پرەزيدەنتتٸڭ وسى بٸر ماڭىزدى باستاماسىنان كەيٸن قويناۋىنا تٷرلٸ سىر بٷككەن ەلٸمٸزدٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندەگٸ قاسيەتتٸ جەرلەرگە كٶڭٸل بٶلٸنٸپ, وسى بٸر ماڭىزدى نىساندار ارقىلى جاستاردىڭ بويىندا وتانسٷيگٸشتٸك قاسيەتتٸ قالىپتاستىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستار قولعا الىنۋدا. ەلٸمٸزدٸڭ ابىروي-بەدەلٸن اسقاقتاتاتىن سونداي ماڭىزدى جۇمىستاردىڭ بٸرٸ شىعىس قازاقستان وبلىسى, اباي اۋدانىندا قولعا الىندى. قازاقتىڭ بٸرتۋار اقىنى اباي قۇنانباەۆتىڭ كٸندٸك قانى تامعان قاراۋىل ٶڭٸرٸ قازاقستانداعى مەدەني-رۋحاني تۋريزمدٸ دامىتۋعا قولايلى ايماقتاردىڭ بٸرٸ دەسەك قاتەلەسپەيمٸز. اباي اتامىزدىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتۋ ٷشٸن جيدەبايعا ەلٸمٸزدٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنەن قىسى-جازى حالىق اعىلىپ كەلٸپ جاتادى.
ەندٸ سونداي كٶپ حالىق باراتىن مەدەني-رۋحاني نىسانداردىڭ قاتارى «قوڭىر ەۋليە» ٷڭگٸرٸمەن تولىعا تٷسپەكشٸ. قاراۋىل اۋىلىنان 70-80 شاقىرىم قاشىقتىقتا جاتقان قاسيەتتٸ ٷڭگٸرگە اپاراتىن جول جٶندەلٸنٸپ, ەلەكتر قۋاتى تارتىلا باستادى. بۇل ٶز كەزەگٸندە اباي اۋدانىنىڭ تۋريستٸك تارتىمدىلىعىن ارتتىرا تٷسەتٸنٸ انىق.
«قوڭىر ەۋليە» ٷڭگٸرٸ – شىڭعىستاۋدىڭ سىرت جاعىندا, شاعان ٶزەنٸنٸڭ بويىنداعى اباي اۋدانى, توقتامىس اۋىلىنان 18 شاقىرىمداي جەردەگٸ اقتاس تاۋىندا ورنالاسقان. قوڭىر ەۋليە ٷڭگٸرٸ تابيعي قۇبىلىستىڭ نەگٸزٸندە پايدا بولعان. اقتاس تاۋىندا ورنالاسقان ٷڭگٸردٸڭ اۋىزعى قۋىسى سىرتتان قاراعاندا ەلەۋسٸز كٶرٸنەدٸ. تاس ٷڭگٸردٸڭ اۋىزى شاعان ٶزەنٸنەن 500 مەتر جەردەن باستالادى. ەنٸ 80 مەتر, بيٸكتٸگٸ 1,5 مەتردەي بولاتىن جٸڭٸشكە دەلٸز ارقىلى كٸرگەندە كەڭەيٸپ سالا بەرەتٸن ٷڭگٸر بٸتٸسٸ ەرتٷرلٸ پٸشٸن الا وتىرىپ تٶمەنگە بەتتەي بەرەدٸ. جٸڭٸشكە دەلٸزبەن سولعا بۇرىلعاندا ٷڭگٸر كەڭەيگەن. ٷڭگٸردٸڭ وڭ قاناتىنان قۋىستار ەرەكشەلەنٸپ كٶرٸنەدٸ. بۇرىن وسى قۋىستاردا شالقالاي جاتقان ەيەل زاتىنىڭ تاستان قاشالعان مٷسٸنٸ بولعان. سونىمەن قاتار, قارييالاردان جەتكەن سٶزگە سەنسەك, وسى قۋىستاردا ەرتەدە 15-كە تاياۋ بالبال تاستاردىڭ بولعانىن ايتادى.
ٷڭگٸرمەن ەرٸ جٷرسەڭٸز ٷڭگٸردٸڭ تٶبەسٸ كٶتەرٸلە بەرەدٸ دە, دەلٸزدەن كەيٸنگٸ بٶلمە تٶبەسٸ شاڭىراق كەيپٸن كەلتٸرٸپ تۇرادى. اسپان كٶرٸنەردەي كەڭ شاڭىراق ورىنىن قالىڭ قاتپار تاس جاۋىپ تۇر. ٷڭگٸر ٸشٸمەن بويلاي بەرگەندە تاس جولدار كٷرت تٶمەندەپ, كەسەك تاستار تٸكتەپ, ٷڭگٸر كٶلٸنە باستاپ كەلەدٸ.
كٶلدٸڭ كٶلەمٸ جەر استى سۋى دەڭگەيٸنٸڭ قۇبىلۋىنا بايلانىستى ٶزگەرٸپ وتىرادى. ونىڭ ۇزىندىعى – 25 م, ەنٸ – 10 مەتر, سۋى – مٶلدٸر, تۇششى. كٶل سۋىنىڭ كەرەمەتٸ تۋرالى ەل ٸشٸندە سان تٷرلٸ ەڭگٸمەلەر ايتىلىپ جٷر. كٶل سۋى جىلدىڭ تٶرت مەزگٸلٸندە دە بٸر تەمپەراتۋرادا بولادى. قازٸرگٸ كەزدە كٶلدٸ قاسيەتتٸ ورىن دەپ كەلەتٸندەر اراسىندا سۋىنا جۋىنىپ, تەۋ ەتەتٸندەر سانى جىلداپ ارتىپ كەلەدٸ.
ٷڭگٸر تٷبٸندە كٶلەمٸ 35ح5 مەتر بولاتىن ەكٸنشٸ كٶلدٸڭ بار ەكەندٸگٸن وسىدان 5,6 جىل بۇرىن عالىم, پروفەسسورلار زەرتتەپ, ايتىپ كەتٸپتٸ. ول كٸسٸلەردٸڭ ايتۋىنشا قوڭىرەۋليە تٷبٸندەگٸ كٶل جەراستى تەڭٸزٸمەن بايلانىسىپ جاتىر دەيدٸ.
«قوڭىر ەۋليە» ٷڭگٸرٸ سۋىنىڭ قاسيەتٸمەن عانا ەمەس, ٶز اتاۋىنا بايلانىستى ايتىلاتىن تاريحي وقيعالارعا دا باي. قارييالاردىڭ ايتۋىنشا, ٷڭگٸردٸڭ ٸشٸندە اباي اتامىزدىڭ ەسٸمٸ اراپشا جازىلعان تاس بولعان. ال, سىرتىندا سەبيت مۇقانوۆ, مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ ەسٸمدەرٸ جازىلعان تاستارى تۇرعان ەكەن. بٸراق كەيٸننەن بۇل تاستار ەرتٷرلٸ سەبەپتەرمەن جوعالىپ كەتكەن.
دەرەكتەرگە سەنسەك اباي اتامىز بۇل ٷڭگٸرگە جيٸ كەلٸپ تۇرعاندىعى كٶپ ايتىلادى. اقىننىڭ پەتەربوردان كەلگەن ۇلى ەبٸشتٸ بٸر توپ جولداستارىمەن سەرگٸپ قايتۋ ٷشٸن «قوڭىر ەۋليەگە» جٸبەرۋٸ مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ «اباي جولى» ەپوپەياسىنىڭ «ٶكٸنٸشتە» اتتى تاراۋىندا كەڭٸنەن باياندالعان.
ەبٸش تاس مٷسٸنگە كٶز سالىپ: «ەۋليە مٸنەكەي! مىناۋ تٶسەكشە قاشالعان تاستى كٶرٸڭدەرشٸ. مىناۋ باس, مىناۋ يىق كەسكٸنٸ! ۇزىن دەنە, بويى بىلاي كەتەدٸ» – دەپتٸ قاسىنداعى ماعاۋييا مەن كەكٸتايعا قاراپ.ٷڭگٸردەن شىققان سوڭ ەبٸش پەن جولداستارىنا ابايدىڭ اقىن ٸنٸسٸ كٶكباي جاناتايۇلى ٷڭگٸر تاريحى تۋرالى بٸر وقيعانى بايانداپ بەرگەن.
جوڭعارلار قازاقتاردان قورعانۋ ٷشٸن وسى «قوڭىر ەۋليەنٸ» پانالاعان. ابىلايدىڭ قولى ارقانى بويلاپ, قۋا سوعىسىپ كەلە جاتقاندا قالماق قولىنان تۇتقيىلدا قاتتى سوققى كٶرەدٸ. ٷڭگٸرگە كٸرٸپ بەكٸنٸپ العان قالماقتار بۇلارعا العىزباي قويعان ەكەن. سول كەزدە ابىلايدىڭ قويعان شارتتارىنا ساي جاۋدان ايلاسىن اسىرىپ, جەڭٸسكە جەتكەن قاراكەرەي قابانباي باتىر دەل وسى جەردە «دارابوز» اتانادى.
تٸپتٸ كەي دەرەكتەردە تاريحي تۇلعا شىڭعىس حاننىڭ جەرلەنگەن جەرٸ دە وسى «قوڭىر ەۋليە» ٷڭگٸرٸ دەپ تە ايتىلادى. ٷڭگٸر تٷبٸندەگٸ كٶلدٸڭ ٸشٸندە قۇپييا ەسٸك بار, سول ەسٸك تاۋ استىنداعى كەڭ ٷڭگٸرگە اپارادى. سول جەردە شىڭعىسحان جەرلەنگەن دەگەن دە ەل ٸشٸندە بولجامدار بار. بۇل تاريحي اڭىز.
اباي اۋدانىنىڭ جاستارى جوعارىدا ايتقانداي تٷرلٸ اڭىز ەڭگٸمەلەردٸ ەستٸپ, ٶسكەنٸ بەلگٸلٸ. جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ورىندارى ماڭىزدى مەدەني-رۋحاني كەشەنگە اپاراتىن جولدى جٶندەپ, ەلەكتر قۋاتىن تارتۋى اۋدانىمىزدىڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق, رۋحاني تۇرعىدان جاڭعىرۋىنا ىقپال ەتەتٸن ماڭىزدى وقيعا دەپ ەسەپتەيمٸن. بۇل رەتتە قولىنا قالام ۇستاعان ازاماتتار قاراپ جاتپاي, وسىنداي جۇمىستاردىڭ قىزۋ جٷرٸپ جاتقانىن وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق اقپارات قۇرالدارىندا جازىپ, اۋدانىمىزدىڭ تۋريستٸك تارتىمدىلىعىن ارتتىرا تٷسۋگە ٷلەس قوسسا دەگەن تٸلەگٸم بار. مۇنداي ناسيحات جۇمىستارى جاستاردىڭ ٶزٸنٸڭ تۋعان ٶلكەسٸن تانۋعا دەگەن ىقىلاسىن وياتىپ, بويىندا وتانسٷيگٸشتٸك قاسيەتتٸ دامىتاتىنى سٶزسٸز. سوندىقتان جەر-جەردە قولعا الىنعان مۇنداي ماڭىزدى جۇمىستاردى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «تۋعان جوباسى» اياسىندا كەڭ كٶلەمدە ناسيحاتتاپ, رۋحاني تۇرعىدان جاڭعىرۋىمىزعا ٶز ٷلەسۋٸمٸزدٸ قوسۋىمىز قاجەت.
ايجان يمانتاەۆا, ۇستاز
قاراۋىل اۋىلى, اباي اۋدانى, شىعىس قازاقستان وبلىسى.
