باعىتىمىز «جاسىل ەكونوميكا»
مەملەكەت باسىنى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قازاقستان-2050» ستراتەگيياسىن جارييالاعان جولداۋىندا «كٶمٸرسۋتەگٸ ەكونوميكاسىنىڭ دەۋٸرٸ بٸرتە-بٸرتە اياقتالىپ كەلە جاتىر. ادامزاتتىڭ ٶمٸر تٸرشٸلٸگٸ تەك بٸر عانا مۇناي مەن گازعا ەمەس, ەنەرگييانىڭ جاڭعىرتىلاتىن كٶزدەرٸنە نەگٸزدەلەتٸن جاڭا دەۋٸرٸنە قادام باسۋدا. ەنەرگييانىڭ جاڭارتىلاتىن كٶزدەرٸ جاھاندىق ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ باستى ەلەمەنتتەرٸنٸڭ بٸرٸ بولىپ سانالادى. مۇناي مەن گازدىڭ ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ اسا ٸرٸ قورلارىن يەلەنەتٸن بٸزدٸڭ ەلٸمٸز ٶزٸنٸڭ ەنەرگەتيكالىق سالاداعى سەنٸمدٸ ستراتەگييالىق ەرٸپتەستٸك پەن ٶزارا پايدالى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ساياساتىنان بٸر قادام دا كەيٸن شەگٸنبەيتٸن بولادى», – دەپ اتاپ ٶتكەن بولاتىن.
ەلٸمٸزدە كٶمٸرسۋتەكتٸڭ اۋقىمدى قورىن يەلەنگەنٸنە قاراماستان, قازاقستاننىڭ «جاسىل ەكونوميكانى» دامىتىپ, بۇل باعىتتاعى پەرسپەكتيۆالىق باسىمدىقتارعا قاتىستى ۇستانىمىن بارىنشا ايقىنداعان. سونمەن قاتار, استانادا ەكسپو-2017 حالىقارالىق كٶرمەسٸنٸڭ «بولاشاقتىڭ ەنەرگيياسى» اتتى تاقىرىپپەن ٶتەتٸنٸ دە قازاقستانعا «جاسىل ەكونوميكانى» ٶركەندەتۋدە ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸكتەردٸ ارتىرا تٷسٸرۋدە. وسىعان وراي, مەملەكەت باسشىسى «جاسىل ەكونوميكاعا» كٶشۋ جٶنٸندەگٸ ارنايى تۇجىرىمداما ەزٸرلەپ, ەل ٷكٸمەتٸنٸڭ ماڭىزدى ٸسكە تاستٷيٸن كٸرسٸپ كەتۋٸنەن كٶپ ٷمٸت كٷتۋٸمٸزگە بولادى.
ەلەم نە ٸستەپ جاتىر?
قازٸر دٷنيەجٷزٸنٸڭ 50-دەن استام ەلٸ دەستٷرلٸ ەمەس قۋات كٶزدەرٸ مەن جەل ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدى رەتتەيتٸن زاڭ قابىلداپ, بۇل باعىتتا جان-جاقتى جۇمىستار جٷرگٸزۋدە. مۇنداي ەرتەڭٸن ويلايتىن ەلدەردٸڭ قاتارىندا قازاقستان دا بار.
بٸزدٸڭ بۇل باعىتتا ارنايى زاڭ قالبىلداپ, بەل بۋىپ, بٸلەك سىبانا كٸرٸسۋٸمٸزگە ەكسپو حالىقارالىق كٶرمەسٸ ايتارلىقتاي قوزعاۋ سالعانى انىق. الدىنا ٷلكەن ماقسات قويعان قازاقستان تاياۋ بولاشاقتا دەستٷرلٸ ەمەس قۋات كٶزٸن دامىتقان اقش, قىتاي, يسپانييا, نورۆەگييا, گەرمانييا, برازييالييا جەنە ٷندٸستان سىندى جەتەكشٸ ەلدەردٸڭ قاتارىنان كٶرٸنەتٸن كٷن دە الىس ەمەس.
بٷگٸندە ەۋرووداق 2020 جىلعا دەيٸن بالامالى قۋات كٶزٸنٸڭ 20%-عا, ال 2040 جىلى 40%-عا دەيٸن كٶتەرۋدٸ كٶزدەپ وتىر. مامانداردىڭ ەسەبٸنشە, قازٸردٸڭ ٶزٸندە جەر شارىنداعى 50 ميلليون ٷي ٶزٸنە قاجەتتٸ قۋات كٶزٸن بالامالى قۋات كٶزدەرٸنەن الۋدا.
ەلەمدٸك نارىقتا سوڭعى ۋاقىتتار جەل ەلەكتر ستانسالارىنىڭ ٷلەسٸ 30%-عا ۇلعايسا, فوتوەلەكترلٸك,ياعني, كٷن كٶزٸنەن قۋات الاتىن باعىت 50%-عا دەيٸن ارتقان. قازٸر دامىعان ەلدەر دەستٷرلٸ ەمەس قۋات كٶزٸن دامىتۋعا جىل سايىن 100-150 ملرد. دوللارعا دەيٸن قارجى بٶلٸپ وتىرعانىنان كٶپ جايتتى اڭعارۋعا بولادى.
ٸرگەدەگٸ كٶرشٸمٸز قىتاي الداعى ۋاقىتتا دەستٷرلٸ ەمەس قۋات كٶزدەرٸن ەۋرووداقتان ارتىق ٶندٸرٸپ, قورشاعان ورتاعا بٶلٸنەتٸن زيياندى زاتتاردى ازايتۋعا باسا مەن بەرٸپ وتىر.
وتاندىق جوبالار
ەڭ باستىسى قازاقستاندا دەستٷرلٸ ەمەس قۋات كٶزدەرٸن دامىتۋعا كەڭٸنەن جول اشاتىن زاڭنامالىق بازانىڭ قالىپتاسقانىن ايرىقشا اتاپ ايتۋعا بولادى. وسى رەتتە ەلٸمٸزدٸڭ ورتالىق ازييا ەلدەرٸ اراسىندا بٸرٸنشٸ بولىپ كٶمٸرقىشقىل گازىن از شىعاراتىن ەكونميكا قۇرۋعا بەت بۇرۋى العا قادام باسۋدىڭ كٶرٸنٸسٸ ەمەس پە?
ەكسپو-2017 قارساڭىندا عالىمدارىمىز شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى كۋرچاتوۆ قالاسىندا ەلٸمٸزدە تۇڭعىش رەت توكوماك تەرمويادرولىق رەاكتورىن ٸسكە قوسىپ, قازاقستاننىڭ ەنەرەگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋدە ماڭىزدى قادام جاسادى. سول سيياقتى قازاقستان عالىمدارىنىڭ حالىقارالىق تەجٸريبەلٸك تەرمويادرولىق رەاكتوردى دايىنداۋداعى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارعا قاتىسۋىن قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق تەحنولوگييالاردى دامىتىپ جاتقان ٸرٸ ەلدەرٸمەن تەحنولوگييالىق ترانسفەرت پەن بٸلٸكتٸ مامان دايارلاۋ ٸسٸنٸڭ كٶكجيەگٸن كەڭەيتە تٷسەتٸنٸ انىق. بۇدان باسقا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸ مەن ۇلىبريتانييانىڭ سەنت-ەندريۋس ۋنيۆەرسيتەتٸمەن بٸرلەسٸپ, جوعارىتيٸمدٸ كٷن باتەرييالارىن جاساۋعا قاتىسۋى بولاشاقتا ەلٸمٸزدە دەستٷرلٸ ەمەس قۋات كٶزٸن دامىتۋعا نەگٸز بولاتىن باستاما دەپ ايتۋعا بولادى.
وسى رەتتە د.قوناەۆ اتىنداعى تاۋ-كەن ٸسٸ عزي ديرەكتورى نيكولاي سەدۋاقاسوۆ قاتتى جەل اعىنىنسىز-اق تيٸمدٸ جۇمىس ٸستەيتٸن قوندىرعى قۇراستىرىپ, دٷنيەجٷزٸنٸڭ نازارىن قازاقستانعا اۋدارۋى ٷلكەن جەتٸستٸك دەپ ايتپاسقا لاجىمىز جوق. دامىعان ەۋروپا ەلدەرٸندەگٸ جەل قوندىرعىلارى جىلىنا 2500-3000 ساعات جۇمىس ٸستەسە, بٸزدٸڭ عالىمنىڭ ويلاپ تاپقان قوندىرعى جىلىنا 6000-7000 ساعات جۇمىس ٸستەيتٸنٸمەن ەرەكشەلەنۋدە. بٷگٸندە ەكسپو كٶرمەسٸندە جۇرتشىلىق كٶپشٸلٸك نازارىنا ۇسىنىلىپ, شەتەلدٸك مەيمانداردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزۋدا.
ەكسپو تۋريستەرٸنٸڭ نازارىنا ۇسىنىلعان وتاندىق نوۆاتوردىڭ سۋتەگٸمەن جۇمىس ٸستەيتٸن گەنەراتورى دا قوناقتاردىڭ كٶزايىمىنا اينالدى دەسەك بولادى. جوبا اۆتورى «قازستاندارت» سەرٸكتەستٸگٸنٸڭ ديرەكتورى, عالىم-ٶنەرتاپقىش – دياس ورالوۆ. ونىڭ گەنەراتورىن كٶلٸك قۇرالدارى مەن جىلىتۋ جٷيەلەرٸنە ورناتىپ, كەڭٸنەن پايدالانۋعا بولادى ەكەن.
بٷگٸندە ٶنەرتاپقىشتىڭ جۇمىسىنا وڭتٷستٸك كورەيانىڭ كٶلٸك قۇراستىراتىن KIA كونتسەرٸنٸ قۇدا تٷسٸپ, كەلسٸم-شارتقا قول قويعان. الداعى ۋاقىتتا قازاق عالىمى ويلاپ تاپقان گەناراتور KIA كٶلٸكتەرٸنە ورناتىلماق. سۋتەگٸمەن جۇمىس ٸستەيتٸن گەنەراتور ەدەتتەگٸ قوزعالتقىشقا قاراعاندا جانارمايدى 20-40%-عا ٷنەمدەسە, گەناراتوردىڭ جۇمىس ٸستەۋ مەرزٸمٸن 30%-عا دەيٸن ارتتىرىپ, موتوردىڭ كٷشٸن 25%-عا دەيٸن ۇلعايتاتىمەن ەرەكشەلەنۋدە.
ەكسپو-2017 حالىقارالىق كٶرمەسٸنە وسىنداي ماڭىزدى جوبالارىن ۇسىنعان قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸك سالاسىندا قولعا العان جۇمىستارى الداعى كٷندەرٸ ٶزٸنٸڭ نەتيجەسٸن بەرٸپ, ەلٸمٸزدٸڭ ابىروي-بەدەلٸن اسىرا تٷسەتٸنٸ سٶزسٸز. سوندىقتان ەلٸمٸزدە جوعارى دەڭگەيدە ٶتٸپ جاتقان حالىقارالىق شارانىڭ وتاندىق عىلىم مەن ەنەرگەتيكا سالاسىن دامىتۋعا تيگٸزەتٸن پايداسى ۇشان-تەڭٸز دەپ نىق سەنٸممەن ايتۋعا بولادى.
نۇرلان جۇماحان
