەز ناعىز قاربالاس شاق — ولار 10-جەلتوقسانعا دەيٸن سەسسييالارىن تاپسىرىپ, ٷيلەرٸنە قايتۋلارى كەرەك. ٶيتكەنٸ ار جاعىندا بيلٸك ٷشٸن ٷرەيلٸ كٶرٸنەتٸن 16-شى جەلتوقسان دا الىس ەمەس.
بيلٸك جەلتوقساننان نەگە قورقادى?
مٷمكٸن, بۇل بٸر جاعىنان دۇرىس تا شىعار — قوعامىمىزدىڭ قىزبا, البىرت بٶلٸگٸ بولىپ تابىلاتىن جاستاردى ەل اراسىنا ٸرٸتكٸ سالاتىن تٷرلٸ بٷلدٸرگٸش كٷشتەر ٶز ماقساتتارىنا جەتۋ ماقساتىندا قولشوقپار رەتٸندە پايدالانىپ كەتۋٸ دە عاجاپ ەمەس.
وسى ورايدا, بەلگٸلٸ قوعام قايراتكەرٸ, فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى امانگەلدٸ ايتالى ورىندى پٸكٸر ايتتى.
اعامىزدىڭ ايتۋىنشا, جەلتوقساننان قورقۋدىڭ قاجەتٸ جوق. ٶيتكەنٸ
1991 جىلعى 16-جەلتوقساندا قازاق ەلٸ تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ جارييالانۋى — قازاق جاستارىنىڭ 1986 جىلعى 16-جەلتوقساندا باستاعان كٷرەسٸنٸڭ قيسىندى جالعاسى, سول سەرپٸلٸستٸڭ قيسىندى اياقتالۋى.
سوندىقتان بۇل ەكٸ جەلتوقساندى بٸر بٸرٸنە قاراما قارسى قويۋعا بولمايدى. ولار بٸر بٸرٸمەن ساباقتاسىپ جاتقان تاريحي وقيعالاردىڭ تٸزبەگٸ.
بۇدان بٶلەك, جەلتوقسان باستالىسىمەن ۇلت جاناشىرلارىنان دا مازا كەتە باستايدى. وعان سەبەپ تە جوق ەمەس, ەلٸمٸزدەگٸ ەڭ باستى مەرەكەمٸز — تەۋەلسٸزدٸك كٷنٸ ٶتپەستەن جاتىپ, جاڭا جىل مەرەكەسٸنە دايىندىق باستالىپ كەتەدٸ. مٸنە, وسى مەسەلە, ياعني,
تەۋەلسٸزدٸك مەرەكەسٸنٸڭ جاڭا جىلدىڭ كٶلەڭكەسٸندە قالىپ قويۋى ۇلت جاناشىرلارىنىڭ كٶڭٸلٸنە قاياۋ كەلتٸرۋدە.
وسىنداي كەزدە, مٷمكٸن, وسىدان بٸرنەشە جىل بۇرىن ٷكٸمەت 25-قازان كٷنٸ تويلاناتىن رەسپۋبليكا كٷنٸن مەملەكەتتٸك مەرەكەلەر ساناتىنان بەكەر شىعارىپ تاستاعان شىعار دەگەن وي دا كەلەتٸنٸ دە جاسىرىن ەمەس.
ٶيتكەنٸ, بۇل مەرەكە ٶتە بٸر بەيتاراپ كەزدە اتاپ ٶتٸلەتٸن ەدٸ. ٶتكەن مەرەكە — كونستيتۋتسييا كٷنٸ — 30-تامىزدا تويلانسا, الداعى مەرەكە — تەك 1-جەلتوقسانداعى تۇڭعىش پرەزيدەنت كٷنٸ بولاتىن.
بٸراق امانگەلدٸ ايتالى اعامىز بٸزدٸڭ بۇل ويىمىزدى جوققا شىعاردى.
تەۋەلسٸزدٸك مەرەكەسٸن جاڭا جىلعا تەۋەلدٸ ەتٸپ قويعان كٸم?
قوعام قايراتكەرٸنٸڭ ايتۋىنشا, 25-قازان — ول تەۋەلسٸزدٸك كٷنٸ ەمەس,ول ەگەمەندٸك كٷنٸ, ياعني, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ٶزٸنٸڭ مەملەكەتتٸك ەگەمەندٸگٸ تۋرالى دەكلاراتسييانى قابىلداعان كٷن. بۇل مەسەلەنٸڭ شەشٸمٸن تابۋ ٷشٸن بٸز, ەڭ الدىمەن, ەگەمەندٸك جەنە تەۋەلسٸزدٸك دەگەن تٷسٸنٸكتەردٸڭ ارا-جٸگٸن اجىراتىپ الۋىمىز كەرەك.
— ساياسي تەرمينولوگييادا ەگەمەندٸك بٶلەك, تەۋەلسٸزدٸك بٶلەك, — دەيدٸ سٶزٸن باستاعان قوعام قايراتكەرٸ. — مىسالى رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ قۇرامىنداعى تاتارستاننىڭ اۆتونومييالىق رەسپۋبليكا رەتٸندە بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە — سىرتقى قاتىناستاردا, بيۋدجەت جەنە باسقا دا بٸر قاتار مەسەلەلەردە ٶزٸنٸڭ ەگەمەندٸگٸ بار. شەشەنستاننىڭ دا ەگەمەندٸگٸ بار, بٸراق تاتارستان دا, شەشەنستان دا, باسقا اۆتونومييالىق رەسپۋبليكالار دا تەۋەلسٸز ەمەس, تەۋەلدٸ ەلدەر.
25-قازان — بٸزدٸڭ كەڭەس ٷكٸمەتٸ شەڭبەرٸندە وداققا باعىناتىن رەسپۋبليكا رەتٸندە ەگەمەندٸگٸمٸزدٸ جارييالاعان كٷن.
ال مەملەكەتتٸك تەۋەلسٸزدٸكتٸ جارييالاعاننان كەيٸن كەڭەس ٷكٸمەتٸ تۇسىنداعى ەگەمەندٸكتٸڭ مەنٸ جويىلدى. تەۋەلسٸزدٸك, ەلبەتتە, ەگەمەندٸكتەن جوعارى تۇرادى, سوندىقتان 25-قاراشا اتاپ ٶتٸلگەن رەسپۋبليكا كٷنٸنە قايتا ورالۋدىڭ رەتٸ جوق.
بۇل جەردەگٸ مەسەلە كەلەسٸ دە – بٸزدٸڭ بيلٸك بٸزدٸڭ پرەزيدەنت, ٷكٸمەت ەلٸ كٷنگە دەيٸن قاي مەرەكەنٸڭ بٸزگە قۇندى ەكەنٸن اجىراتا الماي وتىر — جاڭا جىل ما ەلدە تەۋەلسٸزدٸك مەرەكەسٸ مە?
سوندىقتان جەلتوقسان باستالىسىمەن بٸزدە جاڭا جىلعا ٷلكەن دايىندىق باستالادى. تەۋەلسٸزدٸك مەرەكەسٸ اياق استى قالادى.
بۇعان ۇلت جاناشىرلارى عانا ەمەس, جالپى, قازاق حالقى رەنجيدٸ.
ەگەر مەملەكەت تەۋەلسٸزدٸك مەرەكەسٸن ٷلكەن قۇندىلىق رەتٸندە قۇرمەتتەيتٸن بولسا, وندا وسى مەرەكەنٸ 16-, 17-. 18-, 19-جەلتوقسان كٷندەرٸ مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە اتاپ ٶتۋٸ كەرەك. ال سودان كەيٸن شىرشالارىن ورناتىپ, جاڭا جىلعا دايىندىقتى باستاي بەرسٸن.
ال جاڭا جىلدى مەرزٸمٸنەن بۇرىن تٷرلٸشە سيمۆولدارمەن تويلاۋدى باستاۋ — سلاۆيان حالىقتارىنىڭ, پروۆوسلاۆ دٸنٸنٸڭ, رەسەي رۋحىنىڭ, رەسەي يدەيالارىنىڭ بٸزدٸڭ ەل ٷشٸن بەرٸ بٸر قۇندى ەكەنٸن بٸلدٸرەدٸ. بٸزدٸڭ ول مەرەكەنٸ تويلاۋىمىز — رەسەيدٸڭ قازٸر بٷكٸل ەلەمگە جارنامالاپ جٷرگەن „رۋسسكيي مير„, ياعني, „ورىس ەلەمٸ„ دەگەن يدەياسىنىڭ ىقپالىنان شىعا الماي جٷرگەنٸمٸزدٸڭ كٶرٸنٸسٸ.
بۇل جەردەگٸ مەسەلە — ەلٸمٸزدٸڭ نامىسىندا جاتىر. ەگەر نامىستى ەل بولساق, وندا جاڭا جىلدى ىسىرىپ قويۋىمىز كەرەك, نامىسسسىز ەل بولساق, وندا ورىس تٸلدٸ, جاڭا جىلدى پراۆوسلاۆ كٷنتٸزبەسٸمەن تويلايتىن „رۋسسكيي ميردٸڭ„ ٸشٸندەگٸ كٶپ ەلدٸڭ بٸرٸ بولىپ قالامىز. ەزٸرگە بٸز سول قۇندىلىقتى تاڭداپ وتىرمىز, سونى مويىنداۋىمىز كەرەك.
بٸراق بٸز مۇنداي ٸس-شارالارمەن قازاق حالقىن, باسقالاردا شارۋام جوق, ەشقاشان پاتريوت ەتە المايمىز, ەشۋاقىتتا دا ەلگە تەۋەلسٸزدٸكتٸ سىيلاتا المايمىز. مٸنە, وسىنى بيلٸك تٷسٸنبەي جٷر-ەۋ دەيمٸن. مۇنى قازاق تا, ورىس تٸلدٸ قازاق تا, باسقالار دا تٷسٸنۋ كەرەك.
اسسامبلەيا نەگە ٷنسٸز?
قوعام قايراتكەرٸنٸڭ ايتۋىنشا, تٷپتەپ كەلگەندە, بۇل يدەيانى قازاقستان حالقىنىڭ اسسامبلەياسى باستاپ شىعۋ كەرەك ەدٸ.
اسسامبلەيا, ەگەر ونىڭ قازاققا جانى اشىسا, ەل حالقىنا:
– بٸز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتىمىز, وسىمەن ماقتانامىز, تەۋەلسٸزدٸك بٸز ٷشٸن قۇندى مەرەكە, جاڭا جىلعا دايىندىق وسى مەرەكە ٶتكەننەن كەيٸن باستالۋ كەرەك, — دەگەن ٷندەۋ جولداۋى كەرەك ەدٸ, – دەيدٸ امانگەلدٸ ايتالى.
بٸراق ولار ايتپايدى, ايتا المايدى, دەگەنمەن ايتاتىن ورىن سولاردٸكٸ.
اسسامبلەيا مٷشەلەرٸ „بٸز قازاقستان ازاماتتىعىن تاڭدادىق, بٸزگە بۇل ەل قۇندى, بٸزگە بۇل تەۋەلسٸزدٸك, بۇل مەرەكە قۇندى„, دەپ ايتۋلارى كەرەك ەدٸ, بٸراق ولاي بولماي تۇر.
جاڭا جىل مەرەكەسٸن تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدەن جوعارى قويىپ تويلاۋ, وعان الدىن الا دايىندالۋ —
ەل ٸشٸندە قارسىلىق پسيحولوگيياسىن تۋدىرىپ, ٷلكەن اشۋ-ىزا تۋدىرماسا ەكەن, دەگەن قاۋٸپٸم دە جوق ەمەس.
حالىقپەن ويناۋعا بولمايدى. ٶيتكەنٸ, قانشا دەگەنمەن, قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق ساناسى, ازاماتتىق ساناسى ٶسٸپ كەلەدٸ, — دەيدٸ ەڭگٸمەسٸن تەمەمداعان امانگەلدٸ اعامىز.
قايرات ماترەكوۆ
دەرەككٶز: 365info.kz
