كٷنٸ كەشە عانا قحر استاناسى پەكيندە «بٸر بەلدەۋ – بٸر جول» حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق فورۋمى شاقىرىلدى. وعان بٸزدٸڭ پرەزيدەنتٸمٸز ٸشٸندە 30-عا جۋىق ەلدٸڭ باسشىلارى مەن ٷكٸمەت باسىلارى, بۇۇ سىندى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ باسشىلارى قاتىستى. وسىنىڭ ٶزٸ-اق بۇل فورۋمنىڭ, تٷپتەپ كەلگەندە وسى ستراتەگييانىڭ تىم ماڭىزدىلىعىن اڭعارتسا كەرەك.
2013 جىلدىڭ قىركٷيەگٸندە نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸندە قحر تٶراعاسى سي تسزينپيننٸڭ اۋزىنان كەدٸمگٸ جٸبەك جولى بويىندا وتىرعان ەلدەردٸ مۇرناعى جٸبەك جولىن قايتا جاڭعىرتىپ «جٸبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋٸن» قۇرۋعا شاقىرىپ تۇڭعىش جارييالانعان بۇل باستاما, بٸر اي ٶتەر-ٶتپەستەن يندونەزييا ەلٸندە وڭتٷستٸك-شىعىس ازييا ەلدەرٸن بٸرلەسٸپ «تەڭٸزدەگٸ جٸبەك جولىن» قايتا كٶتەرۋگە شاقىرعان ٷندەۋمەن تولىقتى. تۋ باستا بٸر نيەتتەن قاينار الاتىن وسى ەكٸ باستاما كەيٸن كەلە «بٸر بەلدەۋ – بٸر جول ستراتەگيياسى» اتىمەن ٷگٸتتەلٸپ جارييالانا باستادى. دەمەك, قىتاي تاراپىنان جەتە ويلاستىرىلىپ جاسالعان ستراتەگييا ٶزگە ەلگە باستاما, ٷندەۋ, شاقىرعى ەسەبٸندە تاستالعان-دى. 3 جىلدان استام پراكتيكالىق ٷردٸستەن ٶتكەن بۇل قۇجات بٷگٸندەرٸ 100 ەلدە تانىلىپ, ونىڭ 40 نەشەسٸ ونى ٶزٸنٸڭ ەكونوميكالىق ستراتەگييالىق باعدارلامالارىمەن ۇشتاستىرا اتقارا باستادى. ونىڭ كٶكەيتەستٸلٸگٸ مەن پراگماتيكالىعىنىڭ, ٶمٸرشەڭدٸگٸنٸڭ ٶزٸ وسىندا جاتىر.
بار گەپ قىتايدىڭ ٶركەندەۋٸنەن باستاۋ الادى. سوڭعى 40 جىلدا ۇشقان قۇستاي دەرلٸك قارقىنمەن (جىلدىق ٶسٸمٸ 36 جىل بويى ورتاشا ەسەپپەن 9.7 پايىزبەن) دامىعان قىتاي ٸجٶ كٶلەمٸ بويىنشا 2010 جىلى جاپونييانى ارتقا تاستاپ, جەرشارىنداعى ەكٸنشٸ ٸرٸ ەكونوميكاعا ايلاندى. تاعى سول جىلى ونىڭ ەكسپورت كٶلەمٸ گەرمانييانى باسىپ وزىپ, دٷنيەدەگٸ ەڭ ٸرٸ ەكسپورتتاۋشى ەل بولىپ تانىلدى. 2013 جىلى ەكسپورت جەنە يمپورتتى قوسقانداعى جالپى ساۋدا اينالىمى (4,16 تريلليون دوللار) امەريكادان اسىپ, دٷنيەدەگٸ ەڭ ٷلكەن ەكسپورت-يمپورت دەرجاۆاسى اتاندى. سونداي-اق, ول 130-دان استام ەلدٸڭ بٸرٸنشٸ ساۋدا سەرٸكتەسٸ. 2014 جىلى ٷشٸنشٸ ينۆەستيتسييا قۇيۋشى ەل دەپ تانىلدى. ەندٸگٸ جەردە دٷنيەجٷزٸ ەلدەرٸ ودان ٶزٸنٸڭ قۋاتىنا ساي حالىقارالىق مٸندەتتەمەلەر ارقالاۋىن كٷتەدٸ. سەيكەس مٸندەتتەردٸ موينىنا الۋعا كەلٸسە وتىرا قحر حالىقارالىق قاۋىمنان ٶزٸنە دە تيٸسٸنشە «سٶز» – تٶرەلٸك قۇقىق بەرۋٸن سۇرايدى. ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستان كەيٸن امەريكا باس بولىپ جاساعان حالىقارالىق ەرەجەلەردٸ قايتا قاراۋعا نەمەسە ونى ٶزگەرتۋگە قاتىسۋعا تالاپتانادى. 2009 جىلدىڭ ٶزٸندە-اق, قحر سول تۇستاعى تٶراعاسى حۋ تسزينتاو اقش پرەزيدەنتٸ وبامامەن قىتايدىڭ دٷنيەجٷزٸلٸك بانكتەگٸ ٷلەسٸن, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنداعى ٷلەسٸن كٶبەيتۋ جايىندا كەلٸسەدٸ. الايدا بۇل كەلٸسٸمدٸ اقش پارلامەنتٸ قابىلداماي تاستايدى. اقش كەرٸسٸنشە ٶزٸنٸڭ ازييا-تىنىق مۇحيت ايماعىنداعى گەوساياسي-ەكونوميكالىق مٷددەسٸنٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ جەنە وسىنداعى ستراتەگييالىق باسىمدىعىن ساقتاپ تۇرۋ ٷشٸن, ازييا-تىنىق مۇحيت ايماعىنا قايتا ورالۋ ستراتەگيياسىن قابىلداپ, «تىنىق مۇحيت جاعالاۋى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق شارتى» ترر جەنە «مۇزدى مۇحيت جاعالاۋى ساۋدا-ينۆەستيتسييالىق ىنتىماقتاستىعى شارتى» تتٸر دەگەندەردٸ ۇيىمداستىرادى. بٸراق, تىنىق مۇحيتتىڭ باتىس جاعاسىن تۇتاس جايلاپ وتىرعان قىتايدى شاقىرمايدى.
وسىنداي جاعدايدا, قحر تٶراعاسى سي تسزينپين 2013 جىلى اراسىنا اي تٷسٸرمەي ٸركەس-تٸركەس اتالعان ەكٸ باستامانى جارييالادى. بۇنى تەك شامشىلدىقتىڭ ەسەرٸ دەپ تٷسٸنسەك قاتتى قاتەلەسەر ەدٸك. قىتاي ەندٸ امەريكانى وراپ ٶتٸپ, بٷتٸن ازييا مەن ەۋروپا قۇرلىعىن تيياناق ەتكەن ٷلكەن ىنتىماقتاستىق الاڭىن جاساۋدى ماقسات ەتتٸ. وعان «مٷددەلەستەر تۇتاستىعى», «تاعدىرلاستار تۇتاستىعى», «مٸندەتتەستەر تۇتاستىعى» دەگەن ات بەردٸ.
ارى قاراي بۇعان قىتايدىڭ ەرٸك-جٸگەرٸ دە, قۋاتى دا جەتەتٸن ەدٸ. 2016 جىلعى ەسەپتە اقش-تىڭ ٸجٶ 17 تريلليون بولسا, قىتايدٸكٸ 11,6 تريلليونعا جەتكەن, جۋىق جىلدارى امەريكا ٸجٶ 2 پايىزدىڭ ارى جاق-بەرٸ جاعىن كٶرسەتسە, قىتايدىڭ ٶسٸمٸ 6,5 پايىزدى قامتاماسىز ەتٸپ تۇر. دەمەك الشاقتىق ازايىپ كەلە جاتىر جەنە قىتايدىڭ اقش-تى باسىپ وزار كٷنٸ دە تاقاپ كەلەدٸ دەگەن سٶز. بٷگٸندەرٸ قىتاي دٷنيەدەگٸ شەتەل ۆاليۋتالىق قورى ەڭ كٶپ (2014 جىلى 3,84تريلليون) جەنە ەڭ ٸرٸ ساتىپ الۋشى ەل سانالادى. سوندىقتان دا ول 50 ميلليارد شىعارىپ ازييا ينفراقۇرىلىم ينۆەستيتسييالىق بانكٸن, 40 ميلليارد شىعارىپ «جٸبەك جولى» قورىن قۇرىپ, «بٸر بەلدەۋ – بٸر جول» ستراتەگيياسىن قولداپ وتىر. كٷنٸ كەشەگٸ فورۋمدا سي تسزينپين ازييا ينفروقۇرىلىم بانكٸنە تاعى 10 ميلليارد قۇياتىنىن مەلٸمدەدٸ. 2010 جىلى قىتاي قۇنى 10 تريلليوندىق سومامەن امەريكانىڭ 1895-2009 جج. 115 جىل ساقتاپ كەلگەن دٷنيەدەگٸ ەڭ ٸرٸ ٶندٸرۋشٸ ەل اتاعىنىڭ ورىنىن الدى. جەرشارىنداعى ٸرگەلٸ 500 ٶنەركەسٸپ ٶنٸمٸنٸڭ 221 تٷرٸن ٶندٸرۋدەن قىتاي 1-ورىندا. قىتاي تەك قالتاسىنا سەنٸپ «قاعىنىپ» وتىرعان جوق, ونىڭ ەسكەري ەلەۋەتٸ دە كٸسٸ قورقارلىق دەرەجەدە ٶسٸپ كەلەدٸ. قازٸر جەرشارىندا اقش جەنە قحر – وسى 2-اق ەلدٸڭ قورعانىس شىعىنى 100 ميللياردپەن سانالادى, ونىڭ ٷستٸنە اقش ەسكەري سالاعا بٶلەتٸن قارجىسىن سالىستىرمالى ازايتىپ جاتسا, قحر جىلىنا 10 پايىزعا دەيٸن ٶسٸرٸپ وتىر. قورىتا كەلگەندە, قىتاي ٶز ەرەكەتٸنە كەدۋەلگٸ دايىندىقپەن جەنە «تۇرىساتىن جەرٸڭدٸ ايت» دەيتٸن سەنٸممەن كەلٸپ وتىر.
بۇل ستراتەگييانىڭ قالتارىسىندا قىتايدىڭ كٶز الدا دٶپ كەلٸپ وتىرعان ەمەلي مەسەلەلەرٸ دە بار. ەلەمدٸك داعدارىس باستالعالى بەرٸ «ەلەمنٸڭ فابريكاسى» اتانعان قىتايدىڭ ەكسپورتى دا ايتارلىقتاي زارداپ شەكتٸ, ەكسپورت كٶلەمٸ ازايدى, سىرتقا باعىتتالعان زاۋىت-فابريكالار كٶپتەپ جابىلدى. ٸشكٸ ەڭبەككٷش قۇنىنىڭ ٶسۋٸمەن شەتەلدەردٸڭ قىتايداعى ٶندٸرٸستەرٸ ەڭبەك كٷشٸ ارزان ٷشٸنشٸ ەلدەرگە كٶشە باستادى. ٸشكٸ سۇرانىستى ارتتىرۋ ارقىلى نارىقتى قۇتقارعىسى كەلگەن تالپىنىستار ٶندٸرٸس قۋاتىنىڭ ارتىپ قالۋىنا ۇرىندىردى. وسىنىڭ بەرٸ سىرتقى نارىقتى اسىپ قالعان ٶندٸرٸستٸ سىرتقا جٶتكەۋ تەسٸلٸمەن اشۋعا يتەرمەلەدٸ, سۋبەكتيۆ جاقتان العاندا تٶمەن دەڭگەيلٸ ٶڭدەۋدەن وسىنداي جولمەن قۇتىلۋ جولى قاراستىرىلدى. ال ماقساتتى باعىت رەتٸندە شيكٸزات قورى مول, ەكونوميكاسى مەشەۋ, ينفراقۇرىلىمى كەنجە, ٶندٸرٸس قۋاتى ەلسٸز ورتا ازييا, ورتا شىعىس, تٷستٸك ازييا, شىعىس ەۋروپا, سولتٷستٸك افريكا ەلدەرٸ نازارعا الىندى. دەمەك, بۇدان بىلاي قىتاي وسى ەلدەرگە ٶزٸنٸڭ باستاپقى ەم تٶمەن دەڭگەيلٸ ٶندٸرٸسٸن تاسي باستاۋى مٷمكٸن.
شيكٸزات قورى دەگەننەن شىعادى, قىتايدىڭ قۋاتى مەن سۇرانىسى تۇرعىسىنان باعامداعاندا, ول شيكٸزاتقا جەنە ەنەرگەتيكاعا تىم كەدەي, سوسىن دا وعان ٶتە-مٶتە تەۋەلدٸ ەل سانالادى. 2014 جىلعى ەسەپتە قىتايدىڭ سىرتتىڭ مۇنايىنا تەۋەلدٸلٸگٸ 60%-دان (308 ميلليون توننا يمپورتتاعان), تەمٸر رۋداسىنا تەۋەلدٸلٸگٸ 60%-دان (869ميلليون توننا يمپورت ) اسادى, تابيعي گازعا تەۋەلدٸلٸگٸ 32.2%. وسىنداي حالدە قىتايدىڭ شيكٸزات جەنە ەنەرگەتيكا رەسۋرستارىنىڭ كەلۋ قاينارىن كٶپتاراپتاندىرۋ جوباسى ونىڭ ەكونوميكالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸن كەسٸردەن اۋلاق قىلۋدىڭ ٶزەكتٸ مەسەلەسٸنە اينالىپ وتىر.
قىتاي ەسەپتەپ قويعان, ٶتكەن 10 جىلدىقتا قىتايمەن «بٸر بەلدەۋ - بٸر جول» جاعالاۋى ەلدەرٸنٸڭ ساۋدا اينالىمى جىلىنا 19%-دىق, تٸكەلەي ينۆەستيتسيياسى جىلىنا 46 پايىزدىق قارقىنمەن ٶسٸپ كەلگەن. 2015 جىلى ەكسپورت جالپى بەتتٸك قۇلاعاننىڭ ٶزٸندە, جاعالاۋ ەلدەرٸنە 10% ارتقان. قىتايدىڭ جاعالاۋ ەلدەرٸنە ەكسپورتى ونىڭ جالپى ەكسپورت كٶلەمٸنٸڭ 28%-ىن, يمپورتى23,4%-ىن ۇستايدى. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى سول, قىتاي ەۋ باستا بۇل ەلدەردٸ بەكەر تاڭداماعان. ونان سىرت, 1جاعالاۋدىڭ1 جان سانى 4,4 ميلليارد, ەكونوميكا كٶلەمٸ شامامەن 21 تريلليون دوللار, جەكە-جەكە جەرشارىنىڭ 63% جەنە 29%-ىن ۇستايدى. كەلەسٸ 8-10 جىل كٶلەمٸندە ازييا ەلدەرٸنٸڭ ينفراقۇرىلىمدىق قارجى سۇرانىسى 800 ميلليارد0ا جەتەدٸ. قانشاما كٶمەسكٸ رەسۋرس!
قىسقاسى, «بٸر بەلدەۋ – بٸر جول» جوباسى وسى جوبا ارقىلى ٶزٸنٸڭ كٶز الداعى مەسەلەلەرٸن رەتتەي وتىرا, ٸرٸ ەكونوميكالىق دەرجاۆا ەسەبٸندە, ەرەجەگە بويسىنۋشىدان ەرەجە جاساۋشىعا تالپىنىس جاساعان قىتايدىڭ «قىتاي ارمانىن» ٸسكە اسىرۋىنىڭ تەتٸگٸ ٸسپەتتەس.
قۇرمەت قابىلعازى
