(جالعاسى. باسى الدىڭعى بٶلٸمدە)
…سەنتيابردە مە ەكەن, استانانىڭ «سەن تۇر, مەن اتايىن» جٸگٸتتەرٸ كەلدٸ دە, قاتتى تەكسەرۋ باستالدى. تاپسىرىس العانى بەلگٸلٸ. «ٶلسەڭدەر دە تاباسىڭدار!» دەگەن بولۋ كەرەك…
كينو سالاسىندا, تەك كينو سالاسى ەمەس, بارلىق سالادا – قازٸر نارىق زامانى – بٸرەۋ تاۋارىن بٸر سومعا ساتسا, بٸرەۋ ەكٸ سومعا ساتادى. بٸرەۋ جۇمىستى 1 ملن-عا جاساسا, ەندٸ بٸرەۋ 2 ملن-عا جاسايدى. بولماسا 1,5 ملن-عا كەلٸسەدٸ دەگەن سيياقتى. بٸراق, پەلە ٸزدەگەن ادامعا تٷك ەمەس ەكەن. «سەن نەگە 1,5 ملن-عا كەلٸستٸڭ? جارتى ميلليونىن اپارىپ بەرگەن شىعارسىڭ?..» دەگەن سيياقتى نەگٸزسٸز, دەلەلسٸز جالا جابۋ, قيناۋ, قورقىتۋ باستالعانىن مەن انىق بٸلەم! سٶيتٸپ, العاشقى تەكسەرۋ كەزٸندە, «شامامەن 5 ملن-داي اقشا دۇرىس جۇمسالماعان» دەگەن قورىتىندى شىعارىپ, ونى يۋديناعا مويىنداتتىرىپ, وعان «تۇڭعىشباي اعاعا ەكەپ بەردٸم, ونى تۇڭعىشباي اعا جوعارىدا بٸرەۋگە بەرۋ كەرەك دەگەن» دەپ ايتقىزدىرىپ, «بٸز بٸر رەت 2 ملن., بٸر رەت تاعى بٸردەڭە, جالپى العاندا 5 ملن 300 مىڭدى تۇڭعىشباي اعانىڭ مىنا جاعىندا تۇراتىن كابينەتتەگٸ سەيفكە اپارىپ قويدىق» دەگەن مويىنداتۋدى مەنٸڭ بۋحگالتەرٸم ەكەۋٸنە قاعازعا جازدىرىپ, ايتقىزدى. استانادان كەلگەن قارجى پوليتسيياسىنىڭ ادامدارى وسىنداي مويىنداۋدى جازىپ الادى.
– بۋحگالتەرٸڭٸزدٸ اتى-جٶنٸ كٸم?
– نازگٷل بولاتوۆقىزى جٷنٸسوۆا. مەن سول وكتيابردٸڭ اياعىندا بٸر سۇرالدىم, جاعدايدىڭ بەرٸن ايتتىم, «وسىنداي دا وسىنداي» دەپ.
– ەكٸ ەيەل سول كەزدە تەرگەۋدە جٷردٸ مە? قاماپ تاستادى ما ولاردى?
– تەرگەۋدە جٷردٸ. كەيٸنٸرەك يۋدينانى قاماپ تاستادى, سونان كەيٸن «قازاقفيلمنٸڭ» قارجى دەپارتامەنتٸنٸڭ باسشىسى بولىپ ٸستەگەن كەزٸندە – ىسقاقوۆا گاۋھار مىرزاعاليەۆنا دەگەن كٸسٸنٸ قاماپ تاستادى.
– ونى نە ٷشٸن?
– ول كٸسٸنٸڭ ەشقانداي جازىعى جوق. مەن تٷسٸنبەدٸم. ياعني, بۇل جەردە پوليتسييانىڭ جاساپ وتىرعان قيسىندارى – بٸز «قازاقفيلممەن» 50/50-مٸز عوي, ياعني «ەكەۋٸ بٸردەي كٸنەلٸ, ەكٸ جاقتىڭ دا ادامى وتىرۋ كەرەك» دەگەن ۇعىم بولار, ول كٸسٸنٸ قاماپ قويدى. ول كٸسٸگە «نەگە سەن وتچەتقا قول قويدىڭ?» دەيدٸ. نەگە قول قويمايدى? وتچەتتى سول كٸسٸ قابىلداپ الادى عوي. ول كٸسٸ قابىلداپ الاردىڭ الدىندا بۋحگالتەرييا تەكسەرەدٸ, ٶندٸرٸس بٶلٸمٸ تەكسەرەدٸ, ەكونوميكالىق بٶلٸم تەكسەرەدٸ, سونان كەيٸن بارىپ ول كٸسٸ سوڭىندا قول قويادى.
– زاڭ بٶلٸمٸ دە تەكسەرەتٸن شىعار?
– زاڭ بٶلٸمٸ دە تەكسەرەتٸن بولۋ كەرەك, مەن ول جاعىن بٸلمەيمٸن. سٶيتٸپ, «سەن قول قويدىڭ» دەپ ول كٸسٸنٸ قامادى. ول ەلٸ دە قاماۋدا قازٸر… قاراشانىڭ 2-سٸ كٷنٸ مەنٸ تاعى شاقىردى فينپولعا. ول مەنٸڭ ەكٸنشٸ رەت تٷسٸنٸكتەمە بەرۋٸم (پوكازانييا). كەشكە دەيٸن وتىرعىزدى. قولىمدى تەكسەردٸ, قول قويدىردى, تاعى بٸردەڭە-بٸردەڭە… سٶيتٸپ كەشكە قاراي مەنٸ الدىمەن يۋدينامەن بەتتەستٸردٸ. مەن ونىمەن بەتتەستٸرەتٸنٸن بٸلگەن جوقپىن. ونى ماعان ايتقان دا جوق. مەن ٷشٸن تٶبەمنەن جاي تٷسكەندەي بولدى. يۋدينا وتىر, كٶزٸ سوراداي بوپ… ونىڭ وتىرعانىنا جيىرما شاقتى كٷن بولعان. جيىرما كٷن بويى تەرگەپ جاتىر, تەرگەپ جاتىر… ال ەندٸ مەنٸڭ الدىما كەلگەندە يۋدينانىڭ قولىندا جازىپ العان قاعازى بار.., تەرەگۋشٸ ۆيدەوعا تٷسٸرٸپ جاتىر كەدٸمگٸدەي…, ول سول قاعازدا جازىلعان – دەلمە-دەل كٷنٸ مەن ساعاتىنا دەيٸن, جەنە ەربٸر اقشانىڭ سانىن تيىنىنا دەيٸن – «بەلەن كٷنٸ بەلەن ساعات بەلەن مينۋتتا بەلەن سوم بەلەن تيىندى اپارىپ, تۇڭعىشباي قادىروۆيچتٸڭ بٶلمەسٸندە تۇرعان سەيفكە اپارىپ قويدىق. ونى تۇڭعىشباي قادىروۆيچ جوعارىداعى بٸرەۋگە بەرۋ كەرەك دەپ ايتقان بٸزگە…» دەپ, قاعازعا جازىپ العاندارىن ايتىپ وتىر. مەن تٶبەمنەن جاي تٷسكەندەي بولىپ, «نە دەپ وتىرسىڭ, اينالايىن? قاشان مەن سەندەرگە ونداي سٶز ايتتىم?.. قانداي دەلەلٸڭ بار?..» دەسەم, ٷندەمەيدٸ. ول سەيف مەنٸكٸ ەمەس. بۇعان دەيٸن مەنٸڭ فيرمامدا ەبدٸراحمانوۆ دەگەن جٸگٸت ديرەكتور بولعان, اندا-ساندا كەلٸپ قول قويىپ كەتەتٸن. ول جۇمىس جاساماي, كەتٸپ قالعان, ورنىنا ادام تابا الماي جٷردٸم. كابينەتتە ونىڭ ٶزٸنٸڭ جەكە سەيفٸ بولعان, مەن ونى قالاي اشۋدى دا بٸلمەيمٸن, سەيفٸنٸڭ ۇستايتىن تۇتقاسىن ۇستاماعام تٸپتٸ! سٶيتسەم, ونىڭ كودى بار ەكەن باساتىن, ونى دا بٸلمەيمٸن. ٶمٸرٸ اشىپ كٶرمەگەن اداممىن! «سوعان سالىپ قويدى» دەپ وتىر.
– ول سەيفتە سٸزدٸڭ ساۋساق ٸزدەرٸڭٸز بار ما, جوق پا, تەكسەردٸ مە?
– ونى تەكسەرگەن ەشكٸم جوق! تەكسەر دەپ ايتاتىنداي, مەندە ونداي وي دا بولعان جوق! سول سەيفتٸڭ ماعان پەلە بوپ جابىساتىنىن بٸلسەم, باسىندا ايتار ما ەدٸم, تەكسەرٸڭدەر دەپ. ايتىپ وتىرمىن عوي, تٶبەمنەن جاي تٷسكەندەي بولدى. ايتتىم, «مۇنىڭ بەرٸ دۇرىس ەمەس, سەندەر مىنانى قيناعانسىڭدار… بۇلاي بولمايدى… مويىندامايمىن!.. قالاي بولماعان نەرسەنٸ بولدى دەيدٸ?…» بٸر كەزدە ونى الىپ كەتتٸ. جارتى ساعاتتان كەيٸن بە ەكەن, نازگٷلدٸ الىپ كەپ وتىر, بۋحگالتەرٸمدٸ. مەنٸڭ بەتٸمە قاراي المايدى. تەرٸس قاراپ وتىر. كٶزٸنەن پورا-پورا بوپ جاس اققان… كٶگالا قويداي… جىلاپ وتىر قورسىلداپ… «ال ايت!» دەدٸ. ول دا جىلاپ وتىرىپ, يۋدينانىڭ ايتقانىن تٷگەل قايتالاپ ايتىپ بەردٸ.
– ول دا قاعازعا قاراپ ايتىپ وتىر ما?
– ەندٸ… قاعازعا قاراپ ايتىپ وتىر, انانىڭ ايت دەگەنٸن ايتىپ وتىر… «جوعارىدا بٸرەۋگە بەرەم دەگەن»… «كٸمگە بەرەم دەگەن?» «بٸلمەيمٸن…» «تۇڭعىشباي اعانىڭ العانىن كٶردٸڭ بە?» «جوق, كٶرگەنٸم جوق» دەيدٸ… مەن ايتتىم: «سەندەر ەكەۋٸن دە سىندىرعانسىڭدار… مٷمكٸن ەمەس! قانداي دەلەلدەرٸڭ بار? مەندە داجە سەيفتٸڭ كٸلتٸ دە جوق, قالاي اشۋدى دا بٸلمەيمٸن…» دەدٸم.
بٸر-ەكٸ ساعات ٶتكەننەن كەيٸن مۋجيكوۆ دەگەن باسشىسى «سٸزدٸ قاماۋعا الامىز» دەپ تٶبەمنەن جا-ا-رق ەتكٸزٸپ جاي تٷسٸردٸ. قارجى پوليتسيياسىنىڭ تەرگەۋ بٶلٸمٸنٸڭ باستىعى. «سٸزدٸ بٷگٸن قامايمىز» دەدٸ. «ە, نە سەبەپتەن?» «سول, بٸز بٸلٸپ وتىرمىز, سٸزدٸڭ باسقارعانىڭىزدى وسى ٸستٸڭ بەرٸن… موينىڭىزعا الىڭىز!..»
سٶيتٸپ, مەنٸ سول كٷنٸ – 2 قاراشا كٷنٸ – تٷندە ساعات 11-لەردە مە, الىپ كەتتٸ. سٶيتٸپ, تٷندە, ەلگٸ ٶزدەرٸنٸڭ مەشينەلەرٸمەن, قاي جەرگە اپارعانىن بٸلمەيمٸن, بٸر جەرگە اپارىپ قامادى… ۋاقىتشا ۇستايتىن جەرگە… ول جەردەگٸ ميليتسييا جٸگٸتتەر مەنٸ تانىپ, ولاردىڭ دا تٶبە شاشتارى تٸك تۇرىپ, كٶزدەرٸ الاقانداي, «نە بوپ قالدى, اعا?..» دەپ… سٶيتٸپ, 2 قاراشا سول جەرگە تٷنەپ شىعۋعا تۋرا كەلدٸ. تٷنٸمەن ۇيىقتاعام جوق. ٶزٸم سول كٷنٸ اۋرۋحاناعا جاتامىن دەپ جٷرگەم…
– جەرتٶلەگە, كامەراعا قاماپ تاستادى ما?
– يە, جەرتٶلەگە, كامەراعا!.. تٷنٸمەن ۇيىقتاي المادىم. ٶزٸم اۋىرىپ جٷرگەنمٸن, بولنيتساعا جاتامىن دەپ جٷرگەنمٸن, اۋرۋحاناعا جولدامام دا بار ەدٸ, «سوۆميننٸڭ» بولنيتساسى ورىن دايىنداپ قويعان ەدٸ…
ەرتەڭٸنە ساعات 10-داردا قايتادان الىپ كەلدٸ دەپارتامەنتكە. تاڭەرتەڭ 10-نان باستاپ تاعى دا سول تەرگەۋ. «موينىڭا ال دا ال!.. بٸز بەرٸن دەلەلدەدٸك!.. سٸز باسقارعانسىز!.. سٸز اقشانى العانسىز!.. سٸز ٷيتكەنسٸز!.. سٸز بٷيتكەنسٸز!..» دەپ مۋجيكوۆ تەرگەپ وتىر.
ايتپاقشى, «قامايمىز» دەگەندە, مەن جٷرەگٸم ۇستاپ, سول جەردە قۇلاپ تٷستٸم. قالتامدا «ۋسپوكويتەلنىي» دەرٸم بار ەدٸ, سونى اۋزىما سالا بەرگەندە, لوقسىپ, باسىم اينالىپ, ديۆانعا قۇلادىم. جەدەل جەردەم شاقىرتتىم. «سوۆميننٸڭ اۋرۋحاناسىنان ٶزٸمنٸڭ دەرٸگەرٸمدٸ شاقىرتىڭدار… مەن بٷگٸن بولنيتساعا جاتۋىم كەرەك ەدٸ…» دەدٸم. وعان قاراعان جوق, تانىمايتىن بٸر دەرٸگەرلەر كەلدٸ دە قارادى, قان قىسىمىم 168 بە, ەسٸمدە جوق… قان تامىرىما ىستىق ۋكول سالدى دا كەتتٸ. مەن ول ۋكولدان كەيٸن ىرجالاڭداپ كٷلە باستادىم. نە سالعانىن بٸلمەيمٸن… سول كٷنٸ اپارىپ مەنٸ قامادى, ەرتەڭٸنە ەلگٸندەي قايتا باستالدى. نە تاماق جوق, نە سۋ جوق… ونى سۇراۋعا دا مەنٸڭ قۇلقىم جوق… جاعدايىم ٶتە ناشارلاي باستادى. ولاردىڭ ايتاتىن ەڭگٸمەسٸ: «وتىراسىز. موينىڭىزعا الىڭىز… بەرٸن باسقارعان سٸز ەكەنسٸز…» مەن ايتام, «ولاردىڭ سٶزٸنە سەنەسٸڭدەر دە, نەگە ماعان سەنبەيسٸڭدەر?» دەپ. ەندٸ, ول جەردە ەسٸم كٸرەسٸلٸ-شىعاسىلى بولدى, شىنى كەرەك. مەنٸڭ ٶمٸرٸمدە مۇنداي جاعداي بولعان ەمەس!..
– تەرگەۋ كەزٸندە ۇرىپ-سوعۋ, قوقان-لوققى, كٷش كٶرسەتۋ بولدى ما?
– ۇرىپ-سوقپاعان شىعار, بٸراق پسيحولوگييالىق دەڭگەيدە قاتتى قىسىم جاسادى. تٸزەگە باسۋ جاعىنان… «بٸز بٸلدٸك… سٸز وسىنداي ٸستەگەنسٸز… سوندىقتان, بىلاي ٸستەيٸك… كەلٸسەيٸك» دەدٸ. «سٸز موينىڭىزعا الاسىز. 5 ملن 300 مىڭدى موينىڭىزعا الىڭىز, اپارىپ قۇيىڭىز. سونان سوڭ بٸز ٸستٸ جابامىز!» دەدٸ. «ٸستٸ جابامىز, انا ەكٸ ەيەلدٸ دە بوساتامىز». مەن ايتتىم, «مەن نەگە موينىما الام الماعان نەرسەنٸ?!.» «جوق, سٸز العانسىز…» «قاي جەردە كٶردٸڭدەر مەنٸڭ العانىمدى?» «انا قىزدار ايتتى». «ولار كٶزٸمەن كٶرٸپ پە?.. مٷمكٸن باسقا بٸرەۋ العان شىعار?.. سول جەردە ٶزٸ اقشا بولعان با ەكەن?..» مەن ەلٸ دە ول قىزداردى قورعاپ جٷرمٸن: «سەندەر ول قىزداردى سىندىرىپ, زورلاپ ايتقىزدىڭدار! مٷمكٸن ەمەس ول! ونداي بولعان جوق! مەن ارالاسقام جوق ەشقانداي فينانسقا! بٸردە-بٸر قاعازدا, قۇجاتتا مەنٸڭ قولىم جوق! قول قويامىن دەپ ويلاماعام دا, ونداي فينانسوۆىي جۇمىستاردى اتقاراتىن مەن ەمەس, باسقا ادامدار!.. مەنٸڭ ول جەردە شارۋام جوق, اينالايىن!..» دەسەم, تٷسٸنبەيدٸ. سونىمەن, كەلٸسٸمگە كەلە باستادى, مەنٸ اينالدىرا باستادى. الدىندا بٸز بٸر ادۆوكات تاۋىپ قويعانبىز, سول ادۆوكات 2-سٸ كٷنٸ دە قاسىمدا بولدى, 3-ٸ كٷنٸ دە قاسىمدا بولدى – عالييا تٸلەپوۆنا ناراتاۋوۆا دەگەن كٸسٸ. بولىپ جاتقان قازٸرگٸ سوتتا ول كٸسٸ وسىنىڭ بەرٸن ايتتى. «وسىلاي بولعانى راس, ٶتە قيىن جاعدايدا بولعانى راس, مويىنداتقانى راس…» دەگەن سيياقتى مەسەلەنٸ.
– ياعني, سٸز 5 ملن 300 مىڭ تەڭگەنٸ سول جەردە مويىندادىڭىز با?
– ەندٸ ايتايىن, نەگە مويىنداعانىمدى… باسىندا مەن كەلٸسٸمدەرٸنە كٶنبەدٸم. ماعان ايعاي سالدى… سول كٷنٸ تاعى دا جاعدايىم ناشارلاپ, جەدەل جەردەم شاقىرتتىم, بۇل جولى ٶزٸمنٸڭ بولنيتسامنىڭ «سكورىيى» كەلدٸ. ولار تاعى ۋكول سالدى, «بۇل كٸسٸنٸ بۇل كٷيٸندە تەرگەۋگە بولمايدى, الىپ كەتەمٸز بولنيتساعا» دەدٸ. انالار جٸبەرمەدٸ. مەن ديۆاندا جاتىرمىن, ماعان تٷنەرٸپ كەپ انا مۋجيكوۆ دەگەن جاپ-جاس جٸگٸت ايتادى: «مەن جوعارى جاقپەن كەلٸستٸم. سٸزدٸ قامايمىن. ۋجە بەرٸ بٸلەدٸ. سىرتتا 200-دەي ادام تۇر, سٸز وپپوزيتسييا شاقىردىڭىز, قازٸر سٸز وپپوزيتسييانى ۇيىمداستىرىپ جاتىرسىز. انانى توقتاتىڭىز!.. تاعى بٸر ادۆوكات سٸزگە كٸرەم دەپ تۇر. ول وپپوزيتسييانىڭ ادۆوكاتى! بايقاڭىز!.. ٷلكەن كٸسٸ سٸزدٸ جاقسى كٶرەدٸ, رەنجٸپ قالادى… تۇڭعىشباي دا وسىنداي ەكەن دەيدٸ عوي… سوندىقتان قويعىزىڭىز… مەن سٸزگە ۋەدە بەرەمٸن: مەنٸڭ فاميلييام مۋجيكوۆ! مەن مۋجيكپٸن! سٸز دە مۋجيك بولساڭىزشى!!! ەكٸ ەيەلدٸ ايامايسىز با?!! 20 كٷن بولدى جاتقاندارىنا! ەيەل ادامدار عوي ولار! سولاردى ايامايسىز با? سٸزدٸڭ جٸگٸتٸگٸڭٸز قانە? اتاق-داڭقىڭىز دارداي!..» دەپ ايعايلادى. سوڭىندا, «وسىنى موينىڭىزعا الىڭىز, مەن ٸستٸ جابۋعا ۋەدە بەرەمٸن! مەن مۋجيكپٸن!..» دەدٸ. «سونان سوڭ سٸزدٸڭ جوعارىداعى مينيسترٸڭٸزدٸڭ جانى جاي تابادى…» دەپ قۇلاعىما سىبىرلادى.
مٸنە, ەڭگٸمە وسى… ۋھھ…
امالىم جوق, كٶنۋٸمە تۋرا كەلدٸ. سونان سوڭ… سەندٸم عوي مەن! سەنٸپ قالدىم! انا ەكٸ قىزدى بوساتاتىنىنا, ٸستٸ جابامىز دەگەنٸنە سەندٸم. «ارى قاراي ۋشىقتىرماي, 5 ملن-دى جابايىن دا, ارى قاراي تٸرلٸك ٸستەي بەرەيٸك, قۇرىسىن… بٸر قادام ارتقا جاساپ, ەكٸ قادام العا جىلجيىن… بۇل جەردە وتىرعانمەن تٷك بٸتٸرە المايمىن, ودان دا سىرتقا شىقسام جازىقسىز ەكەنٸمدٸ دەلەلدەۋگە مٷمكٸندٸگٸم كٶبٸرەك بولادى…» دەگەن ويمەنەن… ەسٸم كٸرەسٸلٸ-شىعاسىلى… «ماقۇل» دەدٸم. اش پەلەدەن قاش پەلە… «ماقۇل» دەپ ەدٸم, «جارايدى وندا» دەدٸ. «ۋەدەڭدە تۇراسىڭ عوي?» دەپ ەدٸم, «ۋەدەم – ۋەدە» دەدٸ. «وندا بٸز مۇنى ۆيدەوعا تٷسٸرەمٸز» دەدٸ. ۆيدەوعا تٷسٸردٸ. مەن شاتىپ-بۇتىپ ەشتەڭە ايتا المايمىن. زاڭ جٶنٸندە سٶيلەۋدٸ بٸلمەيمٸن عوي. ەموتسييامەن سٶيلەيمٸن… ماعان بٷي دەدٸ: «اناۋ-مىناۋ ەرتٷرلٸ ەڭگٸمە ايتپا… بٸز قازٸر ۆيدەوعا تٷسٸرەمٸز. انا مونيتوردا سٸزدٸڭ ايتاتىن جاۋاپتارىڭىز تۇرادى, سونى سٸزگە قاراتىپ قويامىز, سونى سٸز وقىپ بەرەسٸز» دەدٸ. كەدٸمگٸ تەلەديدار سيياقتى مونيتور. كامەرا وسىلاي ماعان قاراپ تۇر. بٸرٸنشٸ مۋجيكوۆقا تٷسەدٸ, ماعان تٷسەدٸ, ادۆوكاتقا تٷسەدٸ – وبششيي پلان دەيمٸز عوي. اناۋ بٸرٸنشٸ سۇرايدى: «فاميليياڭىز… بەلەن… اتىڭىز… تٷگەن…. قاي جىلعىسىز… قايدا ٸستەيسٸز… بەلەن-تٷلەن… سٸزگە قويىلاتىن سۇراق:…» دەپ سۇراعىن قويادى. جاۋاپ بەرەردٸڭ الدىندا كامەرا ماعان قاراي بۇرىلادى. سول كەزدە مۋجيكوۆ الدىندا تۇرعان مونيتوردى ماعان قاراي بۇرادى. مونيتوردا مەنٸڭ بەرەتٸن جاۋاپتارىم جازۋلى تۇر. سونى مەن وقي باستادىم. ول ٶزٸنٸڭ الدىندا جازىلعان سۇراعىن قويادى, مەن وقيمىن. زاڭ تۇرعىسىنان ٶتە ەدەمٸ سٶزدەرمەن جازىلعان, مەن ونداي سٶزدەر ايتا المايمىن… سونى وقيمىن. ونشا بولمايدى. قايتا وقىتادى, تاعى دا ونشا شىقپايدى. قانشا ەرتٸس بولسام دا, ويناي المادىم. ۆيدەوعا تٷسٸرٸپ وتىرعان وپەراتور جٸگٸت, ورىس جٸگٸتٸ ەكەن, ول دا سولاردىڭ ادامى عوي – توقتاتىپ قويىپ, «جوق, دۇرىس ەمەس, شىندىققا ٷيلەسپەي تۇر, نەپراۆدوپودوبنو!.. سٸز ەرتٸسسٸز عوي!.. ويناساڭىزشى دۇرىستاپ!..» دەپ… مەنٸڭ نامىسىما تيدٸ… مەن ول ارادا نە ٸستەيمٸن? تٶبەلەسە كەتەمٸن بە?.. ٷشٸنشٸ دۋبل ما, ەسٸمدە جوق, بٸرنەشە رەت قايتالاپ, سول جەردە بوسقا موينىما الىپ جاتقان نەرسە ەكەنٸن تٷسٸنگەندٸكتەن قايتا-قايتا «ۋھ…ۋھ…» دەپ… كامەراعا قاراپ ەمەس, مونيتورعا قاراپ وقىپ بەردٸم.
سودان كەيٸن «ەندٸ وسىنى جازىڭىز قولىڭىزبەن» دەدٸ. «دوپروس» الدىن الا قاعازعا جازىلىپ دايىن تۇر ەكەن, سوعان قول قويدىق. سودان كەيٸن ٶزٸمنٸڭ اتىمنان, قولمەن جازدىرتىپ الدى. «مەن, وسىنداي دا وسىنداي…» دەپ. ونى دا جازىپ دايىنداپ قويعان. سونى كٶشٸرٸپ… قولىم قالتىراپ, سٸزگە ٶتٸرٸك, ماعان شىن – بەس رەت كٶشٸردٸم. سەبەبٸ, قايتا-قايتا قاتە كەتٸپ قالادى, سىزسام, «جوق, بولمايدى مىناۋ سىزعانىڭىز… قايتادان جازىڭىز!..» قايتادان قاتە كەتٸپ قالادى, قولىم دٸرٸلدەپ, قيسىق بوپ كەتەدٸ… قايتا جازعىزادى… بەس مەرتە جازدىم سونى. بٸر ساعات وتىرعان شىعارمىن.
ايتپاقشى, مويىنداردىڭ الدىندا, جاڭاعى «وپپوزيتسييا كەلٸپ تۇر… وپپوزيتسييانىڭ ادامدارىن تاراتىڭىز… سٸزگە بٸر وپپوزيتسييا ادۆوكات كەلٸپ تۇر… مىناۋ ادۆوكاتىڭىز بار عوي قاسىڭىزدا… وپپوزيتسييانىڭ كەرەگٸ جوق دەپ جازىڭىز» دەدٸ. مەن «ويباي, وپپوزيتسييانىڭ كەرەگٸ جوق» دەپ تاعى دا جازىپ بەردٸم.
– سول كەزدە, شىنىمەن دە 150-200 ادام جينالىپ پا?
– جينالعان. ەشقانداي دا وپپوزيتسييا ەمەس, بالالارىم, تۋعان-تۋىسقاندارىم, شەكٸرتتەرٸم, جورا-جولداستارىم, ەرٸپتەستەرٸم, تٸلەۋلەستەرٸم… بٸرتالاي ادام جينالىپتى. «وپپوزيتسييانىڭ ادۆوكاتى, بٸر ەيەل كٸرەم دەپ تۇر» دەگەندەرٸ ەشقانداي وپپوزيتسييا ەمەس, ٶزٸمنٸڭ شەكٸرتٸمنٸڭ ماماسى, كەدٸمگٸ الماتى ادۆوكاتتار كوللەگيياسىنىڭ ادۆوكاتى – قادىرباەۆا باقىتگٷل ۇزاقباەۆنا دەگەن كٸسٸ ەكەن. مەنٸ «وسىنداي بولىپ جاتىر» دەپ تەلەديداردان ايتىلعان كەزدە اتىراۋدا جۇمىس ٸستەپ جٷرگەن شەكٸرتٸم ماماسىنا زۆوندايدى, «ماما, اعا تٷسٸپ قاپتى, وسىنداي دا وسىنداي.., ماما, بار, اعانى قۇتقار!.. قۇتقار!..» دەپ. ول جٷگٸرٸپ كەلەدٸ. مەنٸڭ كەلٸنشەگٸممەن – دارييامەن كەزدەسەدٸ. كٸرمەك بولادى, تٶمەندەگٸلەر كٸرگٸزبەيدٸ. ولاردى مەن بٸلمەيمٸن. ول بٸردەن قولىنا كەرەك قاعازىن, وردەرٸن الىپ كەلگەن. «كٸرۋٸم كەرەك» دەيدٸ, ولار كٸرگٸزبەيدٸ. تٷننٸڭ بٸر ۋاعىنا دەيٸن جٷرەدٸ, ارىز جازادى, بەرٸبٸر كٸرگٸزبەيدٸ. سودان كەيٸن, «قازٸر ەيەلٸڭٸزدٸ كٸرگٸزەيٸك, – دەدٸ, – اناۋ وپپوزيتسييانى شىعارىپ جٸبەرۋ ٷشٸن…»
كەلٸنشەگٸم دارييا كەلدٸ. تٷردەن-تٷر جوق, دٸر-دٸر ەتەدٸ. مەن دە دٸرٸلدەپ تۇرمىن… دارييا ايتادى, «اناۋ نۇرشاتتىڭ ماماسى, ادۆوكات, سونى مىنالار جٸبەرمەي جاتىر» دەيدٸ. «ول وپپوزيتسييا دەپ ايتتى عوي». «قايداعى وپپوزيتسييا, ول نۇرشاتتىڭ ماماسى… ٶزٸ ەستٸپ كەپ وتىر… كەدٸمگٸ الماتى قالالىق كوللەگيياسىنىڭ كەسٸبي ادۆوكاتى, سونى كٸرگٸزبەي جاتىر… ول ايتىپ جاتىر, موينىنا الماسىن دەپ جاتىر, ٶتٸرٸك الدايدى دەپ جاتىر…» مەن ايتتىم, «بۇلار ماعان ۋەدە بەردٸ, دارييا, وسىنى موينىڭا الساڭ ٸستٸ جابامىز دەپ وتىر, سٶزٸن بەرٸپ وتىر, سوندىقتان مەن موينىما الۋىم كەرەك بوپ تۇر…» دارييا ايتادى, «الما موينىڭا, ٶتٸرٸك ايتادى!..» دەيدٸ. مەن ەكٸ ارادا قالدىم… بۇلار «موينىڭا الماساڭ, قامايمىز» دەپ وتىر. ال مەن ەكٸنشٸ كٷنٸ قايتا قامالسام, امان شىعۋىم ەكٸتالاي. ٶيتكەنٸ مەن ەموتسييانىڭ ادامىمىن. ساحنادا قانشا ٶمٸر سٷرگەنٸممەن, مەنٸڭ جٷرەگٸم تەمٸر ەمەس… تاس ەمەس… جاسىم وسىنشاعا كەلگەن اداممىن. ەلگٸندەي ۋايىممەن, ەلگٸندەي ماسقارامەن, ەلگٸندەي ناقاق جالامەن ەكٸنشٸ كٷنٸ تاڭەرتەڭ ويانۋىم نەعايبٸل ەدٸ… سونان سوڭ… جەتٸنشٸ تٷيسٸكپەن كەلگەن وي – مەن مىنا ارادا جاتىپ ايقاسا المايمىن, مەن شىعىپ ايقاسايىن, شىعىپ دەلەلدەيٸن, انا ەيەلدەردٸ دە شىعارايىن, بايعۇستاردى… سٶيتٸپ دەلەلدەيٸن… نە دە بولسا, بٸر قادام ارتقا جاساپ, ەكٸ قادام العا جاسايىن دەگەن ۇعىممەن, شالاجانسار كٷيدە, «ولار مەنٸ الدايدى» دەگەن كٷيدەن گٶرٸ, «مەن كٸنەلٸ ەمەسپٸن, اقتالامىن» دەگەن ٷمٸتٸم كٶبٸرەك ماعان كٷش بەردٸ. موينىما العان سەبەبٸم وسى بولدى.
داريياعا ايتتىم, «بالالاردى قايتار, بەرٸن قايتار, ۇيات بولادى, تەلەديدارعا تٷسٸرٸپ جاتىر ەكەن, ەرتەڭ ٷلكەن كٸسٸگە كٶرسەتەدٸ, تۇڭعىشباي دا وپپوزيتسييا بوپ كەتٸپتٸ دەپ ايتادى, مەنٸ ٷلكەن كٸسٸ بىلاي جامان كٶرمەيدٸ, سىيلايدى مەنٸ, مەن ول كٸسٸنٸڭ الدىندا ابىرويىن تٷسٸرمەيٸن, بالالارعا ايت, وپپوزيتسييا دەپ ويلاماسىن, قايتىڭدار» دەپ, مەن داريياعا تاپسىرما بەرٸپ, شىعارىپ جٸبەردٸم. بۇلار تارادى.
ونان سوڭ باعاناعى ايتقان «مويىنداۋ» پروتسەسٸ بولدى. بٸراق سول كٷنٸ اقشانى ەكەپ بەرۋگە تۋرا كەلدٸ. تٷنگٸ ساعات 11-لەردە! سٶيتسەك, دالادا مينيسترلٸكتٸڭ ادامدارى جٷرٸپتٸ اڭدىپ, بەرٸن تٷسٸرٸپ. استاناعا بەرٸپ وتىرىپتى, نە بوپ جاتقانىن كٶرسەتٸپ… سول كەزدە مەن, ولار ۋەدە بەرگەننەن كەيٸن, دەل قازٸر اقشا سالىڭىز دەگەننەن كەيٸن, مەنٸڭ كەلٸنشەگٸمە ادۆوكاتىم شىعىپ, «تەزٸرەك 5 ملن-دى سالىڭدار, سوندا عانا شىعارادى… 1 ملن 300 مىڭ تەڭگە كەپٸلدٸككە اقشا تٶلەيسٸز, سوندا عانا شىعارادى, ەيتپەسە وتىرعىزادى… بەلەن دە پەشتۋان… تەزدەتٸڭدەر… اعايىن-تۋىسقان, شەكٸرتتەرٸنە ايتىڭدار…» دەگەننەن كەيٸن, بۇلار دەرەۋ انا تۋىسقان, مىنا تۋىسقان, بەرٸنەن جيناپ, تٷنگٸ ساعات 11-دە (!) سىرتتا جٷرگەن مينيسترلٸكتٸڭ ادامدارى كينوستۋديياعا زۆونداپ, كاسسيرٸنٸڭ ٷيٸنٸڭ تەلەفونىن تاۋىپ الىپ, ونى ٷيٸنەن الىپ, جۇمىسىنا اپارىپ, پەچاتٸن, قاعازىن دايىنداپ, مەشينەمەن الىپ كەلٸپ, سول دەپارتامەنتتٸڭ الدىندا 5 ملن 300 مىڭدى ساناپ الادى.
– سول كۆيتانتسييادا تٷنگٸ ساعات 11-دە تٶلەم جاسالعانى جازىلعان با?
– ول جازىلماعان. بٸراق سول جەردەگٸ ادامداردىڭ بەرٸ كٶرٸپ وتىر عوي! كەپٸلدٸككە تٶلەيتٸن 1 ملن 300 مىڭدى تٷنگٸ ساعات 11-12-دە (!) جۇمىس ٸستەپ تۇرعان بانكتٸ تاۋىپ, سول جەرگە بارىپ تٶلەتتٸرەدٸ. سٶيتٸپ مەنٸ تٷنگٸ ساعات 1-2-لەردە مە ەكەن, دالادا كٷتٸپ تۇرعان ادامدارىما كٶرسەتپەي, سىرتقى ەسٸكتەن مەنٸ مەشينەگە مٸنگٸزٸپ, ٶزدەرٸ ٷيگە ەكەپ تاستادى.
ەسٸم كٸرەسٸلٸ-شىعاسىلى. جاعدايىم ٶتە ناشار. ٷيگە كەلسەم, 40-50-دەي ادام ٷيدە وتىر ەكەن – شەكٸرتتەرٸم بار, تۋىسقاندارىم بار, باۋىرلارىم بار… كٶبٸ شەكٸرتتەرٸم… تەاترداعى ەرٸپتەستەرٸم بار – جاستار ەسٸرەسە… وسى جەردە وتىرىپ, «جٸگٸتتەر, اينالايىندار, سەندەر ٷندەمەڭدەر…» مەن ولارعا تاعى قولحات جازىپ بەردٸم عوي: «تەرگەۋ بٸتكەنگە دەيٸن ەشقانداي بۇقارالىق اقپاراتقا ينتەرۆيۋ بەرمەيسٸز, ەشقانداي اقپاراتتى سىرتقا شاشاۋ شىعارمايسىز… ەگەر شىعارساڭىز, وندا سٸزدٸڭ مەرا پرەسەچەنييا دەيدٸ عوي – ٷيگە كەپٸلدٸككە شىققانىڭىز بۇزىلادى دا, تٷرمەگە وتىراسىز» دەگەنٸنە قول قويىپ بەردٸم عوي.
سٶيتٸپ, بالالارعا ايتتىم, «ەشكٸمگە ايتپاڭدار, اينالايىندار, ٷندەمەڭدەر… مەن پاتريوت اداممىن, مەن ەلٸمنٸڭ پاتريوتىمىن, جەرٸمنٸڭ پاتريوتىمىن, مەملەكەتٸمنٸڭ پاتريوتىمىن… مەن قازاق ەلٸنە, قازاق حالقىنا جامان سٶز كەلمەسە دەيمٸن, «قازاقتىڭ وسىنداي ٷلكەن, اتاقتى اكتەرٸ ٸستٸ بولىپ, پرەزيدەنتٸنە قارسى وپپوزيتسييا جيناپ جاتىر» دەگەن سٶزگە قالعىم كەلمەيدٸ, مەن پرەزيدەنتتٸ سىيلايمىن…» دەدٸم.
تاڭعى ساعات 4-5-تەردە بالالار بەرٸ كەتتٸ, شارشاپ-شالدىعىپ. ول كٷنٸ دە ۇيىقتاي المادىم. ەرتەڭٸنە جاعدايىم ناشار بولدى. سول كٷنٸ اۋرۋحاناعا تٷستٸم. ورىن بولماي جاتىر دەپ, بٸر بٶلمەگە جاتقىزا تۇردى. «قازٸر مىنا بٶلمە بوسايدى» دەپ بٸر ٷلكەندەۋ بٶلمەنٸ كٶرسەتتٸ. «بٸراق بٷگٸنشە وسىندا بولا تۇرىڭىز, قازٸر تٷس قايتا تەۋٸر بٶلمە بوسايدى» دەدٸ. كەيٸن ەستٸدٸم, ول ٷلكەن بٶلمە بوس ەكەن, ول بٶلمەگە تىڭدايتىن اپپاراتتاردى قويىپ جاتىر ەكەن. ول تىڭداعانىنان قورقىپ جٷرگەن مەن جوق. مەن نە, ٷكٸمەتكە قارسى سٶز ايتامىن با? ۋەدە بەردٸم بە – بەردٸم. «مەنٸڭ جازىعىم جوقتان» باسقا نە ايتامىن? كەلٸپ, جىلاپ-سىقتاعان تۋعان-تۋىسقاندارىما «مەنٸڭ جازىعىم جوق, تٶبەدە اللا تۇر, بٸر اللا بٸلەدٸ عوي!.. مٷمكٸن ەمەس بۇل! شىندىق اشىلادى! بۇل ۋاقىتشا بولىپ جاتقان نەرسە! ەرتەڭ تەكسەرٸلەدٸ, سوت ونىڭ بەرٸن قارايدى…» دەگەن سيياقتى ٷمٸتٸمدٸ ايتامىن. سوتتىڭ ەدٸلدٸگٸنە دەگەن ٷمٸت مەندە ەلٸ كٷنگە دەيٸن سٶنگەن جوق. بٸراق, ٶمٸر ايتادى, باسقا ادامدار دا ايتادى, «سوتتىڭ دا كەيدە ەدٸل بولا المايتىن كەزدەرٸ بولادى ەكەن» دەگەن ۇعىمدى. مەنٸڭ قازٸر ەكٸنشٸ ٷرەيٸم سول. قازٸر مەنٸ قاراپ جاتقان سۋديا ەستييار جٸگٸت, جاسى بٸرازعا كەلگەن, ٸشتەي بەرٸن تٷسٸنٸپ وتىرعان سيياقتى. ەرينە, انا جاققا دا, مىنا جاققا دا بٸردەي, بٸراق ەدٸلدٸكپەن شەشٸپ بەرەدٸ دەگەن ٷمٸتٸم ٷزٸلگەن جوق… دەگەنمەن ٷرەي بار… ماعان قويىلعان كٸنەنٸڭ دەلەلدەرٸ جوق. اۋىزبەن عانا ايتىلعان, ەكٸ ەيەلدٸڭ دەلەلسٸز جالاسى. ول اۋىزبەن ايتىلعان – زورلىقپەن ايتىلعان, ەكٸ ەيەلدٸ زورلاپ ايتقىزعان.
– فيلمنٸڭ شىعىنىن – الدىن-الا دايىندىق كەزٸ, كەيٸنگٸ دايىندىق كەزٸندە جۇمسالعان قاراجاتتىڭ سوماسىن ايتا الاسىز با?
– ستسەناريي اۆتورلارىنا تٶلەنگەن 10 ميلليونمەن قوسقاندا 79 ملن تەڭگە. الدىن-الا دايىندىق پەن كەيٸنگٸ دايىندىققا كەتكەن اقشا – 69 ملن.
– ياعني, شىعىننىڭ بەرٸنٸڭ ورنى بار ما, ونى راستايتىن قۇجاتتار بار ما?…
– بار. ٶكٸنٸشكە وراي, العاش ايىپتاۋ اكتىسىن قارجى پوليتسيياسىنىڭ جٸگٸتتەرٸ قولىما ۇستاتقاندا سونشاما قالىڭ ەكەنٸن كٶرٸپ شوشىدىم. بٸر-ەكٸ بەتٸن وقىعاندا, جاڭاعى «جامانقۇلوۆ بەرٸن جاساعان» دەگەندە, شوشىدىم. ول جەردەگٸ جٸگٸتتەر ايتتى, «اعا, سٸز وعان مەن بەرمەڭٸز, بٸزدٸڭ جۇمىسىمىز وسىلاي.., سوت بەرٸن قارايدى, جوققا شىعارادى…» دەدٸ. سوسىن بارىپ جٷرەگٸم ورنىنا تٷسكەندەي بولدى. سوتقا دەگەن سەنٸممەن ونى الىپ كەتتٸك. بٸراق ايىپتايتىن پروكۋرور تەك وسى «ايىپتاۋ اكتىسىمەن» عانا تٸزەگە باسىپ وتىر. نىعىرلاپ. دەلەل جوق بولسا دا. ەسەپ-قيساپ قۇجاتتارى بار, بٸراق ونى ەسەپتەمەي وتىر. ياعني, قارجى پوليتسيياسىنىڭ ادامدارى بٸزگە دەيٸن وسى زاتتاردىڭ ورىندى-ورىنسىز جۇمسالعانىن تەكسەرتەتٸن كوميسسييا قۇرعىزىپ العان. بٸرٸنشٸ «قازاقفيلمنەن» كوميسسييا قۇرعان – 14 ادامنان. سٶيتٸپ ولار بٸزدٸڭ تٷسٸرگەن ماتەريالداردى كٶرٸپ, ولار دا مينيسترلٸكتٸڭ تاپسىرماسىمەن «بۇل جاسالىنعان جۇمىس وسى اقشاعا ساي كەلمەيدٸ.., تولىققاندى ەمەس.., مىناۋ باسقا فيلمگە ۇقسايدى.., جالپى بۇل ەلٸ تولىق شارۋا ەمەس.., قاناعاتتاندىرىلمايدى…» دەگەن شەشٸم شىعارتىپ العان. ولاردىڭ بەرٸ كينوستۋدييانىڭ ادامدارى, سول جەردە جۇمىس ٸستەيتٸن ادامدار, مەدەنيەت مينيسترلٸگٸنە تەۋەلدٸ ادامدار… جۇمىسىنان شىعىپ كەتەدٸ ەرتەڭ… بٸز ول قورىتىندىمەن كەلٸسپەدٸك. باسقا شاقىرايىق دەگەندە, سوت وعان دا كەلٸسٸم بەرمەدٸ. تەۋەلسٸز اۋديت جٷرگٸزٸلمەدٸ. ەندٸ ەكٸنشٸ: بۇلار, قارجى پوليتسيياسىنىڭ جٸگٸتتەرٸ بٸزدٸڭ جۇمسالعان اقشالارىمىزدى ٶزدەرٸنٸڭ اۋديتتەرٸنە تەكسەرتتٸرگەن. سوت-ەكونوميكالىق ەكسپەرتتەرٸنە تەكسەرتتٸرٸپ, بٸزدٸڭ جاساعان جۇمىستارىمىزدىڭ بەرٸن جوققا شىعارىپ, العان ايلىعىمىزعا دەيٸن دۇرىس ەمەس دەگەن نەتيجە شىعارىپ, «بٸر جەرٸندە 58 ملن دەيدٸ, بٸر جەرٸندە 53 ملن شاشاۋ شىققان دەپ قۇجات بەرٸپ وتىر. بٸز سوتتا «بۇلاردىڭ بەرٸ دۇرىس ەمەس, قايتادان تەكسەرۋ كەرەك» دەگەن تالاپتى قويىپ وتىرمىز. ەزٸرشە ول تالابىمىز ورىندالعان جوق. مەنٸڭ تٷسٸنٸگٸمدە, جامان با, جاقسى ما – ادام جۇمىس ٸستەدٸ عوي! ەڭبەك ەتتٸ بٸر جىلدان استام!.. بٸر جىلدان استام العان ايلىعىن قالاي جوققا شىعارۋعا بولادى? «جامان ٸستەدٸ» دەسە, جارايدى, ول ٷشٸن «ۆىگوۆور» الۋعا بولادى… جاقسى ٸستەدٸ مە, جامان ٸستەدٸ مە, ول ادام ەڭبەك ەتتٸ عوي, سول اقشامەن بالا-شاعاسىن بٸر جىل اسىرادى عوي!.. ٶزٸنە تيٸستٸ مٸندەتٸن اتقاردى عوي – ورتاشا اتقاردى ما, جاقسى اتقاردى ما – ول باسقا ەڭگٸمە. سونان سوڭ… ەلگٸ كومپانييالار, بٸزدەرمەن كەزدەسكەن كومپانييالار, بٸرٸ 1 ملن-عا جاسادى, بٸرٸ 1,5 ملن-عا جاسادى. ونىمەن دە تايتالاسىپ كٶرۋگە بولادى, قازٸر نارىق زامانى. ولاردىڭ كونكۋرەنتتەرٸ بار, سولاردى ەكەپ بٸزدٸڭ «قازاقفيلمنٸڭ» ادامدارى كۋەگەر قىلىپ وتىر – «مەن بۇل جۇمىستى 1-اق ملن-عا جاسايمىن, سٸزدەردٸڭ ادامدارىڭىز 3 ملن-عا جاساپتى» دەگەندٸ ايتقىزدىرىپ وتىر. ونى ايتىپ وتىرعان ادامنىڭ نە قولىندا بٸلٸمٸ جوق, سونداي جاساۋعا العان رۇقساتى – سەرتيفيكاتى جوق, ليتسەنزيياسى جوق, كٸشكەنتاي عانا رەكلامنىي روليك جاساپ جٷرگەن ادامدار. رەكلامنىي روليك پەن كٶركەم فيلم تٷسٸرۋ – جەر مەن كٶكتەي! ونىڭ ٷستٸنە – فانتاستيكالىق, ونىڭ ٷستٸنە – عارىشتىق فيلم! سونان سوڭ ول جٸگٸتتەردٸڭ ٸشٸندە «نەگە مەن بۇعان كٸرمەدٸم?..» دەگەن ٸشتەي نارازىلىق, ٸشتەي قىزعانىشى دا بولعان. رەجيسسەر تالعات جەنٸبەكوۆ تاڭداعان كەزدە سول جٸگٸتتەردٸ الماعان ەكەن. جۇمىستارى ۇناماعان. ياعني, بۇل جەردە ولار بٸزبەن «ەسەپ» ايىرىسىپ وتىر, ونى دا ويلاۋ كەرەك. سول جاعىنان كەلگەن كەزدە, بۇل جاسالىنعان ەكسپەرتيزا ارنايى جاسالىنعان, تاپسىرىسپەن جاسالىنعان دەگەن مەسەلەنٸ العا قويىپ, سۋديا مىرزانى وسىعان سەندٸرۋگە تىرىسىپ جاتىرمىز.
– تەۋەلسٸز اۋديت-تەكسەرۋ جاساۋ تۋرالى ادۆوكاتتارىڭىز حوداتايستۆو جاسادى ما?
– ادۆوكاتتار دا جاسادى, 27 سەۋٸر كٷنٸ مەن دە جاسادىم. سوت اياقتالۋعا جاقىن قالدى. قازٸر بٸزدٸ ايىپتاۋشى – مەدەنيەت مينيسترلٸگٸ بولىپ وتىر. ولار ازاماتتىق تالاپ قويىپ وتىر, «جامانقۇلوۆ مىنانشا اقشا, تٷگەنباەۆ مىنانشا اقشا ەكەپ قۇيسىن!» دەگەن. پروكۋرور دا سونى تالاپ ەتٸپ وتىر. «نە سەبەپتەن, سونى تالداپ بەرسٸن?..» دەگەن بٸزدٸڭ ادۆوكاتتاردىڭ سۇراعىنا ەزٸرگە جاۋاپ بەرە قويعان جوق. سوڭعى وتىرىستا مەن تەۋەلسٸز اۋديت جٷرگٸزۋ تۋرالى حوداتايستۆو جازىپ بەردٸم. «مىنا تەكسەرۋلەردٸڭ قورىتىندىسىمەن مەن كەلٸسپەيمٸن. تەۋەلسٸز تەكسەرۋ بولسىن, ول مەدەنيەت مينيسترلٸگٸنەن بولماسىن, ول «قازاقفيلمنەن» بولماسىن, ول تٸپتٸ, الماتىدان بولماسىن, ەدٸلەت مينيسترلٸگٸنەن الايىق» دەپ سۇرادىم. «تٸپتٸ, شەتەلدەن تەكسەرۋ كوميسسيياسىن شاقىرايىق, تىم بولماسا, مىنا تۇرعان رەسەيدەن كەلسٸن, ساراپتاما جاساسىن, سولار باعاسىن كٶرسەتسٸن, سول ٷشٸن رۇقسات بەرٸڭدەر» دەپ ارىز بەردٸم. ونى سوت قاراي ما, قاراماي ما, ول جاعى بەلگٸسٸز. ول سۋديانىڭ ەدٸلەتتٸلٸگٸنە بايلانىستى, مەن سوعان سەنٸپ وتىرمىن.
– «قازاقفيلم», «الداميسرۋس» جەنە سٸزدٸڭ فيرماڭىز اراسىنداعى ٷشەۋارا كەلٸسٸمشارت قاي كەزدە بۇزىلدى?
– ونى «قازاقفيلم» كينوستۋديياسى بۇزدى – وسى تەكسەرٸس جٷرٸپ جاتقان كەزدە.
– تەكسەرۋگە دەيٸن «سٸزبەن كەلٸسٸمشارتتى بۇزامىز» دەگەن الدىن الا «ەسكەرتۋ» («ۋۆەدوملەنيە») بەردٸ مە?
– جوق, ونداي نەرسە بولعان جوق. تەكسەرۋ جٷرٸپ جاتقاننان كەيٸن, ٸستٸڭ ناسىرعا شاۋىپ بارا جاتقانىن بايقاپ, «قازاقفيلم», ٶزٸن-ٶزٸ قورعاۋ ٷشٸن ولار العاشقى بٸگٸرٸپ ٸستەۋ تۋرالى كەلٸسٸمشارتتى دا بۇزدى «الداميس رۋسپەن» ٷش قايتارا بولعان كەلٸسٸمشارتتى دا, سوتقا بەرٸپ, بۇزدى, بٸز قاتىسا المادىق وعان, بٸز مىندا تەرگەۋدە جٷردٸك.
– كەلٸسٸمشارتتى بۇزۋدىڭ سەبەبٸ نە دەپ كٶرسەتٸلدٸ?
– سەبەبٸ – بٸز جاق ٶز مٸندەتتەرٸن ورىندامادى دەپ كٶرسەتتٸ. ال ولاردىڭ ٶز تاراپىنان اتقارۋى تيٸستٸ مٸندەتتەرٸنٸڭ ورىندالعان-ورىندالماعانىن قاراپ وتىرعان ەشكٸم جوق.
– سٸزدٸڭ فيرما قانداي مٸندەتتەردٸ ورىندامادى, «قازاقفيلم» تاراپىنان قانداي مٸندەت ورىندالمادى?
– بٸز ٶز مٸندەتتەرٸمٸزدٸ ارتىعىمەن ورىندادىق, تٸپتٸ, امەريكالىق ينۆەستورلارعا دەيٸن تاپتىق. ال «قازاقفيلم» امەريكالىق ستسەناريستكە تٶلەۋگە تيٸستٸ 50 مىڭ دوللاردى تٶلەمەدٸ. ال امەريكالىقتار ٶز مويىندارىنا العان 50 مىڭ دوللاردى تٶلەيتٸن ەدٸ جەنە بٸز ولارمەن كەسٸبي دەڭگەيدە جۇمىس ٸستەگەنٸمٸزدە, ناقتى جۇمىس, تٷسٸرٸلٸم باستالعاندا ولار باسقا دا ۋەدە ەتكەن مٸندەتتەرٸن تولىق اتقاراتىنى انىق ەدٸ. بۇلاردىڭ تالاپ ەتٸپ وتىرعانى بالانىڭ ٸسٸ – «50 مىڭ دوللاردى بٸزگە جٸبەرٸڭدەر دەيدٸ, سونان كەيٸن بارىپ ٷستٸنەن ٶزٸمٸز تٶلەيتٸن 50 مىڭ دوللاردى قوسىپ, بٸز كەرٸ جٸبەرەيٸك» دەيدٸ. بۇل نە بۇل, ەتكەنشەك ويناعانداي?!. ونىڭ بەر جاعىندا نالوگتار كەتەدٸ, تالاي اقشادان ايرىلامىز عوي. بٸر قىزىق جايتتى ايتا كەتەيٸن: وسى جايىندا بٸزدٸڭ مەملەكەتتٸك ەسەپ كوميتەتٸنە مەدەنيەت مينيسترلٸگٸ بٸزگە بٶلٸنگەن 100 ميلليون تەڭگە تٷگەلدەي دەرلٸك جۇمسالدى دەپ ەسەپ بەرٸپ قويعان. ونىڭ 79 ملن جۇمسالىپ, 21 ميلليونى ەلٸ كينوستۋدييادا جاتىر. بٸز ونى العان دا جوقپىز, بٸراق مەدەنيەت مينيسترلٸگٸ وسى فيلمگە بەرٸلگەن 100 ملن تەڭگە تٷگەلدەي يگەرٸلدٸ دەپ رەسپۋبليكالىق ەسەپ كوميتەتٸنە ەسەپ بەرٸپ قويعان. بۇعان نە دەيمٸز? ونى ادۆوكاتتار ايتىپ وتىر, «وندا نەگە سوت بولىپ جاتىر?» دەپ. مەدەنيەت مينيسترلٸگٸنٸڭ العاشقى كەلگەن زاڭگەرٸ بٸزدٸڭ جاۋاپتارىمىزعا, سۇراقتارىمىزعا شىداي الماي, ەكٸنشٸ كٷنٸ كەلە الماي قالدى. ايتاتىن ۋەج تابا الماي قالدى. سودان كەيٸن مينيسترلٸك ازۋلى بٸر ادامىن جٸبەردٸ, سوسىن اقشا تٶلەپ بٸر ادۆوكاتتى جالداپتى, سول كەلدٸ, ولاردىڭ بەرگەن جاۋابى مىنانداي: «يە, بٸز ونداي ەسەپ بەردٸك, ٶيتكەنٸ بٸز ونداي ەسەپ بەرمەسەك, بٸزگە اقشا تٷسپەيتٸن ەدٸ, سوندىقتان تٷگەلدەي يگەرٸلدٸ دەپ ەسەپ بەردٸك. بٸراق, كەيٸن بٸزگە كٷدٸك پايدا بولدى,.. بۇل 79 ملن دۇرىس جۇمسالماعان شىعار دەگەن كٷدٸك پايدا بولىپ, سونان سوڭ بٸز پروكۋراتۋراعا ارىز بەردٸك» دەيدٸ. بۇل نە? جازىلعان پەسا ما? ستسەناريي مە?..
– «بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا سۇحبات بەرمەۋ تۋرالى» قولحاتىڭىزدا قاي كەزگە دەيٸن ەكەنٸ, ۋاقىتى كٶرسەتٸلگەن بە?
– «تەرگەۋ امالدارى بٸتكەنشە سۇحبات بەرمەيمٸن» دەپ قولحات بەردٸم. تەرگەۋ امالدارى باياعىدا بٸتتٸ, سوت جٷرٸپ جاتىر.
– العاشقى سوت وتىرىسى قاشان بولدى?
– 27 اقپاندا.
– سودان بەرٸ ەكٸ اي بويى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىمەن بايلانىسپاۋلارىڭىزعا نە سەبەپ بولدى? نەگە ەر سوت وتىرىسى سايىن حالىقتى بولىپ جاتقان جايدان حاباردار ەتٸپ وتىرمادىڭىزدار? نەگە تىم-تىرىس قالدىڭىزدار? سٸز تۋرالى «مويىندادى», «مويىندادى» دەگەن اقپار عانا تاراپ جاتتى…
– بٸرٸنشٸدەن, مەسەلەنٸڭ الدىنا بارماي, ەلٸپتٸڭ ارتىن باعايىق دەگەن وي بولدى. سوت ٷكٸمٸ شىققاندا بەرٸنە بەلگٸلٸ بولادى عوي دەگەن ۇعىممەن… سونان سوڭ الدىنداعى بەرگەن تەرگەۋشٸنٸڭ ۋەدەسٸ بار, سوعان سەندٸك. سونان سوڭ قازاقى ۇعىم بار – «مويىنداعاننان كەيٸن, كٶپٸلدەتٸپ, شۋلاتىپ, ەندٸ شەۋٸلدەپ بٸردەڭە ايتىپ جاتىر مىنا كٸسٸ» دەمەسٸن دەپ, ٷنسٸز سابىرلىق ساقتاپ جٷرگەنٸمدە وسىنداي سىر بار. ونىڭ ٷستٸنە, ادۆوكاتتارىمنىڭ دا «ٷندەمەڭٸزشٸ, ٶيتكەنٸ سٸزدٸڭ اۋزىڭىزدان شىققان سٶزدٸ باسقا جاققا بۇرىپ ەكەتەدٸ, ەزٸرشە ٷندەمەڭٸزشٸ» دەگەن ٶتٸنٸشتەرٸ بولدى. سوندىقتان دا ٷندەمەۋگە تۋرا كەلدٸ. تاعى بٸر مەسەلە – ەموتسييا مەسەلەسٸ. «ەموتسييامەن بٸردەڭە ايتساڭىز, قارجى پوليتسيياسىنىڭ جٸگٸتتەرٸ اشۋلانىپ, تاعى بٸردەڭە جاساۋى مٷمكٸن. ياعني, سٸزدٸڭ قازٸرگٸ كەپٸلدٸكتە جٷرگەن مەسەلەڭٸزدٸ ٶزگەرتٸپ, قاماپ قويۋى مٷمكٸن, سوندىقتان كٸشكەنە اۋزىڭىزعا اباي بولىپ, ٷندەمەي جٷرٸڭٸز…» دەگەن تالابىن ورىنداۋىما تۋرا كەلدٸ. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى دا ەرتٷرلٸ… ەڭ بٸرٸنشٸ سوتقا كەلگەن اقپارات قۇرالدارىنا سۋديا, مىسالى, «بەرٸن تٷسٸرمەڭٸزدەر» دەپ تاپسىرما بەردٸ. تەك تالعات جەنٸبەكوۆ قانا قولىن كٶتەرٸپ, «مەنٸ تٷسٸرٸڭٸز!» دەدٸ. ٶيتكەنٸ, ونىڭ ٸشٸندە وپپوزيتسييالىق اقپارات قۇرالدارى دا بار ەدٸ, باسقالارى دا بار ەدٸ. سونى وپپوزيتسييا جالاۋلاتىپ ەكەتپەس ٷشٸن مەنٸڭ ادۆوكاتتارىم «تۇڭعىشباي اعانى تٷسٸرمەڭدەر» دەپ تالاپ ەتتٸ. ال تالعات ولاردان قورىقپادى. ٶيتكەنٸ, جۋرناليستەردٸڭ ٸشٸندە وعان جانى اشىپ جٷرگەن ادامدارى بار ەكەن. بٸزدٸ تٷسٸرۋگە, بٸزدٸڭ ايتۋىمىزعا ادۆوكاتتارىمىز بٸزگە تىيىم سالىپ وتىردى. «ۋشىقتىرمايىق… ۋشىقتىرمايىق… ۋشىعىپ كەتۋ مٷمكٸن… ەموتسييانىڭ ادامىسىز, اۋزىڭىزدان بايقاماي ەبەستٸك بٸر سٶز شىعىپ كەتسە, جالاۋلاتىپ كەتەدٸ… باسقاشا بۇرىپ ەكەتۋٸ مٷمكٸن…» دەگەن سيياقتى.
مىسالى, سوت وتىرىستارىندا مەن ەشقاشان سوتقا مويىندايمىن دەپ ايتقان جوقپىن. سوڭعى وتىرىستا ەكٸ ەيەل جۋرناليستپٸز دەپ قاتىسقان, مينيسترلٸكتٸڭ بلوگەرلەرٸ ەكەن, «تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ سوت وتىرىسىندا بەرٸن موينىنا الدى» دەپ جالعان اقپارات تاراتتى. ياعني, بولماعان نەرسەنٸ بولدى دەپ حالىققا ٶتٸرٸك حابارلادى. ونى ەستٸگەندە مەن تاعى اۋرۋحاناعا تٷستٸم… كارديولوگيياعا سودان كەيٸن تٷستٸم مەن… جٷرەگٸم قاتتى اۋىردى. بٸر كٷننەن كەيٸن تاعى سوت بولۋى كەرەك ەدٸ, جاڭاعىنى وقىعاننان كەيٸن تٷنٸمەن ۇيىقتاي المادىم, اھىلاپ-ٷھٸلەپ شىقتىم, كەلٸنشەگٸم «سكورىي شاقىرايىق… سكورىي شاقىرايىق…» دەپ قانشا ايتتى, مەن تاعى ۇيالدىم, «وسى تۇڭعىشباي-اق سكورىي شاقىرا بەرەدٸ ەكەن» دەپ ايتادى عوي دەپ نامىستانىپ.., قويشى, «ەرتەڭ سوت قوي, قاشىپ جٷرگەندەي بولمايىن, بٸر-ەكٸ دەرٸمدٸ ٸشەيٸن, قويادى عوي…» دەپ تاڭ اتقانشا ۇيىقتاماي شىقتىم. تاڭەرتەڭ تەاتر قايراتكەرلەرٸ وداعىنا جۇمىسقا باردىم. مەشينە ايداسام, سول قولىم رۋلگە تۇرمايدى, سىرعىپ تٷسٸپ كەتە بەرەدٸ. قۇجاتتارعا قول قويىپ, ٷيگە كەلدٸم. قولىم تاعى دا رۋلدٸ ۇستاي المايدى, تٷسٸپ كەتە بەرەدٸ. ارقام شانشىدى. سودان دارييا بولماي, سكورىي شاقىردى. ولارعا جايىمدى ايتىپ ەدٸم, «بۇل جٷرەكتٸڭ مەسەلەسٸ, سٸزدٸ جاتقىزامىز» دەدٸ. مەن ايتتىم, «وندا سەندەر ناعىز جٷرەكتٸ ەمدەيتٸن اۋرۋحاناعا اپارىڭدار» دەدٸم. سونىمەن كارديولوگيياعا اپارىپ جاتقىزدى. ولار بٸردەن تەكسەرٸپ, «ينفاركتتىڭ الدىنداعى ٷلكەن كريزيس» دەگەن سيياقتى بٸردەڭە ايتتى. سٶيتٸپ ولار, باعانا ايتقانىمداي, سەگٸز كٷندەي ەمدەپ, ون كٷنگە شىداتتىرماي, ٶيتكەنٸ انالار كەلٸپ تەكسەرٸپتٸ, سونىمەن مەنٸ شىعارىپ جٸبەردٸ. قازٸر دە اۋىرىپ جٷرگەن جاعدايىم بار. بٸراق تاعى جاتايىن دەسەم, نامىستانىپ ٶلٸپ بارامىن, باسقاشا ويلاي ما دەپ… جاعدايىم ونشا ەمەس… تٸل مەن جاق سايراپ وتىر, جٷرەكتە ٷلكە-ە-ەن اۋىر جٷك جاتىر…
– وسى ٸس بويىنشا سوتقا جاۋاپقا تارتىلعان توعىز ادام ەكەن, ولاردىڭ جايى قالاي بولىپ جاتىر?
– مەنەن باسقا, ناتاليا يۋدينا – ول بٸردەن تەرگەۋشٸلەرگە قىزمەت ەتۋ ٷشٸن, بٸردەن سولارمەن جۇمىس ٸستەپ, ونى جەلتوقساننىڭ 28-ٸ مە ەكەن, ٷيقاماققا شىعاردى. ول سول جەردە بارلىق كٸنەسٸن مويىندادى. «بارلىق كٸنەمدٸ تٷگەلدەي مويىندايمىن, العان اقشامدى قايتارامىن» دەپ, 1-2 ميلليونداي اقشا قايتارعان ەكەن. تاعى ەكٸ-ٷش جٸگٸت – ولار دا كٸنەسٸن مويىندادى, العان اقشالارىن قايتارامىز دەپ وتىر. مويىنداماي وتىرعان – مەن – ەشتەڭە الماسام, نە مويىندايمىن?.. تالعات جەنٸبەكوۆ ەشتەڭە الماسا نە مويىندايدى?.. سونان سوڭ كومپيۋتەرلٸك گرافيكا جاساعان جٸگٸت, اتىن ۇمىتىپ وتىرمىن… ەبدٸقادىروۆ دەگەن جٸگٸت مويىنداماي وتىر. ولار «جۇمىسىمىزدى ٸستەدٸك بٸز, ادال ماڭداي تەر اقىمىزدى الدىق, قالاي مويىندايمىز?» دەپ.
ەندٸ بٸزگە ەرتٷرلٸ ادۆوكاتتاردان ەرتٷرلٸ سٶزدەر ايتىلىپ جاتىر, مينيسترلٸكتەن دە سٶزدەر كەلٸپ جاتىر, «تۇڭعىشباي اقشانى قۇيسىن دەپ جاتىر…» دەگەن سٶزدەر.
– ەلباسىعا جاساعان جولداۋىڭىزدا استانادا مينيسترمەن كەزدەسكەنٸڭٸزدٸ ايتىپ ەدٸڭٸز, ول جەردە قانداي ەڭگٸمە بولدى?
– يە, وسى تەرگەۋ بولاردىڭ الدىندا, ٸس ناسىرعا شاباردىڭ الدىندا, وكتيابردٸڭ 26-سى عوي دەيمٸن, ٶزٸمنٸڭ شەكٸرتٸم, تەاتردىڭ ديرەكتورى ەرلان بٸلەل دەدەكتەتٸپ مەنٸ استاناعا الىپ باردى. ەلٸ تەرگەۋ باستالعان جوق. بٸراق تەكسەرٸس جٷرٸپ جاتىر. مەنٸ ەلٸ تەرگەۋگە شاقىرعان جوق… قاباعى تٷيٸلٸپ كەتكەن: «استاناعا بارايىق, ارەكەڭە كەزدەسەيٸك, مينيسترمەن كەزدەسەيٸك, سٸزدٸ كٷتٸپ وتىر, سٶيلەسكٸسٸ كەلەدٸ» دەدٸ.
مەن بارمايمىن دەدٸم. سونان سوڭ كەلٸنشەگٸم ايتتى, «سەنٸ شاقىرىپ جاتىر عوي, دەمەك, كٶمەك بەرەيٸن دەگەن شىعار, تٷسٸنٸسەيٸن دەگەن شىعار, سەن جاي ادام ەمەسسٸڭ, مەمٸلەگە كەلەيٸن دەپ جاتقان شىعار, سەن حالىق بٸلەتٸن ادامسىڭ, مينيستر رەتٸندە ول سەنٸڭ قامىڭدى ويلاپ جاتقان شىعار, نەگە بارمايسىڭ?..» دەگەن ۋەج ايتقاننان كەيٸن مەن ويلاندىم دا, «مەيلٸ, بارسام, بارايىن» دەدٸم. تاڭەرتەڭ ۇشىپ باردىق, كەشكٸ ساعات 7-لەردە مە, زورعا كەزدەستٸك بٸر رەستوراندا. «كافە-ستار» دەگەن رەستوران بار ەكەن جاڭا قالا جاعىندا, سوندا مەن, ەرلان بٸلەل, اسحات ماەميروۆ جەنە مينيستر ارىستانبەك مۇحامەديۇلى تٶرتەۋمٸز سول جەردە كەزدەستٸك. بٸردەن ايعايلاپ باس سالدى ول جٸگٸت. ول كەزدە ەلٸ 69 ملن دەگەن سٶز بولعان ەمەس ەدٸ, بٸراق مينيستردٸڭ اۋزىنان سونداي سٶز شىقتى: «69 ميلليوندى ۇرلاعانسىڭ سەن دەدٸ, سونى تٶلەيسٸڭ, 69 ملن ٷشٸن تٷرمەگە 12 جىلعا وتىراسىڭ, ەيەلٸڭ, بالا-شاعاڭ قاڭعىرىپ قالىپ, ساعان «راحمەت» ايتادى» دەدٸ. مەن ايتتىم, «69 ملن ۇرلادى دەپ وتىرسىڭ با مەنٸ?» «يە! بەرٸ دوكازانو! تەلەفونمەن سٶيلەسكەندەرٸڭ, جازعان قاعازدارىڭ, بەرٸ دەلەلدەندٸ!..»
ەلٸ ول كەزدە مەنٸ تەرگەۋگە دە شاقىرماعان. مەن ايتتىم, «وندا مەنٸ اتىپ جٸبەرۋ كەرەك شىعار?» دەدٸم. ەرلان اقىرىن اياعىمدى تٷرتتٸ, «باستاڭىزشى…» دەپ. سونان كەيٸن مەن, اقىرى بارعاننان كەيٸن, سٶز باستادىم: «ارىستان, سەن ەندٸ اشۋىڭدى باسا تۇر. مەن كەلگەندە سەنەن مۇنداي سٶز ەستيٸن دەپ كەلگەن جوقپىن, مەمٸلە بولا ما دەپ كەلٸپ وتىرمىن. سەنٸڭ الدىڭدا مەنٸڭ كٸنەم بار. ول نە? ول – انا قىزدى قولداعانىم. سونى ەموتسييامەن ايتقانىم ٷشٸن مەن سەنەن كەشٸرٸم سۇرايمىن. سەن ٷكٸمەت ادامىسىڭ, مەنٸكٸ دۇرىس بولماعان ەكەن. «الدىڭا كەلسە, اتاڭنىڭ قۇنىن كەش» دەگەن. «ادامدى ادام تٷسٸنبەۋ بٸر اقىرەت, ويلى جاس, تٷسٸنٸپسٸڭ, راحمەت!..» دەگەن سەنٸڭ مۇقاعالي اعاڭنىڭ ٶلەڭٸ بار» دەپ ەدٸم, ورنىنان قارعىپ تۇردى دا: «مىناۋ ماعان اقىل ايتايىن دەپ كەلدٸ ما?..» دەپ ايعاي سالدى. ارى قاراي تٸلسٸز قالدىم مەن… سودان ماعان تالاپ قويدى – ۋلتيماتۋم: «ەكٸ كٷن مۇرسات بەرەم! باراسىڭ, انا قىزدى تاباسىڭ – ەڭلٸك سىدىقوۆانى. كٶندٸرٸپ, مەنٸڭ الدىما ەكەلٸپ, تٸزەمە جىعاسىڭ! تەلەديداردان ايتقىزاسىڭ, «ٶتٸرٸك ايتتىم, ولاي ەمەس…» دەپ ايتقىزاسىڭ! ونى ۇيىماستىرعان – سەن!» دەدٸ ماعان. مەن اتتىم, «مەن تانىمايمىن ول قىزدى. مەن ەمەس…» «جوق, بەرٸ بەلگٸلٸ, تەلەفونمەن سٶيلەسكەندەرٸڭ بەرٸ انىق!..» مەن بٸلٸپ وتىرمىن عوي, تەلەفونمەن سٶيلەسپەك تۇرماق, مەن ول قىزدى تانىمايمىن دا. مەن ايتتىم, «نەگە ولاي دەيسٸڭ, مەن ونى تانىمايمىن دا عوي…» «بٸلمەيمٸن! ەكٸ كٷن مۇرسات بەرەم, بولماسا – وتىراسىڭ!» دەدٸ دە كەتٸپ قالدى.
سامولەتىمىز كەشكٸ ساعات 8-دە بولاتىن, سوعان كەشٸگەتٸن بولعاندىقتان ەرلان زۆونداپ اۋىستىرىپ, 10-10.30-دا ما, كەرٸ قايتادان ۇشىپ كەلدٸك. سامولەتتا لەم-ميم دەپ ايتا المادىم. مەنٸ قورعاۋعا ەرلانىمنىڭ شاماسى جەتپەدٸ…
– سول كەزدە سٸزدٸڭ قالتاڭىزدى تٸنتتٸ مە, كٸرەبەرٸستە تەلەفونىڭىزدى الىپ قالدى ما?
– مينيستر كٸرگەندە بٸردەن ايتتى, «تەلەفوندارىن الىپ قويىپ پا ەدٸڭدەر?» دەدٸ. ال مەنٸڭ تەلەفونىم كۋرتكامنىڭ قالتاسىندا بولعان, كٷز كەزٸ عوي, تەلەفونىم قالتامدا قالعان. قۇداي-اۋ, ول كەزدە جازىپ الۋ, ول كەيٸن ماعان كۋەعا كەرەك بولادى-اۋ دەگەن سيياقتى… ارام وي دەمەي-اق قويايىن… بٸر زاششيتا كەرەك, ٶزٸمدٸ-ٶزٸم قورعاۋىم كەرەك دەگەن ۇعىم بولعان جوق قوي! ەگەر مەن شىنىندا دا… ٶزٸم قازٸر ويلايمىن, باسىما وسىنداي تالاي ٸستەر تٷسٸپ, وسىنداي «كىرلى-مىرلى» دەيدٸ عوي ورىستار, سوندايدان ٶتٸپ جٷرسەم, مٷمكٸن بەرٸن دايىنداپ قويار ما ەدٸم… ساق بوپ جٷرسەم… مۇنداي ٶمٸرٸ بولماعان, جٷرٸسٸمنٸڭ بەرٸ ادال, سٶزٸمنٸڭ بەرٸ اق, ماڭدايىم جارىق, جٷزٸم تازا اداممىن. ارتىمدا قالعان ٸزٸم دە تازا. الدىم دا تازا. ونداي ويلاعان جوقپىن.
اناۋ مۋجيكوۆتىڭ مەنٸڭ ٷستٸمە تٶنٸپ: «يا – مۋجيك!..» دەگەن سٶزٸن, ۋەدەسٸن مەن جازىپ الۋىم كەرەك ەدٸ! ونى دا جازا المادىم عوي, تەكسەرٸپ الىپ قالادى عوي, قايدان جازاسىڭ?!. بٸراق, بٸر عانا دەلەل بار: مەنٸڭ كەلٸنشەگٸم كەلگەندە, «مىنالار ۋەدە بەرٸپ وتىر, مۋجيكوۆ ۋەدە بەردٸ, ٸستٸ جابامىن دەدٸ, 5 ملن-دى تاپسىرىڭدار, كەپٸلگە 1 ملن-دى بەرٸڭدەر, ارى قاراي سوت بولمايدى, ەكٸ ەيەلدٸ دە شىعارامىن دەپ وتىر» دەگەندە, دارييا كەلٸنشەگٸم ايتادى, «الداپ وتىر ولار, ٶتٸرٸك ايتىپ وتىر, وعان سەنبە!..» دەدٸ. مەن ايتتىم, «امال جوق, قايتادان وتىرعىزىپ قويادى عوي…» دەگەن سٶزدەرٸمنٸڭ بەرٸ قالىپتى. قۇجاتتا بار ونىڭ بەرٸ.
– ول سٶزدەردٸ, ەكەۋٸڭٸزدٸڭ اراڭىزداعى ديالوگتى قاعازعا كٸم جازىپ وتىرعان?
– جوعارىدا قوسۋلى تۇرعان كامەرا. ول جەردە بەرٸن قويىپ كەتەدٸ ەكەن, بٸز بٸلمەيدٸ ەكەنبٸز عوي.
– سول كامەراعا جازىلعان ەڭگٸمەلەردٸڭ بەرٸ قاعازعا تٷسكەن, ٸسكە تٸركەلگەن بە?
– قاعازعا تٷسكەن, تومعا كٸرگەن. مەنٸڭ ٸسٸم بويىنشا 32 توم قاعاز جينالدى. سودان كەيٸن, مەن 26-سى كٷنٸ كەلدٸم بە, 27-ٸ كٷنٸ تٷركٸستانعا ۇشىپ كەتتٸم, ٶيتكەنٸ الدىن-الا جوسپارلاپ قويعان جۇمىسىم بار ەدٸ – تٷركٸستان تەاترىن بارىپ كٶرۋ, سونان سوڭ جەتٸساي تەاترىن بارىپ كٶرۋ. سول ەكٸ تەاترعا بارۋعا دايىندالىپ قويعانمىن. ۇشىپ باردىم. تٷركٸستانعا بارۋ ٷشٸن شىمكەنتكە بٸر كٷن ەرتە باردىم. سول جەردە بٸر ٸنٸشەگٸمنٸڭ تويى بار ەدٸ… سول كٷنٸ قوناقٷيگە تٷنەپ شىقتىم عوي ەندٸ, سوعان كٸرٸپ كەلە جاتسام, ارتىمنان قازٸرگٸ ع.مٷسٸرەپوۆ اتىنداعى تەاتردىڭ ديرەكتورى سەبيت ەبدٸحالىقوۆ كەلٸپ تۇر. «ٶي, قايدان جٷرسٸڭ?» «مەنٸ ارەكەڭ جٸبەردٸ». «نە بوپ قالدى?» «شارۋا بار». «نە بوپ قالدى?» «ارەكەڭ ايتىپ وتىر, حات جازىپ بەرسٸن دەيدٸ… «وسىنداي دا وسىنداي, مەن قاتەلەسٸپپٸن, مەن وسىنداي بولدىم, مەن ۇرلايىن دەگەن جوق ەدٸم, مىنا ادامدارىم ۇرلاپتى, بٸراق سونى دەر كەزٸندە سەزگەن ارىستان نە دەگەن مىقتى جٸگٸت, كەرەمەت جاقسى مينيستر ەكەن…» دەپ, پرەزيدەنتتٸڭ اتىنا حات جازۋىم كەرەك بولدى.
– حاتتىڭ دايىن مەتٸنٸن ەكەلگەن جوق پا? بۇلاي سۇراپ وتىرعان سەبەبٸم, سٸزدٸڭ جارىڭىز دارييا جٷسٸپ ماعان ۆاتساپ ارقىلى «سەبيت تيۋز» دەگەن نومەردەن كەلگەن حاتتىڭ مەتٸنٸن سكرين-شوت جاساپ جٸبەرگەن ەدٸ. سول حات ەمەس پە?
– جوق, ول ەكٸنشٸ حات. ال اناۋ حاتتى مەن قوناقٷيدە وتىرىپ, اق قاعازعا قولىممەن جازدىم. «وسى اشۋلانباسىنشى ەندٸ, توقتايىقشى… جۇرتتان دا ۇيات بولدى… قويايىقشى…» دەپ ويلادىم. ونىڭ ٷستٸنە, «ٸستٸ توقتاتايىن دەپ جاتىر.., تۇقاڭا ۇيات بولادى, وسىلاي جازىپ بەرسٸن دەپ جاتىر» دەگەننەن كەيٸن, مەن جازۋىن جازدىم پرەزيدەنتتٸڭ اتىنا. «قىمباتتى ەلباسى! وسىنداي-وسىنداي… مەن وسى جاسىما دەيٸن مۇنداي جاساپ كٶرگەن جوق ەدٸم, بۋحگالتەرييادا شارۋام جوق.., مەنٸڭ ادامدارىم ماعان جاۋىپ جاتقان كٶرٸنەدٸ, ەندٸ ماعان اراشا تٷسٸڭٸز, ەندٸ وسى مەسەلەنٸ دەر كەزٸندە توقتاتقان ارىستانعا مەن بٸر جاعىنان ريزا بوپ وتىرمىن…» دەپ جازدىم امالىم جوق. سٶيتٸپ قول قويىپ بەرٸپ جٸبەردٸم. سەبيت سول جەردە قوناقٷيدە ونى ٶزٸنٸڭ تەلەفونىنا تٷسٸرٸپ, تۋرا سول جەردە ٶزٸنٸڭ مينيسترٸنە جٸبەردٸ.
– ول حاتتى «مويىنداۋ حات» دەۋگە بولا ما?
– ول مويىنداۋ حات ەمەس, پرەزيدەنتتەن اراشا سۇراۋ. ول جەردە حالقىمنان كەشٸرٸم سۇرايمىن دەپ جازدىم – «وسىنداي سٶزگە قالعانىما, مەنٸ جاقسى كٶرەتٸن حالىقتىڭ مەن تۋرالى جامان ويلاپ قالعانىنا مەن كەشٸرٸم سۇرايمىن, بٸراق ول اقشانى مەن العانىم جوق!..» دەپ جازدىم مٸندەتتٸ تٷردە! موينىما المايمىن! تەك پرەزيدەنت مىرزادان اراشا سۇرادىم. ول حات پرەزيدەنتكە بارماعانى انىق. كەيٸننەن, وسىندا كەلگەننەن كەيٸن سەبيت مىنا ەكٸنشٸ حاتتىڭ مەتٸنٸن جٸبەرەدٸ: «جوق, بىلاي دەپ جازسىن دەپ جاتىر» دەپ. الدىڭعى حات ۇناماي قالعان… سەبيتكە ايتتىم, «مەن بۇنداي حات جازبايمىن, باسىمدى كەسٸپ الساڭ دا! بۇل نە دەگەن سۇمدىق???» ول ايتادى, «كٶكە, مەن بٸلمەيمٸن, انا كٸسٸ مەنٸ ٶلتٸرەتٸن بولدى…» دەپ. حاتتىڭ سوڭىندا جازادى: «ارىستانبەك دەگەن كەرەمەت ادام, قايتالانباس تۇلعا, ٶتە كەرەمەت ادام!..» دەپ ماقتاۋ كەرەك ەكەن. مەن بۇنداي حات جازبايمىن, جازسام, باسقاشا جازامىن دەدٸم. جازدىم باسقاشا. «اراشا تٷسۋٸڭٸزدٸ سۇرايمىن» دەپ.
وسىنداي ٷش-تٶرت مەرتە جاڭاعى حاتتى جازدىرۋعا كٸرٸستٸ. سودان سوڭ گازەتكە دە, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا دا ايتتى عوي: «مەن تٶلەپ بەرەم 69 ملن-دى!., تۇڭعىشباي اعانى مەن قورعايمىن!., وندايعا جٸبەرمەيمٸن!., ٶزٸم تٶلەيمٸن كەرەك بولسا!..» دەگەن سٶزدەرٸن ەستٸگەن حالىق كۋە. بٸراق ونىڭ بٸردە-بٸرٸن ول ورىنداعان جوق. ەلگٸ 5 ملن-دى دا مەنٸڭ تۋعان-تۋىسقاندارىم جيناپ بەردٸ, ەلگٸ 1 ملن-دى دا مەنٸڭ تۋعان-تۋىسقاندارىم جيناپ بەردٸ, قازٸر مەن ولارعا 6 ملن بٸردەڭە تەڭگە قارىزبىن. جەنە تٶرت ادۆوكاتقا قارىزبىن. شامامەن, مەنٸڭ قارىزىم قازٸر 12 ملن-داي بولىپ وتىر. تۋعان-تۋىسقا قارىز بەرٸپ وتىرعانىنا راحمەت! ەرتەڭ مەشينەمدٸ ساتامىن دا, قۇتىلامىن, قۇداي قالاسا.
ايتپاقشى, تاعى كەرٸ شەگٸنٸس جاسايىن, ەسكە تٷسٸپ وتىر: استاناعا بارىپ كەلگەننەن كەيٸن, ٸستٸڭ ناسىرعا شاپقانىن مەن بايقادىم. سەبەبٸ, انا قىزدى ەكەلە المايمىن, ٶيتكەنٸ ونى بٸلمەيمٸن, بٸلسەم دە ەكەلمەس ەدٸم… 26-سى كٷنٸ تٷندەلەتٸپ استانادان كەلدٸم دە, ەرتەڭٸنە شىمكەنتكە شىعۋىم كەرەك قوي… مەن كەتكەننەن كەيٸن نە بولادى, كەلگەننەن كەيٸن نە بولادى – جاعداي قيىن بولاتىنىن سەزدٸم دە, ٷيدە وتىرىپ, تاسپاعا پرەزيدەنتكە ۆيدەوجولداۋدى سول كٷنٸ جازدىم: «وسىنداي دا وسىنداي, اعا, وسىلاي بولىپ جاتىر, بۇل جەردە مەنٸڭ ەشقانداي قاتىسىم جوق, ەشقانداي قۇجاتقا قول قويعام جوق, بٸراق مينيستر مىرزا, ارامىزدان قانداي قارا مىسىق ٶتكەنٸن بٸلمەيمٸن, وسىنداي بوپ جاتىر. ەكٸ جىل بۇرىن سٸزبەن كەزدەسكەندە ٶزٸڭٸز سۇراپ ەدٸڭٸز, «ارىستانمەن جاعدايىڭ قالاي?» دەپ. سٸزدٸڭ ٶزٸڭٸزدٸڭ تاڭداعان كادرىڭىز بولعاندىقتان, مەن ونىڭ ەرتٷرلٸ جاعدايىن ايتۋعا پەتٸگٸم جەتپەپ ەدٸ, ٶزٸڭٸز تاڭداعان كادرىڭىز بولعاننان كەيٸن مەن ارتىق سٶز ايتقىم كەلمەدٸ, ايتقان جوق ەدٸم. «بەرٸ دۇرىس» دەپ ەدٸم. بٸراق ول رەكتور كەزٸندە ەكەۋٸمٸزدٸڭ شەكٸسٸپ قالعانىمىز بار ەدٸ, ونى مەن سٸزگە ايتا المادىم. ول جاي جٸگٸتتەردٸڭ اراسىنداعى بولاتىن شارۋا عوي دەدٸم دە قويدىم. بٸراق ارىستانبەكتٸڭ سونى ماعان دوق ساقتاپ قالاتىنىن سەزگەن جوق ەدٸم. قازٸر وسىنداي بولىپ وتىر. مەن سٸزدەن ٶتٸنەمٸن, اراشا تٷسٸڭٸز!.. جاقسى پروەكت جاساپ جاتىر ەدٸك, بۇل قازاقستاننىڭ يميدجٸنە جاقسى بولاتىن ەدٸ, بولايىن دەپ تۇر, مەن سٸزگە ۋەدە بەرەمٸن, جٷرەگٸممەن جۇمىس ٸستەيمٸز!.. جۇمىستى اياقتايمىز!.. وسى فيلم شىقسا, ارىستانبەك ىرزا بولادى, بٸزگە جاساعان سەنٸمسٸزدٸگٸ ٷشٸن, اقىلى بولسا, ۇيالاتىن شىعار…» دەگەن سيياقتى بٸردەڭەلەردٸ ايتتىم. دەل قازٸر سٶزبە-سٶز ەسٸمدە جوق…
– ول ۆيدەوٷندەۋٸڭٸزدٸ كٶردٸك, تىڭدادىق… سول ۆيدەوٷندەۋدەن كەيٸن قاندايدا بٸر رەاكتسييا بولدى ما اقوردا تاراپىنان?
– ەشقانداي دا رەاكتسييا بولعان جوق. بٸزگە جەتكەن قاۋەسەت بويىنشا, مينيستر اقپارات قۇرالدارىندا الىپ-قاشپا ەڭگٸمە ايتىپتى: «سەندەر قاراڭدارشى ول قاشان جازىلعانىن?!.» بٸراق مەنٸڭ قاتەلٸگٸم بە, ەلدە ٶزٸمنٸڭ اقىلعا سالعانىم با – تاسپاعا جازعان ادامدارعا ايتقان ەدٸم: «مۇنى جٸبەرمەڭدەر ەزٸر. ەگەر تٸپتٸ جاعداي قيىن بوپ كەتسە عانا, جٸبەرٸڭدەر» دەپ, ٶزٸم شىمكەنتكە كەتتٸم. بۇل – 26 سەنتيابر تٷندە ۆيدەوعا جازىلدى, «ەزٸرگە جٸبەرمەڭدەر, سولاي بولا قالسا عانا, جٸبەرٸڭدەر» دەپ, مەن 27-ٸ كٷنٸ شىمكەنتكە ۇشىپ كەتتٸم. 28, 29, 30-ى – ٷش كٷن شىمكەنتتە بولدىم. مەن سول جاقتا جٷرگەندە مەنٸڭ شەكٸرتٸم ەرلان – قازٸرگٸ تەاتردىڭ ديرەكتورى – استانادان كەلە سالىسىمەن مەنٸڭ كەلٸنشەگٸمە «تەررور» جاساعان. ٸزدەستٸرٸپ, تاپتىرىپ, ايتىپ, «جٷر استاناعا» دەپ, تٸپتٸ, بيلەت الىپ قويعان!.. داريياعا ايتادى, «استاناعا جٷرەسٸڭ بٸزبەن بٸرگە, باراسىڭ, مينيستردٸڭ كابينەتٸنٸڭ ەسٸگٸ اشىلا باستاسىمەن تٶرت اياقتاپ ەڭبەكتەپ كٸرٸپ, جاتا قالىپ, كەشٸرٸم سۇرايسىڭ…» دەپ, دارييانى اينالدىرا باستاعان. دارييا بارماي قويعان. مٷمكٸن, قورىققانىنان بارماي قويعان شىعار?!. ول جەردە, مٷمكٸن, دارييانى تاعى باسقا بٸر نەرسەلەردٸ مويىنداتتىرىپ, بولماسا باسقا بٸر جوسپارلارى بولعان شىعار. بۇنى بيلەت الىپ, ەلگٸ ەڭلٸككە سىدىقوۆاعا جٸبەرمەكشٸ بولىپتى. باسقا دا قوقان-لوققى جاساۋى مٷمكٸن ەدٸ عوي? بارماعاننىڭ ٶزٸندە ساعات سايىن, سەكۋند سايىن تەلەفونىنا زۆونداپ, مازا بەرمەي, «قايدا جٷرسٸڭ?.. قايداسىڭ?..» دەپ, ٸزدەپ, ٷيگە دەيٸن كەلٸپ, كەشكە دەيٸن قاقپانىڭ الدىندا كٷتٸپ… «جٷر دە جٷردٸڭ» استىنا العان. سول ەرلان باۋىرىم… مەنٸڭ شەكٸرتٸم, مەنٸڭ ديرەكتورىم… سودان باستاپ قازٸر مەن تۋرالى ەلگٸ ينتەرنەتتە, فەيسبۋكتا شىعىپ جاتقان مەنٸ سىيلايتىن ەرٸپتەستەرٸمە, شەكٸرتتەرٸمە – بەرٸنە «بٸر اۋىز تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ تۋرالى ايتپايسىڭدار!..» دەپ تىيىم سالعان. ايتقان ادامداردى شاقىرىپ الىپ, «سورلاپ قالاسىڭ… ەرتەڭ اتاق الا الماي قالاسىڭ… نەگە ونداي سٶز ايتاسىڭ?.. ەندٸگەرٸ ايتاتىن بولساڭ, قۇرىدىڭ!..» دەپ قورقىتقان.
– ناقتى بٸر-ەكٸ مىسال ايتا الاسىز با, كٸمدەرگە سولاي دەپ ايتقان?
– مىسال كٶپ. بٸرەۋٸن ايتايىن: مەنٸڭ شەكٸرتٸم, ٶزٸنٸڭ كۋرستاسى رابيعا اعمانوۆا دەگەن قىزعا ايتقان. ول قىز ٶزٸ وتباسىلىق جاعدايىمەن تەاترعا جۇمىسقا كٸرە الماي جٷرگەن – تۇرمىس قۇردى, بالالى بولدى… ەندٸ تەاترعا كٸرگٸسٸ كەلٸپ جٷر, قۋىرشاق تەاترىندا جۇمىس ٸستەپ جٷر. ەكەۋٸ بٸرگە وقىعان. سول مەن تۋرالى جازىلعان فەيسبۋكتاعى بٸرنەرسەگە ٶزٸنٸڭ جاقسى ىقىلاسىن بٸلدٸرگەنٸ ٷشٸن جولدان توقتاتىپ الىپ, «سەن نەگە ونداي ايتىپ جٷرسٸڭ? سەن ەگەر ٶنەردە جٷرگٸڭ كەلسە, ٶنەردە قالام دەيتٸن بولساڭ, مىناۋىڭدى توقتات!..» دەپ ايتقان. تەاترداعى بٷكٸل جاستاردى, قولاستىنداعىلاردىڭ بەرٸن شاقىرتىپ الىپ, «ەشقانداي دا ەشقايسىسىڭ ەش جەردە!..» بەرٸ كەلٸپ ماعان ايتادى… «تٸپتٸ, سۋرەتٸن سالماڭدار!..» دەگەن جاعدايعا جەتكەن. ەرلان بٸلەل «ەندٸ سەندەر تەاتر قايراتكەرلەرٸ وداعىنان شىعىڭدار, بۇل وداق ەندٸ بولمايدى, جامانقۇلوۆ سوتتالادى, وداقتان شىعىڭدار, وداق جابىلادى!..» دەپ, بارلىق ادامداردى ٷگٸتتەي باستاعان. مينيستر جالعىز ەۋەزوۆ تەاترىنا ەمەس, لەرمونتوۆ اتىنداعى ورىس تەاترىنا, ۇيعىر تەاترىنا, نەمٸس تەاترىنا, كورەي تەاترىنا جەنە باسقا دا تەاترلاردىڭ بەرٸنە – وبلىستىق تەاترلارعا قۇزىرى جٷرمەسە دە, ەكٸمدەرٸنە زۆونداپ, مەدەنيەت بٶلٸمٸنٸڭ باستىقتارىنا زۆونداپ, «تەاترلارىڭ قايراتكەرلەر وداعىنان شىقسىن!.. بٸز ەندٸ اسسوتسياتسييا قۇرىپ جاتىرمىز…» دەگەن سيياقتى قوقان-لوققىنى جاساپ, ەلٸ كٷنگە جالعاستىرىپ كەلەدٸ. بٸراق وعان كٶنگەن بٸرەن-ساران عانا ادامدار: كورەي تەاترى تٷگەلدەي شىعىپ كەتتٸ, ەۋەزوۆ تەاترىنان 4-5 ادام قورىققاندارىنان, اتاق الا الماي قالاسىڭ دەگەن سوڭ شىققان, باسقالارى ورنىندا. كەرٸسٸنشە, تەاتر قايراتكەرلەرٸ وداعىنان شىققان ادامنىڭ سانى, شامامەن, 17-18 بولسا, وسى كەزدەردە وداققا كٸرگەندەر 92 ادام بولدى! كەرٸسٸنشە, وبلىستارداعى ورىس تەاترلارى كٸرٸپ جاتىر! ولاردىڭ بەرٸ مەنٸ قولداپ, قازٸر 54 تەاتر بولسا, قالاداعى 8 تەاتردان باسقالارى – 40 تەاتر مەنٸ قولداپ حات جازدى. «جامانقۇلوۆتى قولدايمىز… بۇل دۇرىس ەمەس, جامانقۇلوۆ اعامىز تەاتر قايراتكەرلەرٸ وداعىن كٶتەردٸ, بۇل نە دەگەن سۇمدىق… اسسوتسياتسييا دەگەن نە?..» دەگەن سيياقتى حاتتار جازدى. بٸراق ونىڭ بەرٸن مەن قالاي بەرەمٸن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا? تەك ولارعا ايتار راحمەتٸمنەن باسقا ەشتەڭەم جوق. ول حاتتاردىڭ بەرٸ ساقتاۋلى.
– ال زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸنەن قانداي دا بٸر قولداۋ بولدى ما?
– زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ دەگەندە – بۇرىن مەنٸ سىيلاعان, بۇرىن مەنٸ جاقسى كٶرگەن اعايىنداردان قولداۋ بولعاندار بار. مارال ىسقاقباي اعامىز, ۇلىقبەك ەسدەۋلەت دوسىم, قوعام قايراتكەرٸ مٷسٸلٸم دايىربەكوۆ دەگەن اعامىز, سونان سوڭ قازاقستاننىڭ حالىق ەرتٸسٸ روزا رىمباەۆا, قازاقستاننىڭ حالىق ەرتٸسٸ ماقپال جٷنٸسوۆا, التىنبەك قورازباەۆ – مٸنە وسى كٸسٸلەر جوعارعى سوتقا قولداۋ جازدى. ەڭ باستىسى, ولجاس سٷلەيمەنوۆ – ول قازاقستانداعى بٷكٸل شىعارماشىلىق وداقتار كونفەدەراتسيياسىنىڭ تٶراعاسى رەتٸندە «تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ قازاقستان تەاتر قايراتكەرلەرٸ وداعىن كٶتەرگەن ازامات, وسىنشاما تٸرلٸكتەر جاساعان ازامات, ٶلٸپ قالعان وداقتى تٸرٸلتكەن ازامات.., بۇل جٸگٸتتٸڭ قولىنان ونداي نەرسە كەلمەيتٸنٸنە مەن كەپٸلدٸك بەرەمٸن, دۇرىس قاراۋىڭىزدى سۇرايمىن!..» دەپ ٶز قولىمەن ورىسشا جازىپ بەرگەن حاتى بار. ولاردىڭ بەرٸ جوعارعى سوتقا كەتتٸ جەنە كٶشٸرمەسٸ قازٸر ٸستٸ جٷرگٸزٸپ جاتقان سۋديانىڭ قولىندا.
تٸپتٸ, الماتىداعى بولعان اسسوتسياتسييا… اسسوتسياتسييا دەگەن ول قوعامدىق ۇيىم ەمەس, ونىڭ قانداي زاڭدى تۇلعا ەكەنٸن ەلٸ ەشكٸم تٷسٸندٸرٸپ تە بەرگەن جوق. قوعامدىق ۇيىم ەمەس, ول – قوعامداستىق, قاۋىمداستىق. ونىڭ ٶزٸنٸڭ بٶلەك ۋستاۆى بولادى. وعان جەكە ادامدار مٷشە بولمايدى, مەكەمەلەر, مىسالى تەاترلار قاۋىمداسادى. مەن وعان قارسى ەمەسپٸن. قاۋىمداستىق بولسا بولا بەرسٸن, قاۋىمداستىق كٶمەكتەسسٸن اكتەرلەرگە, مىنا جاقتان وداق كٶمەكتەسسٸن اكتەرلەرگە.., بٷكٸل قازاقستاننىڭ اكتەرلەرٸنە قولداۋ كٶبەيسٸن, ولاردى «ارقاسىنان قاعاتىن» ادامدار دا, ۇيىمدار دا كٶپ بولسىن, مەنٸڭ وعان ەشقانداي قارسىلىعىم جوق!.. جاقسى بولدى قايتا! ەيتپەسە, بۇل كٸسٸ مينيستر بولعالى تەاتر قايراتكەرلەرٸ وداعىنىڭ بٸردە-بٸر ۇسىنىسىن بۇل مينيستر قابىلداماي تاستادى. مەن اتاققا ۇسىنعان وبلىستارداعى مىقتى-مىقتى اكتەرلەردٸڭ بٸرەۋٸن دە قابىلداماي, سىزىپ تاستاپ وتىردى. مەن قوعامدىق ۇيىمدا جاسايتىن كەيبٸر فورۋمدارىمدى, مىسالى, «انانى جاسايىق, مىناداي جاسايىق… سۋرەتشٸلەردٸڭ, تەاترلاردىڭ فورۋمىن جاسايىق…» دەگەن ۇسىنىستارىمنىڭ ەشقايسىسىن قابىلداماي, قارجى بٶلمەي, لاقتىرىپ تاستاپ وتىردى. ول قاراجاتتىڭ بەرٸن مەن باسقا جاقتان تاۋىپ وتىردىم. «ەڭلٸكگٷلدٸ» مەن توعىز جىل بولدى جاساپ جٷرگەنٸمە. بٸر دە بٸرەۋٸنە – نە شاقىرسام كەلمەيدٸ, نە كٶمەك بەرمەيدٸ… مينيسترلٸكتٸڭ اتىنان, تىم بولماسا, بٸر پريز بەرەتٸن جاعدايى جوق… ونىڭ بەرٸن مەن سپونسورلار ارقىلى تاۋىپ وتىردىم. ەندٸ سول «ەڭلٸكگٷلدٸ» قايتالاپ, بۇلار ٶزدەرٸ «ساحناگەر» دەپ جاساپ وتىر. مەن بۇعان قۋانباسام, قىزعانىپ وتىرعان جوقپىن. بٸراق ولار بٸز سيياقتى تالداپ, تالعاپ, «ەي, شىنىمەن لايىقتى ەكەن عوي…» دەگەن ساراپتاۋ جاساماعان. ٶزدەرٸنە جۇمىس ٸستەگەن ادامدارعا پريزدەردٸ بەردٸ: مەنٸ جامانداپ سٶيلەگەن مەرۋەرت ٶتەكەشوۆاعا بەردٸ… مەنٸڭ قىر سوڭىمنان ٶمٸر بويى قالماي كەلە جاتقان ٶزٸمنٸڭ قىمباتتى اعام اسانەلٸ ەشٸموۆ – ٶزٸ اسسوتسياتسييانىڭ پرەزيدەنتٸ – بٸرٸنشٸ ٶزٸ سىيلىق الدى… ەرلان بٸلەلعا دا سىيلىق بەردٸ, اسحات ماەميروۆكە دە بەردٸ… بۇل نە? بۇل – جٷلدە مە, ەلدە بٷلدە مە?..
– 9 جىل بويى ٶزٸڭٸز ۇيىمداستىرعان «ەڭلٸكگٷل» سىيلىعىنىڭ اتاۋى تۋرالى ايتا كەتسەڭٸز… نەگە «ەڭلٸكگٷل» دەپ اتادىڭىز?
– بٸزدٸڭ تەاتر قايراتكەرلەرٸ وداعىنىڭ سىيلىعىن «ەڭلٸكگٷل» دەپ مەنٸڭ اتاعانىمدا گەپ بار ەدٸ. ەڭلٸكگٷل – ەرتە كٶكتەمدە شىعاتىن گٷل. سونان سوڭ, بٸزدٸڭ قازاق دراماتۋرگيياسىنىڭ العاشقى گەروينياسىنىڭ اتى – ەڭلٸك. ونىڭ ٷستٸنە بۇل سىيلىق كٶكتەمدە بەرٸلەتٸن بولعاندىقتان, 27 ناۋرىز – حالىقارالىق تەاتر كٷنٸندە بەرٸلەتٸن بولعان سوڭ, وسىنى ىرىم ەتٸپ, «ەڭلٸكگٷل» دەپ اتاپ, ٶتكٸزٸپ جٷرگەنٸمە, مٸنەكي, 8-9 جىل بولدى. ونىڭ بەرٸنە ٷكٸمەتتەن بٸر تيىن العانىم جوق. مەنٸ سىيلايتىن ازاماتتاردان الدىم. ونىڭ ەرقايسىسىن ٶتكٸزگەندە, كەمٸندە, 20 ملن تەڭگەدەي اقشا كەتەدٸ: ونى ۇيىمداستىرۋى بار, وعان كەلگەن قوناقتاردى قوناقٷيگە ورنالاستىرۋ بار, شايپۇلى بار, بەرەتٸن جٷلدەم بار – بٸر ەمەس, جەتٸ جٷلدە بەرەم, ەرقايسىسىنا بٸر-بٸر ميلليوننان! – ٷستٸنەن نالوگىن تٶلەتتٸرمەيمٸن, تازا بەرەمٸن, نالوگىن ٶزٸم تٶلەيمٸن. ونى قولدايتىن تاعى ەكٸنشٸ پريز بار, ونى دا ەدەمٸ ەتٸپ بەرەمٸز, گولليۆۋدتاعى «وسكار» سىيلىعىنداي ەتٸپ جاساپ بەرەمٸز – ەرقايسىسىنا التىن جالاتىلعان كۋبوك بەرەمٸز! سونىڭ بەرٸن ۆيدەوعا تٷسٸرٸپ, ٷلكەن فەستيۆال جاساپ جٷردٸك جىل سايىن. ٶزدەرٸنٸڭ تٶل مەرەكەسٸ – حالىقارالىق تەاتر كٷنٸ قارساڭىندا تەاتر اكتەرلەرٸنٸڭ بٸر سەرپٸلٸپ قالاتىن كٷنٸ ەدٸ. بيىل سونى جاساتتىرماي قويدى. بوس تۇرعان ەۋەزوۆ تەاترىن بەرمەي قويدى. مەن مينيسترگە حات جازدىم, ەرلان بٸلەلعا حات جازدىم, «27 ناۋرىز – دٷيسەنبٸ, تەاتردىڭ دەمالىس كٷنٸ, تەاتردى بەر بٸزگە, مەن «ەڭلٸكگٷلدٸ» جاسايىن…» دەپ. ٷمٸتٸم بولدى. حاتىما ٷندەمەي قويدى. جاۋاپ جوق-جوق-جوق… تەك كٷن جاقىنداعاندا عانا, «ول كٷنٸ تەاتر اسسوتسياتسييانىڭ جۇمىسىنا بايلانىستى تەاتردا ٷلكەن شارا بار, بەرە المايمىز…» دەگەن جاۋاپ الدىم. تيۋز-دان دا سونداي جاۋاپ كەلدٸ. ەشقانداي تەاتردى بەرمەدٸ. سونان سوڭ ماعان كٶمەك بەرٸپ وتىرعان «سامۇرىق-قازىنا» سيياقتى مەملەكەتتٸك كومپانييالارعا دا اقشا بەرگٸزدٸرمەي قويدى. كەرٸسٸنشە, اقشانى ٶزٸ الىپ, سۋداي شاشىپ, قانشاما ادامدارعا پريز بەردٸ. مەن وعان قۋاندىم, بٸر جاعىنان. ول دا بولسىن, «ەڭلٸكگٷل» دە بولا بەرسٸن. بٸراق, سونى ەدەمٸ جاساۋعا بولار ەدٸ عوي… مەنٸڭ اياعىمنان شالماي-اق… ونىڭ ٷستٸنە, مەنٸڭ تاڭعالاتىنىم, وسىنداي شاراعا مەملەكەتتٸك حاتشى كەلٸپ, اسانەلٸ ەشٸموۆكە پريز بەردٸ!..
– اسانەلٸ ەشٸموۆتٸڭ تەاتر ساحناسىندا سوڭعى ويناعان رٶلٸ – 2002 جىلى «ىمىرتتاعى ماحاببات» قويىلىمىندا كلاۋزەن ەكەنٸن بٸلەمٸز. وعان دەيٸن جاس كەزٸندە ويناعان يۋليي تسەزارىن, دون جۋانىن, قودارىن, ەلامانىن ت.ب. رٶلدەرٸن سوناۋ 1970-80-شٸ جىلدارى سومداعاندىقتان, ولاردى كٶرۋ باقىتى بٸزگە بۇيىرماپتى. ول ەڭبەكتەرٸ ٷشٸن لايىقتى اتاق-داڭق, ماراپاتتىڭ بەرٸن سول كەزدە الدى… ال سوڭعى 20-30 جىلدىڭ اياسىندا كلاۋزەننەن باسقا قانداي رٶلدە وينادى, بٸز بٸلمەسەك, تەاتردىڭ ٸشٸندە جٷرگەن سٸز بٸلەتٸن شىعارسىز?
– «ىمىرتتاعى ماحابباتتان» كەيٸن ەشقانداي رٶل ويناعان جوق. ونىڭ الدىندا دا ەشقانداي رٶل ويناعان جوق. 70-شٸ جىلدارى ەزەكەڭنٸڭ ٶزٸنٸڭ بٸر اكتەرلەر شوعىرى بولدى – ول – فاريدا شەرٸپوۆا, ىدىرىس نوعايباەۆ, سەبيرا مايقانوۆا, ەنۋاربەك مولدابەكوۆ, اسانەلٸ ەشٸموۆ, سونان سوڭ اندا-ساندا سەبيت ورازباەۆ. مٸنە, وسىلارعا ارناپ ول كٸسٸ ىلعي سپەكتاكل قويىپ جٷردٸ. وسىلاردىڭ ٸشٸندە مٸندەتتٸ تٷردە اسەكەڭنٸڭ رٶلدەرٸ بولدى. تەۋٸر-تەۋٸر رٶلدەرٸنٸڭ ٸشٸندە اتاي الاتىنىمىز – «دون جۋاننىڭ دۋمانىندا» دون جۋاندى جاقسى وينادى. سونان سوڭ بەيتەن وماروۆ اعامىز قويعان «تاڭعى جاڭعىرىق» سپەكتاكلٸندە مەن – باقتىعۇل رٶلٸندە, ول كٸسٸ – جاراسباي رٶلٸندە وينادى, سول رٶلٸندە جاقسى اكتەرلىق تابىسقا جەتتٸ, مۇنى ايتۋ كەرەك. ول سپەكتاكل 1979-80-شٸ جىلدارى قويىلدى. «قان مەن تەردە» ەلاماندى وينادى. وسىنداي بٸردٸ-ەكٸلٸ رٶلٸ بولدى.
– مەرۋەرت ٶتەكەشوۆا دا «ساحناگەر» سىيلىعىن الدى. سٶز جوق, سوناۋ 1970-شٸ جىلدارداعى «قىز جٸبەك» فيلمٸنەن كەيٸن ول كٸسٸ «كٸمسٸڭ – مەرۋەرت ٶتەكەشوۆا» بولدى. ٶمٸر بويى سول قىز جٸبەگٸمەن كەلە جاتىر. كينوداعى ودان كەيٸنگٸ بٸرەن-ساران رٶلدەرٸن ەشكٸم بٸلمەيدٸ دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. تەاتر ساحناسىندا دا سوڭعى رەت قاي جىلى, قانداي رٶل ويناعانىن بٸلۋ ٷشٸن بٸراز تەاتر تاريحىن قوپارۋعا تۋرا كەلەدٸ. جالپى, تەاتردا اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن رٶل سومدادى ما? «ساحناگەر» دەگەن سىيلىقتى قانداي ەڭبەگٸ ٷشٸن العانى بٸزگە تٷسٸنٸكسٸز بولدى. ەلدە مەن ەدٸلەتسٸز باعا بەرٸپ وتىرمىن با?.. سٸزدٸڭ العاشقى ماحابباتىڭىزعا…
– ەندٸ ول بٷكٸل قازاقتىڭ ماحابباتى بولدى عوي. سۇلۋ قىز بولدى. قىزىقتىق. بٸرگە وقىدىق. بٸراق قۇمان قۇرىق ساپ قويعان كەزٸ… بٸراق ساباققا كەلمەي, كينوعا تٷسٸپ جٷردٸ. اتى قىز جٸبەك بولعاننان كەيٸن, حاديشا اپامىز ول كٸسٸگە دە ەرەكشە ىقىلاس بٸلدٸرٸپ, جاقسىسىن اسىرىپ, جامانىن جاسىرىپ, ەيتەۋٸر بٸتٸرٸپ شىقتى.
– حالىق سٷيگەن جٸبەكتٸ حاديشا اپامىز دا سٷيدٸ…
– ەرينە… ونىڭ ٷستٸنە بٸردەن ونىڭ تاعدىرى – كينودا جولى بولدى, بٸردەن جارق ەتتٸ. تاعدىرى ەرتەڭ قانداي بولاتىنىن قايدان بٸلەدٸ, سول كەزدە اۆانسپەن بەرٸلگەن دۋ قول شاپالاقتاۋلاردىڭ بەرٸ ەرتەڭ ورىندالۋى بەك مٷمكٸن عوي. بٸراق مەنٸڭ مەرۋەرت كۋرستاسىم اقىرى قازاقشانى بٸلمەي كەتتٸ. بٸلەدٸ-اۋ, دۇرىس سٶيلەي المايدى, ٸرتٸك-ٸرتٸك, اكتسەنتپەن سٶيلەيدٸ. سونان سوڭ داۋىس رەگيسترى قويىلمادى, ونىمەن اينالىسپادى, ٶزٸن ٶزٸ باپتامادى. كەسٸبي ساحنا اكتريساسى دەيتٸن دەڭگەيگە جەتە المادى. بٸردٸ-ەكٸلٸ كينوعا عانا تٷستٸ… ال ەندٸ تەاترعا ەڭبەگٸ سٸڭدٸ دەپ مەن ەندٸ اللانىڭ الدىندا دا, ادامنىڭ الدىندا دا ايتا المايمىن. بٸرگە وقىعانىمىز راس. جەك كٶرمەيمٸن. ول جەك كٶرسە كٶرە بەرسٸن. «جامانقۇلوۆ كۋرستاسىم بولعانى ٷشٸن ۇيالامىن» دەدٸ عوي, ۇيالسا ۇيالا بەرسٸن… بٸراق ٶنەردەگٸ تاعدىرىنا مەن الاڭدايمىن, ول ەمەس. نەگە تەك قىز جٸبەك قانا بولىپ قالدى ول قىز? نەگە ول ٶزٸنە ٶزٸ قامشى سالىپ, نەگە قىز جٸبەكتەن كەيٸن باسقا مىقتى-مىقتى رٶلدەردٸ وينامادى? نەگە جارق ەتٸپ باسقا رٶلدەردە كٶرٸنبەدٸ? نەگە قازاق بولا تۇرىپ, قازاقتىڭ قىز جٸبەگٸ بولا تۇرىپ, پاتريوت رەتٸندە ٶزٸنٸڭ تٸلٸن سايراپ تۇرىپ سٶيلەيتٸندەي جاعدايعا جەتپەدٸ? نەگە تەلەديداردان, راديودان ينتەرۆيۋ بەرە المايدى? نەگە ەكٸ اۋىز سٶزدٸڭ باسىن قوسا المايدى? بٸر قىزىعى – ورىسشا دا قوسا المايدى… ال داۋىستى جاساۋعا بولادى. داۋىسپەن جۇمىس ٸستەۋگە بولادى. داۋىس – اكتەردٸڭ اپپاراتى. مەن ونى جاماندايىن دەپ وتىرعان جوقپىن. ونىڭ جالقاۋلىعى ما, ەلدە سول جالعىز قىز جٸبەكپەن قالعانىنا توقمەيٸلسۋ مە? وسى ماعان جەتەدٸ دەدٸ مە ەكەن, مەن تٷسٸنبەدٸم…
– «ساحناگەر» سىيلىعى قانشالىقتى ەدٸلەتتٸ بٶلٸندٸ دەگەن ويدان تۋىندادى عوي ەڭگٸمە…
– ەندٸ بۇل جەردە ول كٸسٸگە بەرٸلگەن نوميناتسييا بىلاي عوي: «ساحنالىق عۇمىرى ٷشٸن» دەيدٸ. ساحنالىق عۇمىر ول كٸسٸدە جوق. كەزٸندە ەليماندى ٷشٸنشٸ ەلدە تٶرتٸنشٸ قۇرامدا تارعىل داۋىسىمەن بٸر-ەكٸ رەت قانا ويناپ شىقتى. قاراگٶزدٸ ٶتكەن عاسىردىڭ 80-شٸ جىلدارى بٸر-ەكٸ رەت مەنٸمەن بٸرگە وينادى… حالىق تەرٸس بۇرىلىپ, قىز جٸبەگٸ بولعاننان كەيٸن عانا ٷندەمەي وتىردى. كٶپ ويناعان جوق. تاعى بٸر-ەكٸ رٶلٸ بولعان شىعار, بٸراق «ەي, بەرەكەلدٸ!» دەپ ايىزىڭ قانىپ قول سوعاتىن, تىم قۇرىماسا, بٸر رٶل جاساعان جوق. «ساحنالىق عۇمىر» بىلاي تۇرسىن… «قاراگٶز» سپەكتاكلٸندە قاراگٶزدٸ ويناي الماعان جەتٸ قىزدىڭ ٸشٸنەن ەزەكەڭ مارقۇم, مەرۋەرتكە جەنە گٷلنار ەراليەۆاعا سەنٸپ بەرٸپ ەدٸ, ەكەۋٸنٸڭ دە تٸلٸ شاتىق.., اينالىپ كەلٸپ امالدىڭ جوقتىعىنان ەزەكەڭ قاراگٶزدٸ قىرىقتىڭ ٷستٸندەگٸ فاريدا اپاي شاريپوۆاعا بەردٸ. سىرىمدى مەن وينادىم. مەن جاپ-جاس جٸگٸتپٸن. فاريدا اپاي ورتا جاسقا كەپ قالعان. اكتەرلٸك شەبەرلٸگٸمەن الدى. مۇنى ديماش احمەتوۆيچ قوناەۆ كٶردٸ. ەندٸ, اكتەرلٸك شەبەرلٸگٸ جەتپەسە, داۋىسى تارقىلداپ تۇرسا, قازاقشا دۇرىس سٶيلەي الماسا, تٸلٸ تازا بولماسا… ەزەكەڭ دە ٶزٸنە ٶزٸ پىشاق سالعانداي بولار ەدٸ…
– تەاتر قايراتكەرلەرٸ وداعىن تاراتۋ تۋرالى سەزد دە بٸراز شۋ بولدى…
– وسى ايعاي-شۋ باستالعاندا, «وداقتى تاراتۋ كەرەك, تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ مينيستردٸ وتستاۆكاعا كەتۋ كەرەك دەگەن سٶزدٸ ايتتى» دەپ, اياق استىنان وسى الماتىنىڭ 6-7 تەاترىنىڭ ادامدارىنان جيىرما شاقتى ادامدى جيناپ الىپ, بٸزدٸڭ كٸشٸ زالدا… نە دەيسٸڭ, بٸر كٷنٸ «قازاقستان تەاتر قايراتكەرلەرٸ وداعىنىڭ كەزەكتەن تىس سەزٸ بولىپ جاتىر» دەپ حابار جەتتٸ ماعان. «نە دەيدٸ?!.» دەپ كەلدٸم مەن, ماعان شاقىرۋ بەرگەن جوق. كەلسەم, ەلگٸندەي, ٶزدەرٸنشە تٶرت-بەس ادام جينالىپ العان, «وسىنداي-وسىنداي…» دەپ سٶيلەپ جاتىر. اسانەلٸ اعامىز سٶيلەدٸ. ول كٸسٸنٸڭ دە سٶزٸ ارسىن-گٷرسٸن… ورىسشا-قازاقشا… «ۆوت توۆاريشش جامانقۇلىپ» دەپ كەكەتٸپ مەنٸڭ فاميلييامدى… «ۆاشە ۆسستۋپلەنيە ۆشەراشنيي وشەن بىل ۆسستۋپلەنيە تاكوي نەگرامىتنىي ۆستۋپلەنيە» دەدٸ.
سودان كەيٸن كورەي تەاترىنىڭ ديرەكتورى شىعىپ الىپ سٶيلەدٸ كەپ-كەپ: «مەڭگٸلٸك ەل باعدارلاماسى بويىنشا قازاقستان تەاترلار قايراتكەرلەرٸ وداعى ەشتەڭە جاساپ جاتقان جوق… سوندىقتان بٸز وداقتىڭ تٶراعاسىن قايتا سايلايمىز وسى سەزدە…» سودان تەاتر قايراتكەرلەرٸ وداعىنىڭ پرەزيديۋم مٷشەلەرٸ شىعىپ ايعاي سالدى: «بۇل قانداي سەزد? سەزد, الدىمەن, پرەزيديۋمدا قارالادى, پرەزيديۋم پلەنۋمعا سالادى, پلەنۋم سەزدٸ شاقىرادى, وعان اقشا بٶلٸنەدٸ, بٷكٸل 54 تەاتردان, ەرقايسىسىنان كەم دەگەندە ون-وننان ادام كەلۋٸ تيٸس, سودان كەيٸن كٷن تەرتٸبٸنە مەسەلە قويىلادى, سودان كەيٸن بارىپ شەشٸلەدٸ. تٶراعالىقتى شەشەتٸن مينيستر ەمەس, سەزد. ال بۇل سەزد ەمەس!.. مىناۋ نە?..» دەپ, لەرمونتوۆ تەاترىنىڭ اكتەرى ميحايل توكارەۆ سٶيلەدٸ. سودان كەيٸن مەن شىعىپ سٶيلەدٸم, سٶيتٸپ بٸز بۇل سەزدٸ جوققا شىعاردىق. سوندا سول جەردە تۇرىپ مەرۋەرتتٸڭ سٶيلەگەن سٶزٸ: «يا ستەسنيايۋس, چتو يا ۋچيلسيا ۆمەستە س ەتيم چەلوۆەكوم» دەپ… مەن قاتتى قۋانىپ جٷرگەندەي – ونىمەن بٸرگە وقىعانىما… ٶكٸنٸشتٸ… مەن ونى, ٶزٸمنٸڭ بٸرگە وقىعان كۋرستاسىم عوي دەپ, وداقتىڭ كەيبٸر شارالارىنا قاتىستىرىپ, فورۋمدارعا قاتىستىرىپ.., تارازدا مەنٸڭ اتىمداعى فەستيۆال بولدى, «تۇڭعىشباي ەل-تارازي تارازعا شاقىرادى» دەگەن – تاراز جاسايدى ونى تارازدىڭ اقشاسىنا – سول فەستيۆالگە قۇمان ەكەۋٸن جيۋري مٷشەسٸ ەتٸپ شاقىرتىپ.., حاديشا اپايدىڭ ستۋدەنتٸ عوي دەپ… سول جەردە سٶيلەتتٸرٸپ, كٸشكەنە ٷيرەنسٸن, كٶرسٸن, بٸلسٸن دەپ, قاسىمدا ەرتٸپ جٷرۋگە تالاپتاندىم…
– سٸزدٸڭ ەرٸپتەستەرٸڭٸزگە دەگەن قۇرمەتٸڭٸزدٸ تاعى بٸر جولى بايقادىم: وسى شۋدىڭ باستالىپ كەتكەن تۇسىندا تيۋز-دٸڭ 70 جىلدىعى بولدى. ساحناعا اسانەلٸ ەشٸموۆتەن باستاپ, بٸرنەشە ادامدى شاقىردى. سٸز ٸنٸلٸك ٸزەتپەن ول كٸسٸگە جول بەرٸپ, ونى العا وزدىرىپ, ٶزٸڭٸز كەيٸن قالىپ, ول كٸسٸ سٶز سٶيلەگەننەن كەيٸن دە, ٶزٸڭٸزگە سٶز بەرٸلگەندە «اسانەلٸ اعامنان كەيٸن بٸردەڭە ايتدىڭ ٶزٸ قيىن…» دەپ, ول كٸسٸنٸ تاعى دا كٶتەرمەلەپ سٶيلەدٸڭٸز. ۇساق مٸنەزگە بارماي, ٸرٸلٸك, كٸسٸلٸك تانىتقانداي بولدىڭىز… بٸراق ەر كەزدە ەكەۋٸڭٸزدٸ اراڭىزدا كٶزگە كٶرٸنبەيتٸن «مىلتىقسىز مايدان» جٷرٸپ جاتقانداي بولىپ سەزٸلەتٸن…كەزٸندە باسپاسٶز بەتتەرٸندە دە بٸراز «شايقاسقاندارىڭىزدى» بٸلەمٸز… ارالارىڭىزدان قانداي «قارا مىسىق» ٶتٸپ كەتكەنٸن ايتىپ بەرە الاسىز با?.
– ول «شايقاس» ەشٸموۆ تەاتردىڭ باستىعى بولىپ تۇرعان كەزدە باستالعان ەدٸ… قايتەيٸن حالىقتىڭ الدىندا ەكەۋمٸزدٸڭ ارامىزداعى پەندەلٸك كيكٸلجٸڭدٸ ورتاعا سالىپ?.. ونى دا حالىق جاقسى كٶرەدٸ, بٸراق پەندەلٸگٸن بٸلمەيدٸ. سونى بٸلمەي-اق كەتسٸن دەگەن ٸنٸلٸك وي مەنٸكٸ… الدىمداعى اعام… ەگەر ول كٸسٸنٸڭ ابىروي-اتاعىنا نۇقسان كەلسە, ماعان دا نۇقسان كەلەتٸندەي بوپ تۇرادى. ٶيتكەنٸ ول كٸسٸ دە ٶنەر ادامى, ول كٸسٸ دە تەاتر مەن كينونىڭ اكتەرٸ, «ويبووي, بٸزدٸڭ ماقتاپ جٷرگەن ٶنەر ادامىمىز اس-اعامىز وسىنداي ادام ەكەن عوي!..» دەگەن سٶز بولسا, ونىڭ بٸر ۇشىعى ماعان تيٸپ جاتقانداي بولادى… سوندىقتان ول كٸسٸ تۋرالى مەن ەشتەڭە ايتپايمىن, «ول وسىلاي دەدٸ» دەگەن ٶسەك ەڭگٸمەلەر بولسا, «ەندٸ… بايقاماي ايتىپ قالعان شىعار, ول كٸسٸ ٷلكەن تۇلعا عوي…» دەپ جٷرەمٸن.
جالپى, الدىمداعى كەيبٸر اعالارىمنىڭ جاساعان شالالىقتارىن, بٸلٸمسٸزدٸكتەرٸن ٶزٸمنٸڭ جٷرەگٸممەن قاتتى قىنجىلىپ قابىلدايمىن. نەگە عانا وسىلاي?.. نەگە عانا ول اعالارىم ەل الدىنا شىققاندا, تىم بولماسا, ٷش-تٶرت كٸتاپ وقىعاندىعىن بٸلدٸرە المايدى? نەگە عانا سول اعالارىم حالىق سىيلايتىنداي دۋ قول شاپالاق يەسٸ بولعان سوڭ, سونىڭ ٷدەسٸنەن نەگە شىعا المايدى? نەگە عانا سول اعالارىم القاقوتان وتىرعاندا اقساقال رەتٸندە, تىم بولماسا, «قۇل-حۋ-اللانى» ٷش قايىرىپ باتا جاساپ بەرە المايدى? نەگە عانا سول اعالارىم جيىلىپ وتىرعان كەزدە ٶزٸنەن كەيٸنگٸ ٸنٸلەرٸنە جاقسى سٶز, ارقاسىنان قاعا الاتىن ەدەمٸ اعالىق, اقساقالدىق مٸنەز تانىتا المايدى دەپ كٷندە مىڭ ٶلەمٸن… نەسٸپبەك ايتۇلىنىڭ «اعالار-اي» دەگەن ٶلەڭٸ وسىندايدا تۋعان ەكەن عوي…
– ەلباسىنا ۆيدەوٷندەۋ جاساپ, اراشا سۇرادىڭىز. ساحنادا كٶبٸنەسە حان-سۇلتاندار مەن بي, تٶرەلەردٸڭ رٶلٸن سومداعان جامانقۇلوۆتىڭ سىرتقى تٷر-تۇلعاسى دا, مٸنەز-بولمىسى دا ابىلاي حانداي ٸرٸ ەدٸ, كەسەك ەدٸ. ەلباسىنا جاساعان ۆيدەوٷندەۋٸڭٸزدە سول تۇلعانىڭ شٶگٸپ كەتكەنٸن كٶردٸك, پسيحولوگييالىق تۇرعىدا تىم كٸشٸرەيٸپ, سىنىپ كەتكەندەي كٷي بايقالدى…
– مەن ويناعان ابىلاي حاننىڭ دا سىنعان جەرلەرٸ بار. مىسالى, بٷكٸل بيلەردٸڭ بەرٸ وعان قارسى شىعىپ, قىتاي مەن ورىستىڭ اراسىنان ۋەج تابا الماي, قينالىپ جٷرگەن كەزدە قاسىندا تەتتٸقارا مەن بۇقار جىراۋ بولعان عوي, سوندا بۇقار دا, تەتٸقارا دا ابىلايدىڭ كەيبٸر مٷلت جەرٸن ايتىپ وتىرعان. مىسالى, بۇقاردىڭ مىناداي ٶلەڭٸ بار:
«ەي, ابىلاي, ابىلاي,
مەن سەنٸ العاش كٶرگەندە
تٷركٸستاندا جٷر ەدٸڭ,
تۇرىمتايداي ۇل ەدٸڭ,
ٷيسٸن تٶلە بيدٸڭ (?)
تٷيەسٸن باققان قۇل ەدٸڭ,
جانىس قىبىرايدىڭ ٷيٸندە (?)
تٷندە تۋعان ۇل ەدٸڭ,
ەكەڭ كٷمەن ەۋەلدەن
ونى دا مەن بٸلەمٸن…» دەيدٸ.
بۇل تۇستا ابىلايدىڭ تٶرە تۇقىمى ەمەس ەكەنٸن تۇسپالداپ وتىرعان بۇقار جىراۋدىڭ استارىن مەن تٷسٸنٸپ وتىرمىن. سوندا بۇقار جىراۋ «ورىسپەنەن سوعىسىپ, جۇرتىڭا جاۋلىق ساعىنبا» دەپ وتىر. ابىلاي ەكٸلەنٸپ, ٶزٸنٸڭ باتىرلىعىنا سالىپ, ورىستارعا قارسى سوعىس اشپاقشى, سوندا بۇقار جىراۋ اقىل بەرٸپ وتىرسا, تەتٸقارا دەگەن اقىن ەل اراسىندا «وي, ابىلاي دەگەن كٸم ول?.. اناۋ عوي… مىناۋ عوي… ول دا پەندە عوي… ون تٶرت قاتىن العان… بٷيتكەن-سٶيتكەن…» دەگەن ەڭگٸمە ايتقان. سونىڭ بەرٸن كٶرگەن ابىلاي بۇقارعا اتتان سالادى: «مەن 48 جىل تاققا وتىرعاندا تاقىمىم تاقتان ەمەس, اتتان توزدى – ەلدٸڭ قامىن ويلاۋمەن!.. سوندا سەن تەتٸقارا ەكەۋٸڭ ەلگٸندەي سٶز ايتقاننان گٶرٸ ەل قامىن نەگە ايتپادىڭدار? نەگە مەنٸ سولاي سىندىردىڭدار?..» دەيتٸن ٶلەرٸنٸڭ الدىندا ايتاتىن سٶزٸ بار. بۇل مامان بايسەركەنوۆ اعامىزدىڭ پەساسىنداعى ٶتە بٸر كەرەمەت سٶزدەر. مەن سونى جانىم اۋىرا ايتامىن. ابىلايدىڭ دا سىنعان تۇستارىن ايتامىن…
ەلباسىنا مەن ۋەج ايتقاندا, ٷندەۋ جاساعاندا, ەلباسىمنان اراشا سۇراردا, ەلباسىنىڭ تٶڭٸرەگٸندە جٷرگەن جاندايشاپتاردىڭ مەن تۋرالى جامان ايتىپ جٷرگەنٸنە كٶزٸم جەتتٸ. ونى قالاي ايتامىن – ٶزٸنٸڭ تاڭداعان ادامدارى عوي… مەن ەلباسىنىڭ سول تۇستا, كٶپ جٸگٸتتەردەن ول كٸسٸ كٶڭٸلٸ قالىپ.., تاق بەرگەن ادامدارىنىڭ بٸرازى تايقىپ كەتٸپ جاتتى عوي. ول كٸسٸ دە پەندە بولعاننان كەيٸن, ەت پەن سٷيەكتەن جارالعاننان كەيٸن, قاتەلەستٸ. باسىنا قانشاما قيىن جاعداي تٷستٸ. ەل وعان ەرتٷرلٸ قارادى… ەندٸ مەنٸڭ جاعدايىمنان كەلگەن كەزدە, ەلباسىعا كٸم نە ايتىپ جاتىر.., كٸم نە دەدٸ ەكەن?.. ەلباسىنىڭ جاعدايىن ويلاعاننان, ول كٸسٸنٸڭ وسى ارادا شىرىلداپ, قايسىسىنا سەنەرٸن بٸلمەي جٷرگەن كٶڭٸل-كٷيٸن مەن ٶزٸمنٸڭ كٶڭٸل-كٷيٸممەن سالىستىردىم. مەنٸڭ سىنعانىم ەمەس, مٷجٸلگەنٸم, كٷيٸنگەنٸم – ەلباسىنىڭ ٸشكٸ جاندٷنيەسٸنٸڭ كٷيٸنگەنٸمەن بٸردەي بولدى دەپ ويلايمىن. ونى ەدەيٸ جاساعانىم جوق. ٶزٸ سولاي شىقتى. مەن ەلباسىنىڭ جايىن تٷسٸنٸپ وتىردىم. ول كٸسٸ «ەي, تۇڭعىشباي دا سونداي ەكەن-اۋ…» دەپ ويلاپ وتىر-اۋ دەپ, جالعان سٶزگە, جاڭساقتىققا سەندٸ-اۋ دەپ, جانىم كٷيزەلٸپ وتىردى. ول – سىنۋ ەمەس, مٷجٸلۋ ەدٸ, سونان سوڭ شىنىم ەدٸ. جەنە جٷرەك قاعىسىمدى ەلباسىعا جەتكٸزۋ ەدٸ.
– دەگەنمەن, سول بەينەجولداۋىڭىز ٶزٸڭٸزدٸڭ كٸنەڭٸزدٸ مويىنداعانداي ەسەر قالدىردى…
– مەن كٸنەلٸمٸن دەپ ەسەپتەگەننەن ەمەس, «مەنٸڭ باسىما وسىنداي جاعداي تٷسكەنٸ ۇيات بولدى-اۋ… ەلدەن ۇيات بولدى-اۋ… مەنٸ سىيلايتىن ەلباسىنان ۇيات بولدى-اۋ… ەكٸۇداي قالاتىن بولدى-اۋ…» دەپ كٷيزەلگەنٸم راس. ول – كٷيزەلۋ, باسىما تٷسكەن سىناقتىڭ اۋىرلىعىن سەزٸنۋ, جەنە ودان شىعاتىن جولدىڭ ٶتە قيىن ەكەندٸگٸن سەزٸنۋ, دەلەلدەپ شىعۋدىڭ ٶزٸ ٶتە اۋىر ەكەنٸن سەزٸنۋ, ەدٸلەتتٸڭ اۋىلى دەل وسى تۇستا مەنەن تٸپتەن الىستاپ بارا جاتقانىن سەزٸنۋ, جەنە مەن بٸلەتٸن شىندىقتىڭ قورعاۋسىز شىرىلداپ قۇرىپ بارا جاتقانىن سەزٸنۋ…
– ول كٸسٸنٸڭ قابىلداۋىندا بولعانىڭىزدا ارىستانبەك مۇحامەديۇلى ەكەۋٸڭٸزدٸڭ اراڭىز تۋرالى سۇرادى دەدٸڭٸز. ول كەزدە بۇل مەسەلەنٸڭ بٸرٸ دە جوق ەدٸ عوي, بٸراق نەگە ەلباسى سٸزدەن «ارىستانمەن قالايسىڭ?..» دەپ سۇرادى ەكەن? نەگە, مىسالى, «ماسيموۆپەن قالايسىڭ?» دەپ سۇرامايدى? ەلدە سول كەزدٸڭ ٶزٸندە مينيستر ەكەۋٸڭٸزدٸڭ اراڭىزدا مەسەلە بار ما ەدٸ?
– ٶيتكەنٸ ول كەزدە, مەن ٷلكەن كٸسٸگە كٸرگەندە ەكٸ مەسەلە قويدىم: بٸرٸ – قازاقستان تەاتر قايراتكەرلەرٸ وداعىنا عيمارات سۇراۋ جەنە وسى وداقتىڭ مەرتەبەسٸن ٶسٸرۋ جايلى. ەكٸنشٸ, ٶزٸنٸڭ قويعان سۇراعىنا مەندە جاۋاپ تۇردى: «نە ٸستەپ جٷرسٸڭ?» دەپ سۇرادى. «ەشتەڭە ٸستەپ جٷرگەن جوقپىن, اعا» دەدٸم. «قالاي?» دەدٸ. «ەگەر جۇمىس بەرگٸڭٸز كەلسە, مەن قازٸر قازاقستان اكتەرلەرٸنٸڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ بٸرٸنشٸ جەنە جالعىز عىلىم كانديداتىمىن. ۇستازدىق جۇمىس ٸستەگەنٸمە 25 جىلدان استى. ت.جٷرگەنوۆ اتىنداعى ٶنەر اكادەميياسىنىڭ وتىمەن كٸرٸپ, كٷلٸمەن شىعىپ جٷرگەن مەنمٸن. بۇل اكادەمييا تەاتر جەنە كينو ماماندارىن وقىتاتىن ورىن. قيساڭىز, وسىنى مەن قازٸر جٶنگە سالار ەدٸم. ەپتەپ ولقى كەتكەن تۇستارى بار. ارىستان مينيستر بولىپ كەتتٸ, قازٸر رەكتوردىڭ ورنى بوس تۇر» دەپ ەدٸم. «بوس تۇر ما?» دەدٸ. سودان كەيٸن جوعارىداعى سۇراق تۋىندادى: «ارىستان ەكەۋٸڭنٸڭ اراڭ قالاي?» دەدٸ. مەن سەزە قويدىم, ياعني, ارىستانمەن اقىلداساتىنىن سەزدٸم دە, «ول وسىنداي ادام ەدٸ… رەكتور كەزٸندە بٷلدٸرٸپ كەتتٸ عوي…» دەگەن سٶزدٸ ايتۋعا اۋزىم بارمادى. اۋزىم بارماعانى – مەنٸڭ قورىققاندىعىمنان ەمەس, ەلباسىنىڭ مينيستردٸ تاعايىنداعاندا مٷلت كەتكەنٸن بەتٸنە باسقانداي بولام با دەپ, ٶزٸمدٸ ٶزٸم ۇستادىم. سونان سوڭ, ول جٸگٸتكە جاڭادان وسىنداي مانساپ بەرگەننەن كەيٸن, اناۋ-مىناۋ پەندەشٸلٸگٸن, بالالىعىن, شالالىعىن قويىپ, تۇلعالىققا قاراي ويىساتىن شىعار دەگەن ٷمٸت تە بولدى. پاتشا وسىنداي تاق بەرٸپ وتىرعاننان كەيٸن, سوعان لايىق بولاتىن شىعار, كەيبٸر جاساعان شالالىقتارىنان اجىرايتىن شىعار دەگەن ٷمٸت بولدى. سوندىقتان مەن ونىڭ سىرتىنان «اناۋ-مىناۋ» دەپ, قاتىنٶسەك ايتقانداي بولمايىن دەپ اۋزىمدى جاپتىم. ايتا المادىم. ال ول كٸسٸنٸڭ ويىندا نە بولدى – مەن ونى ەندٸ تٷسٸنٸپ وتىرمىن. «ەگەر ەكەۋٸڭ تٸل تابىسا الماي جٷرسەڭدەر, اكادەمييا رەكتورىنىڭ ورنىن قالاي الاسىڭ?..» دەگەن ۇعىم بولعان بولۋ كەرەك. اقىرى سولاي بولىپ شىقتى – ول ورىندى ماعان قيمادى. مەن وعان ٶكٸنبەيمٸن…
– سوڭعى كەزدەرٸ جوعارى وقۋ ورىندارى جەكەشەلەندٸرٸلٸپ جاتىر. بەلەنباي جىلدىق تاريحى بار ەربٸر جوعارى وقۋ ورىندارىنا قوجايىن تابىلىپ جاتىر… تەاترلاردى دا جەكەشەلەندٸرۋ كەرەك دەگەن ەڭگٸمەلەر ارا-تۇرا ايتىلىپ قاپ جاتىر… اسقار توقپانوۆ ٸرگەتاسىن قالاپ كەتكەن قاراشاڭىراق – ت.جٷرگەنوۆ اتىنداعى ٶنەر اكادەميياسىنىڭ جەنە تەاتر وشاقتارىنىڭ جەكەشەلەندٸرٸلۋٸنە قالاي قارايسىز?
– جەكەشەلەندٸرۋ – بٸزدٸڭ ەلٸ ەتٸمٸز دە, ەسٸمٸز دە ٷيرەنە الماي جٷرگەن قۇبىلىس. نارىق بولۋ ٷشٸن حالىق سانى بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ سانىمىزدان كەمٸندە ەكٸ-ٷش ەسە كٶپ بولۋ كەرەك. نارىقتىق زامانعا كٶشۋ ٷشٸن حالىق توق بولۋ كەرەك. حالىقتىڭ ەرتەڭگە ٷرەيٸ بولماۋ كەرەك. بٸر-بٸر ايلىققا قاراپ قالمايتىنداي, ەرقايسىسىنىڭ ٶزٸنٸڭ جەكە تٸرلٸگٸ بولۋ كەرەك. سوندا عانا مۇنداي جاعدايعا كٶشۋگە بولار… ال ەندٸ جٷرگەنوۆ اكادەميياسى كونسەرۆاتورييا نەگٸزٸندە قۇرىلدى عوي. بٸزدٸڭ قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتاورييامىز حالىق قىرىلىپ جاتقان كەزدە, 1944 جىلى قۇرىلىپتى… قان تٶگٸلٸپ جاتقاندا… ونى قۇرعان قانشاما ادامنىڭ بەرٸ – موگيكانداردىڭ بەرٸ و دٷنيەلٸك. ول جەردە قۇرمانبەك جانداربەكوۆ, روزا جامانوۆا, بايعالي دوسىمجانوۆ, ەرمەك سەركەباەۆ ت.ب. قانشاما مىقتىلار ساباق بەردٸ. كٷلەش بەيسەيٸتوۆا ساباق بەرمەسە دە, سولارعا ٷلگٸ بولدى. شەتەلدەردەن كەلگەن, ەسٸرەسە ەۆرەي حالقىنىڭ «مەنمٸن!» دەگەن كەرەمەت مۋزىكانتتارى سوعىس كەزٸندە وسىندا كٶشٸرٸلٸپ, مۋزىكانىڭ بٷكٸل تەرەڭ قۇپييالارىن ٷيرەتٸپ, نەگٸزٸن, فۋندامەنتٸن (ٸرگەتاسىن) كەرەمەت قالاپ كەتكەن ٶنەر وشاعىن بٸرەۋدٸڭ جەكەمەنشٸگٸنە بەرۋ – كٸسەپٸرلٸك! كٷپٸرلٸك! قاسيەتسٸزدٸك دەپ ەسەپتەيمٸن! بٸز, جٷرگەنوۆ اكادەميياسى, سودان بٶلٸنٸپ شىققانبىز. باسقا رەسپۋبليكالاردا تەاتر ينستيتۋتى باياعىدان بولعان, ال بٸز 1978 جىلى عانا بٶلٸنٸپ شىقتىق. حاديشا بٶكەەۆا, رابيعا قانىباەۆ, فاريدا شەرٸپوۆا, ىدىرىس نوعايباەۆ, كەۋكەن كەنجەتاەۆتار بەرٸك ٸرگەتاسىن قالاپ, شاڭىراعىن, ۋىعىن بەكٸتٸپ بەرگەن ەدٸ. ەڭ باسىندا ايشىق مٷيٸز اق سەركەم – اسقار توقپانوۆ جٷردٸ. ٷلكەن كٸسٸلەرگە كٸرە جٷرٸپ, تاياعىمەن توقپاقتاي جٷرٸپ, قازاقستان تەاتر ٶنەرٸنٸڭ وقۋ ورداسىن اشتى جەنە قازاق اكتەرلەرٸ مەن رەجيسسەرلەرٸن وقىتۋدىڭ ٶزٸندٸك مەكتەبٸنٸڭ ٷلگٸسٸن سالدى! ٶزٸ قۇرعان ينستيتۋتقا ول كٸسٸ ارام ويمەن ٶز اتىن بەرۋ تۋرالى ويلاعان جوق, كەزٸندە, زامان تاۋقىمەتٸن تارتىپ جٷرگەن جەتٸم كەزٸندە ٶزٸنە قول ۇشىن بەرٸپ, مەسكەۋگە وقۋعا جٸبەرگەن تەمٸربەك جٷرگەنوۆتٸڭ اتىن بەردٸ! رۋعا, جەرشٸلدٸككە بٶلٸنگەن جوق. قازاق ٶنەرٸنە قانىن, جانىن بەرگەن ادامنىڭ اتىن بەرگٸزدٸ! سول اسقار توقپانوۆقا بٸز ەلٸ كٷنگە دەيٸن بٸر دە بٸر تەاتردىڭ اتىن بەرە الماي جٷرمٸز… جامبىل تەاترىنا ا.توقپانوۆتىڭ اتىن بەرەيٸك دەپ حات جازعانىما, مٸنە, التى-جەتٸ جىل بولدى!
– راسىندا, ەڭ مىقتى دەگەن تەاترلاردىڭ بٸرٸنە ول كٸسٸنٸڭ اتىن باياعىدا بەرەتٸن جٶنٸمٸز ەدٸ… نە سەبەپتەن ول كٸسٸنٸڭ اتى وسى كٷنگە شەيٸن بٸردە بٸر تەاترعا بەرٸلمەدٸ?
– سەبەبٸ, ول كٸسٸ شىنشىل, ەدٸلەتتٸ ادام ەدٸ. باردى – بار, جوقتى – جوق دەپ ايتاتىن. كەز-كەلگەن مينيستردٸڭ ەسٸگٸنە كٸرٸپ كەلٸپ: «ەي, مينيستر كۋلتۋرى ي وتدىحا! نە بٸتٸرٸپ وتىرسىڭدار?..» دەپ, بار ويىن ايتىپ, شىعىپ كەتە بەرەتٸن. كەز-كەلگەن سپەكتاكلگە كٸرٸپ, بٸرٸنشٸ قاتارعا وتىرىپ الاتىن دا, قويىلىپ جاتقان سپەكتاكلدٸڭ بيداي-بىلدىرىق ەكەنٸن كٶرسە, ورنىنان قارعىپ تۇرىپ: «شانتروپا!.. بەزدارششينا!..» دەپ ايعايلاپ, سپەكتاكلدٸڭ ورتاسىنان شىعىپ جٷرە بەرەتٸن. ول شالدان سەسكەنەتٸن. «شال» بولعاندا دا, «كٷنشۋاققا» جىلىنىپ وتىراتىن شاۋقان شال ەمەس, توقپانوۆ – ناعىز اقساقال, ناعىز قازىنا بولدى. ەركٸمنٸڭ ىعىنا جىعىلعىش, كٶنگٸش, «كٶپ ايتسا – كٶندٸ, جۇرت ايتسا – بولدى, ەدەتٸ نادان ادامنىڭ» دەپ اباي حاكٸم ايتقانداي, جٷر عوي تالاي شالدار… ول كٸسٸ ونداي بولعان جوق. مۇقاڭنىڭ ٶزٸمەن تٸكەلەي, تەپە-تەڭ سٶيلەسكەن تەكتٸ كٸسٸ. ۇلى ابايدى ساحناعا شىعارعان – سول كٸسٸ! كٸشكەنتاي كوميك قاليبەك قۋانىشباەۆتى ۇلى تراگيك اكتەر جاساعان – سول كٸسٸ! دٸنمۇحامەد قوناەۆتىڭ كابينەتٸنە كٸرٸپ كەلٸپ: «ديمەكە! مىناۋ نە بوپ جاتىر?..» دەپ ايتا الاتىن – جالعىز سول كٸسٸ! ول كٸسٸنٸڭ ەركەلٸگٸن ديمەكەڭ دە كٶتەرگەن. ديمەكەڭمەن دوستىعى كەرەمەت بولعان! مۇقاڭمەن دوستىعى كەرەمەت بولعان! باۋىرجان مومىشۇلىمەن دوستىعى كەرەمەت بولعان! نۇرعيسا تٸلەنديەۆپەن دوستىعى كەرەمەت بولعان! ٶلەرٸندە ماعان ايتىپ كەتكەن بٸر اۋىز ارمانى بولدى: «ٶكٸنٸپ كەتٸپ بارام, تۇڭعىشباي! – دەدٸ. – مەن ديمەكەڭ مەن باۋىرجان مومىشۇلىن تاتۋلاستىرا الماي كەتٸپ بارامىن…» دەپ جىلادى. ول كەزدە ديمەكەڭە باۋىرجان مومىشۇلى «ورىستار ماعان گەنەرال بەرمەدٸ, گەروي بەرمەدٸ… سەن سوعان ارا تٷسپەدٸڭ…» دەپ ٶكپەلەگەن بولۋ كەرەك… سول كەزدەگٸ دوستىقتارىن قاراڭىز: باۋىرجان مومىشۇلى اسقار توقپانوۆقا ايتاتىن كٶرٸنەدٸ: «اي, اسقار, مەن – دۋراك نومەر پەرۆىي, سەن – دۋراك نومەر ۆتوروي ەكەنسٸڭ!..» دەپتٸ. توقپانوۆ: «دۋراك نومەر ترەتيي دە بار, اعا» دەسە: «بٸلەم!.. تٸلەنديەۆ – دۋراك نومەر ترەتيي» دەيدٸ ەكەن. ياعني, ٷشەۋٸ دە شىندىقتى ايتاتىن, ەدٸلەتسٷيگٸش, بٷگٸندە قازاققا ارمان بولىپ قالعان تۇلعالار… قازٸر بۇلاردى ساعىنعاننان باسقا, ساعىنا وتىرىپ, ٸزدەگەننەن باسقا امالىمىز قالمادى…
وسىدان بٸر جىل بۇرىن ينتەرنەتتەن وقىپ قالدىم, جانىما قاتتى باتتى. ەرمەك تۇرسىنوۆ دەگەن اقىلمان جٸگٸت: «قازاقتا جالعىز اقساقال بار ەدٸ, بٸراق ونىڭ ۇلتى نەمٸس ەدٸ – گەرولد بەلگەر دەگەن. ودان دا ايىرىلدىق…» دەپ جازىپتى. جٷرەگٸم سۋ ەتە قالدى. «اپىرم-اي, شىن با… شىن-اۋ…» دەپ قالدىم.
قازٸر 80-گە كەلسە دە اقساقال بولا الماي جٷرگەن اعالارىما ٶكٸنەمٸن. 90-عا كەلسە دە, مۇحتار شاحانوۆشا ايتقاندا, «ساقال-شاشىن كٷنگە اعارتقان قارتتارعا» ٶكٸنەمٸن. اقساقال بولىپ, «جٸگٸتتەر-وۋ!..» دەپ, تٸپتٸ, سول ەلباسىنا دا بارىپ, اعالىق, اقساقالدىق سٶز ايتاتىنداي مىسى جوق. باياعى شەكٸر ەبەنوۆتار باتا بەردٸ عوي, سونداي باتا بەرەتٸن دەڭگەيگە جەتكەن – برەند دەيمٸز بە – ۇلتتىق برەند-اقساقالدىڭ جوقتىعى ٶكٸنٸش. سوندىقتان دا ەلباسىنىڭ تٶڭٸرەگٸندە شالالاردىڭ جٷرگەنٸ ٶكٸنٸشتەن گٶرٸ قازٸر قايعىعا, قاسٸرەتكە اينالىپ بارادى. ەلباسى – بٸرەۋ. ول دا ەت پەن سٷيەكتەن جارالعان ادام. ەلٸنٸڭ قامىن ويلاپ وتىر. اناۋ-مىناۋ دەپ ول كٸسٸگە جابا بەرۋدٸڭ جٶنٸ جوق دەپ ەسەپتەيمٸن. مەن مۇنى شىن جٷرەگٸممەن ايتامىن. جٸبەرگەن قاتەلٸگٸ – مەنٸڭ قاتەلٸگٸم سيياقتى قاتتى قاپالانامىن. جەتكەن جەتٸستٸگٸنە – بٶركٸمدٸ اسپانعا لاقتىرامىن. ول دا سەنٸمپاز ادام. سەنٸپ قالىپ وتىر… ال ەلگٸندەي اقساقالداردىڭ جوقتىعى ول كٸسٸنٸڭ دە شىمبايىنا باتاتىن شىعار…
– ەگەر سونداي اقساقالدار بولسا, ارىستانبەك مۇحامەديۇلى مەن تۇڭعىشباي قادىرۇلىنىڭ اراسى مۇنشالىقتى دەرەجەگە دەيٸن ۋشىقپاس پا ەدٸ? مىسالى دەل سونداي اقساقالدىڭ رولٸن اسانەلٸ ەشٸموۆ اتقارسا… «مەمٸلەگە كەلٸڭدەر, قويىڭدار, مىنالارىڭ دۇرىس ەمەس, ەلدەن ۇيات بولادى» دەگەن اقساقال بولدى ما? قوناەۆ پەن مومىشۇلىن تاتۋلاستىرعىسى كەلگەندەي قازاقتان بٸر توقپانوۆ تابىلمادى ما?
– سەكەن جٷنٸسوۆتٸڭ «اقان سەرٸ» رومانى ەسٸمە تٷسٸپ وتىر. قاسقىردىڭ اتى قالاي ەدٸ?
– بٸرٸشەك بولسا كەرەك…
– سول قاسقىردى اتىپ الىپ, قانجىعاسىنا بايلاپ, اۋىلىنا سٷيرەتٸپ جاقىنداي بەرگەندە, قاسقىردىڭ تٸسٸ اقسيىپ جاتىر ەكەن. سوعان قاراپ, اقان: «ەي, كٶكجال, ٶزٸڭنەن دە بار-اۋ…» دەپتٸ. سول ايتپاقشى, مەن ٶزٸم «سٷتتەن اق, سۋدان تازا» بولمايىن. ٶزٸمنەن دە بار-اۋ, شاماسى. شىندىق ايتاتىن مٸنەزٸمنەن… ول كٸسٸ (اسانەلٸ ەشٸموۆ) مەنٸڭ جٸبەرگەن مايدا-شٷيدە كەيبٸر كەمشٸلٸكتەرٸمدٸ كەشٸرٸپ, ارىستانبەككە بارىپ, تٸپتٸ, ەلباسىنا بارۋعا دا حاقىلارى بار… بٸر اسانەلٸ ەمەس, سەبيت ورازباەۆ دەگەن اعام بار. ەكەۋٸ دە سەكسەننەن اسىپ وتىر. ەكٸ اقساقال بٸرٸگٸپ: «ەي, اناۋ يت – تۇڭعىشباي, تٸلٸنٸڭ توتييايىنى بار.., كەمشٸلٸك ودا جوق ەمەس, بار, بٸر اشۋىڭىزدى بەرٸڭٸز…» دەپ باراتىن جٶنٸ بار ەدٸ. ونداي جٶن-جوسىقتى, ٶزدەرٸنٸڭ ورنىن ۇقپاي وتىرعان ادامداردى قالاي اقساقال دەپ ايتا الامىن? قارييالارىمىزدىڭ اقساقال بولا الماي قالعاندىعىنىڭ بٸردەن-بٸر مىسالى – وسى.
مەن قانشا جەردەن جىندى بولايىن – بٸراق مەن ۇرى ەمەسپٸن. قانشا جەردەن اقىماق بولايىن – مەن سونشالىقتى تەنتەك ەمەسپٸن. قانشا جەردەن مەن شالا بولايىن, بٸر-ەكٸ كٸتاپتى ٶمٸرٸمدە كەم وقىپ قويايىن – بٸراق مەن جەمقور ەمەسپٸن. مەن حالقىمدى, ۇلتىمدى, مەملەكەتٸمدٸ ىنتى-شىنتىممەن جاقسى كٶرەتٸن اداممىن. سول ٷشٸن قىزمەت ەتٸپ جٷرگەن اداممىن – تٸلٸم ٷشٸن, ۇلتىم ٷشٸن, ٶنەر ٷشٸن… قازاقتىڭ ٶنەرٸ جەردە قالماسا ەكەن, ارزانداماسا ەكەن دەپ شىرىلداپ جٷرگەن جىندىمىن. بٸراق مەن ۇرى ەمەسپٸن!. مەنٸڭ ارمانىم – جاڭا ٷردٸسپەن جاسالعان كينو تٷسٸرۋ ەدٸ… «جەركٸندٸك» دەپ, «دٶڭگەلەك, دومالاق» دەپ ەمەس, «جۇمىر جەر» دەپ قازاق قانا ايتا العان ەكەن عوي. مەنٸڭ قازاعىم, ورىسشا ايتقاندا, «ينتۋيتيۆنو» تەگٸن ەمەس ەكەن عوي. اللانىڭ سٷيٸكتٸ قۇلى ەكەن عوي. «ەي, قۋ قۇداي, شۇناق قۇداي» دەپ, قۇدايدىڭ ٶزٸن «تٸلدەپ» العاندا, كەشٸرەتٸن سەبەبٸ – سودان ەكەن عوي دەگەن ۇعىمىمدى دەلەلدەگٸم كەلگەن شىعار… ەيتپەسە ٶز باسىما جەتەر اتاق-داڭقىم بار, الاتىن اتاعىمنىڭ بەرٸن العانمىن – مەملەكەتتٸك سىيلىقتى العانمىن, حالىق ارتيسٸن العانمىن, بٸر ەمەس, ەكٸ وردەنٸم بار, حالىقتىڭ الدىندا سٷيٸسپەنشٸلٸگٸم بار… ەندٸ ماعان اتاق ٷشٸن جۇمىس ٸستەۋدٸڭ قاجەتٸ جوق, كەرٸسٸنشە, حالىق ٷشٸن, ٶنەر ٷشٸن اتاعىمدى جۇمساپ جٷرمٸن…شاشىپ-تٶگٸپ… قازٸرگٸ جاسىمدا اقشا جيناپ, سودان بيزنەس جاساپ بايۋ دا مەنٸڭ ويىمدا جوق. مەنٸڭ بايلىعىم ارتىمداعى بالاعا بايلىق بولمايدى. «ەكە بايلىعى بالاعا بايلىق بولمايدى» دەپ قازاق باياعىدا ايتىپ كەتكەن. وعان ٶمٸردە دە كٶزٸمٸز جەتكەن… بالالارىمنىڭ ٶز نەسٸبٸ ٶزٸندە…
مىسالى, بٸزدٸڭ دەۋٸرٸمٸزدەن 5 عاسىر بۇرىن بولعان انامىز توميريس جايىندا سپەكتاكلدٸ تۇڭعىش رەت مەن قويدىم ساحناعا! ەزٸرگە دەيٸن جٷرٸپ جاتىر. كٶرگەن سايىن ٶزٸم كٷيزەلٸپ, جانىم اۋىرىپ شىعامىن. ەكٸنشٸ جاعىنان, «اي دا, پۋشكين!..» دەگەن پۋشكيننٸڭ سٶزٸمەن ايتقاندا, «ەي, تۇڭعىشباي, يت ەكەنسٸڭ!.. جاقسى-اق قويىپسىڭ…» دەپ ٶزٸمە ريزا بولىپ شىعاتىن كەزدەرٸم بار. سپەكتاكل سوڭىنداعى توميريستٸڭ بٸر-اق اۋىز سٶزٸ ٷشٸن عانا قويۋعا بولادى. ەلەس ايتادى: «ەي, توميريس, بالاڭنىڭ باسىن الدىڭ, بايىڭنىڭ باسىن الدىڭ, سٷيگەنٸڭنٸڭ باسىن الدىڭ, ٶزٸڭ عانا قالدىڭ… ٶزٸڭە نە قالدى?..» دەگەندە توميريس ويلانىپ تۇرىپ: «ساق دەگەن ەل قالعان جوق پا? ساقتىڭ سارى دالاسى – جەر قالعان جوق پا?!.» دەيدٸ. وسى ەكٸ اۋىز سٶزدە قانشاما ٷلكەن استار جاتىر! سون-و-وۋ جيىرما جەتٸ عاسىردان بەرٸ قاراي بٸزدٸڭ ۇرپاققا – بٷگٸنگٸ عاسىرعا ايتىلاتىن ايقاي جاتىر. ەل مەن جەر!.. جيىرما جەتٸ عاسىردىڭ استىنان ايعايلاپ جاتىر… وسى ەكٸ مۇرات ٷشٸن ٶمٸر سٷرۋگە بولادى… ول سپەكتاكل ەلٸ جٷرٸپ تۇر, قۇدايعا شٷكٸر. سول اسانەلٸ اعامىز قازٸر تەاتردىڭ كٶركەمدٸك جەتەكشٸسٸ. «الىپ تاستاۋ كەرەك!..» دەيتٸن كٶرٸنەدٸ. كەيبٸر اعالارىمىز: «حالىق جاقسى كەلٸپ جاتىر, جٷرە بەرسٸن…» دەيتٸن كٶرٸنەدٸ. ال ابىلاي حاننىڭ ەكەۋٸن دە سول اسانەلٸ اعامىز رەپەرتۋاردان الدىرىپ تاستادى. ول كەزدە مەنەن كەيٸن تەاترعا باسشى بولىپ كەلگەن ەسمۇحان اعامىز, جاقسى كٸسٸ, انا كٸسٸدەن قورىققانىنان با, ەلدە سولار تىنىش بولسىن دەدٸ مە – پاتشامىز كٶرٸپ, كٶزٸنە جاس الىپ, دۋ قول شاپالاقتاپ, ريزا بولىپ, سپەكتاكلدەن سوڭ بٸزبەن داستارحانداس بولىپ, اق تٸلەگٸن ايتقان, «مٸنەكەي!» دەگەن «ابىلاي حاندى», بٸر-اق جىل جٷرگەن سوڭ, الىپ تاستادى… مەن كەتكەن سوڭ… 2000 جىلى قويىلدى, 2001-دە مەن كەتتٸم, 2002-دە الىپ تاستادى.
«ابىلاي حاننىڭ اقىرعى كٷندەرٸ» دەيتٸن سپەكتاكلدٸ 1996 جىلى مامان بايسەركەنوۆ قويدى. بەس جىلدان كەيٸن الىپ تاستادى. سولار رەپەرتۋاردا جٷرە بەرسە, نەلەرٸ كەتەدٸ? جارايدى, مەن, اسانەلٸ ەشٸموۆتىڭ جەك كٶرەتٸن ادامى, ويناماي-اق قويايىن – باسقا جاسقا بەرسٸن دە ويناي بەرسٸن. حالىققا اكتەر ەمەس, سپەكتاكل كەرەك. حالىققا سپەكتاكلدٸڭ ايتاتىن ويى كەرەك. مەن دە مەڭگٸلٸك ەمەسپٸن, ەشقايسىسىمىز مەڭگٸلٸك ەمەسپٸز, ال سپەكتاكل مەڭگٸلٸك بولۋى بەك مٷمكٸن…
ال ەندٸ قازٸر «توميريس» فيلمٸن تٷسٸرەيٸن دەپ جاتىر دەيدٸ. ونىڭ دا باسى-قاسىندا ارىستانبەك جٷر. مەندە تاعى دا ٷرەي بار… شىن ايتايىن, كەيٸنگٸ تٷسٸرٸلگەن «قازاق ەلٸ», قانشا پاتريوت بولسام دا, قانشا حانداردى ويناپ جٷرسەم دە, كٶڭٸلٸمە قونبادى. قۇلازىدىم. مەن سول فيلمدە شايباني حاندى ويناۋىم كەرەك ەدٸ, بٸراق مينيستر ويناتتىرمادى. ال ول فيلمدٸ كٶرگەننەن كەيٸن «ويناماعانىم قانداي جاقسى بولعان!» دەدٸم. حالىقتىڭ الدىندا قارابەت بولاتىنداي فيلم تٷسٸرٸلگەن ەكەن. ول فيلمگە 2 ميلليارد تەڭگە كەتتٸ. بٸزدٸڭ فيلمگە بٶلٸنگەن 450 ميلليوندى ارىستانبەك مۇحامەديۇلى سول فيلمگە لاقتىردى. وعان حاقىسى جوق ەدٸ. دەمەك, بٸزدٸڭ فيلمدٸ توقتاتۋداعى ماقساتى – «قازاق ەلٸنە» اقشانى قۇيۋ ما, سونان سوڭ مەنەن كەك الۋ ما? وسى ەكٸ اراسىن بٸلمەيمٸن…
– ەكەۋٸڭٸزدٸڭ اراڭىز ٶزٸ و باستا نەدەن باستالدى, قانداي مەسەلەدەن باستالدى? مينيستر بولىپ كەلە سالىسىمەن بٸردەن فيلممەن, سٸزبەن ۇستاستى ما?
– مەن اكتەرلٸك شەبەرلٸكتەن ساباق بەرەمٸن – 1989 جىلدان بەرٸ! ەر تٶرت جىل سايىن تٷلەكتەردٸڭ قاناتىن قاتايتىپ, تەربيەلەپ ۇشىرامىن. مەنٸڭ وقىتقان بالالارىم, قۇدايعا شٷكٸر, بەرٸ دە ەربٸر تەاتردىڭ ورتاڭقولداي اكتەرلەرٸ. ٶنەر ينستيتۋتىندا اكتەر شەبەرلٸگٸنەن قابىلدايتىن ماستەر (شەبەر, كٶركەمدٸك جەتەكشٸ, ياعني, مەن) كەلگەن ابيتۋريەنتتەردٸڭ ٸشٸنەن اداسپاي تاڭداپ, تالعاپ الۋىم كەرەك. كٶزٸنەن نۇر كٶرۋٸم كەرەك, جٷرەگٸنەن بٸر ەرەكشە سەزٸم كٶرۋٸم كەرەك, ساحناعا شىققاندا كٶز توياتىنداي جٸگٸتتەرٸ – بٸرٸ تۇلعالى, بٸرٸ ورتا بويلى, بٸرٸ كٸشٸرەك, قىزدارى سۇلۋ بولۋ كەرەك. سول ابيتۋريەنتتەردٸڭ ٸشٸنەن ٶزٸ وقىتاتىن شەكٸرتتەرٸن تاڭداپ, تالعاۋدا كٶركەمدٸك جەتەكشٸگە عانا رۇقسات بەرٸلگەن. باسقا ەشكٸم ارالاسپاۋ كەرەك بۇعان.
ارىستانبەك رەكتور بولىپ كەلگەننەن كەيٸن, 2012 جىلى مەن كۋرس قابىلدادىم. شىنىمدى ايتايىن, مەن دە قازاقپىن عوي, سونشالىقتى كەپٸر, كٸسەپٸر ەمەسپٸن عوي. كۋرس قابىلداردىڭ الدىندا رەكتورعا باردىم: «ارىستانبەك, مەن بيىل قابىلدايمىن. بەرەتٸن 12-اق گرانتىڭ بار ەكەن. ەندٸ, ساعان بٸر-ەكٸ ادام زۆونداعان شىعار, بۇيىمتاي ايتاتىن تانىسىڭ بار شىعار, تۋىسىڭ بار شىعار, ٶتٸنٸش ايتقان شىعار… ونداي ادامدارىڭ بولسا, بٸر-ەكٸ ادامنىڭ اتىن ايت, مەن دايىندايىن. سٶيتٸپ, ٶزگەلەر بٸلمەيتٸندەي ەتٸپ, سول ايتقان بٸر-ەكٸ بالاڭدى الايىن…» دەدٸم. بۇل – قازاقيلىق, تٷسٸنۋشٸلٸك, باسشى رەتٸندە ونى سىيلاعان سىي-قۇرمەت… وعان ٶتٸنٸش جاساعان ادامدار بولسا, كٶڭٸلٸ قالماسىن, رەكتور بولا تۇرا «ورىنداي المادى» دەگەن سٶز كەلمەسٸن دەگەن وي… قۇداي تۇر تٶبەمدە – الدىنا باردىم. «بولدى, اعا, ايتام, ايتام…» دەپ قالدى. بٸزدٸڭ ەمتيحاندار باسقا ۆۋزدارداعىداي ەمەس, باسقاشا عوي. 15-20 كٷندەي تالعاۋ, ٸرٸكتەۋ كوميسسيياسى جۇمىس ٸستەيدٸ, ونى ٶزٸم باسقارىپ وتىرامىن, ساحناعا شىققان ەر بالانى مۇقييات تىڭداپ, تاڭدايمىن. مەنٸڭ كۋرسىما 300-400-دەي ادام كەلەدٸ – 12 ورىنعا!.. تالعاۋ ٶتە قيىن. تالاپكەرلەر بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ كەلٸپ جاتىر, كەلٸپ جاتىر. وسى بالانىڭ بويىندا بٸردەڭە بار-اۋ دەگەندەرٸنە «سەن ەمتيحان تاپسىرا عوي» دەپ, رۇقسات قاعازىن بەرٸپ, ٸرٸكتەۋ تالاپتارىنا ساي كەلمەگەندەرٸن «اينالايىن, سەن باعىڭدى باسقا جاقتان سىناپ كٶر…» دەپ شىعارىپ سالىپ جاتىرمىز. ەمتيحان جاقىنداپ قالدى, «ايتام» دەگەن رەكتور ەلٸ ايتپايدى… بٸر ۋاقىتتا ەمتيحان باستالىپ تا كەتتٸ. اسحات ماەميروۆ ول كەزدە «تەاتر» فاكۋلتەتٸنٸڭ دەكانى. سول كەلٸپ وتىردى. ەمتيحان باستالاردا سوعان ايتتىم: «ايتپاقشى, انا كٸسٸ ماعان ٶزٸنٸڭ بٸر-ەكٸ بالاسىنىڭ تٸزٸمٸن بەرەم دەپ ەدٸ, سەن بارىپ كەلشٸ…» دەسەم, «مەن بٸلەمٸن… مەندە…» دەدٸ. «ا, جاقسى بولدى عوي» دەپ, ەمتيحاندى باستادىق. پەكەنە بويلى بٸر بالا شىقتى. ونشا ەمەس… قاسىمدا وتىرعان دەكان «مىناۋ» دەپ سول بالانى ىمدادى. «ويبۋي, قۇداي-اي… جارايدى, ۇل عوي, توقپاقتاپ-توقپاقتاپ بٸردەڭە قىلارمىن…» دەپ, جوعارى بالل قويىپ, ونى جٸبەردٸم.
بٸر قىز شىقتى. بويى سورايعان, تٷسٸ سۋىقتاۋ. «مىناۋ» دەپ تاعى كٶرسەتتٸ. ٶزٸم دە الدىندا «دوپۋسك» بەرگەندە ويلاپ قويعانمىن, «توقپاقتاسا, بٸردەڭە شىعار ما ەكەن» دەپ. «ا, جارايدى» دەپ ونى قابىلدادىم.
تاعى بٸرەۋدٸ كٶرسەتتٸ. تٸپتەن ناشار. «مەن ەكەۋ دەپ ەدٸم عوي…» دەدٸم. «ەندٸ…» «جارايدى…» دەپ, وعان دا تەۋٸر باعا قويدىم. «ۋھ, بولدى عوي… ەندٸ ٶزٸمنٸڭ تاڭداعاندارىمدى الامىن عوي» دەپ كٸرٸسٸپ جاتقاندا, تاعى «مىناۋ» دەپ كٶرسەتەدٸ. «ٶي, توقتا… مەن ەكٸ-ٷش ادام دەگەنمٸن… ٷشەۋٸن الدىق…» دەسەم, «ەندٸ… ٶزٸڭٸز بٸلٸڭٸز… تٸزٸم مٸنە…» دەپ 11 ادامنىڭ تٸزٸمٸن بەرٸپ وتىر. «مەن سوندا كٸمدٸ وقىتامىن?.. – دەدٸم. – جارايدى, مەن بەرٸن قارايمىن, بويلارىندا بٸردەڭە بولسا الامىن, بولماسا, المايمىن…» دەدٸم. سٶز بەرگەنٸم – ٷشەۋ مە, ٷشەۋٸن الدىم دا, قالعاندارىن الماي قويدىم. ەمتيحانىمىز ساعات تٷنگٸ 11-لەردە بٸتتٸ. كەلٸنشەگٸم ەكەۋٸمٸز ماشينامەن ٷيگە قايتىپ بارامىز. تٷنگٸ ساعات 11.30-داردا ماعان ارىستان تەلەفون سوعادى. «ەي, سەن نەگە مەنٸڭ ايتقانىمدى ٸستەمەيسٸڭ?» دەپ باستادى. دەل وسىلاي «سەن!» دەپ…
– ارىستان, مەن… – دەي بەرگەنٸم سول ەدٸ, تىڭدامايدى.
– سەن مەنٸڭ كٸم ەكەنٸمدٸ بٸلمەي جٷر ەكەنسٸڭ!..
– ەي, ارىستان, تىڭداسايشى… – دەيمٸن, تىڭدامايدى.
– مەن سەنٸ ەرتەڭ جۇمىستان شىعارىپ جٸبەرەمٸن!.. سەنٸڭ ورنىڭا سەبيت ورازباەۆتى الامىن!.. سەن بٸلمەي جٷر ەكەنسٸڭ مەنٸڭ كٸم ەكەنٸمدٸ!.. سەن نەگە ايتقاندى ورىندامايسىڭ?!.
– ەي, ارىستان, مەن ورىندادىم عوي ايتقانىمدى… – دەيمٸن, تىڭدامايدى. «بٸردەڭە-بٸردەڭە» دەپ ايعايلاپ جاتىر. قويماعان سوڭ: – پوشەل تى نا تري بۋكۆى!.. – دەپ ورىسشالاپ, تەلەفون تۇتقاسىن تاستاي سالدىم. قاسىمداعى كەلٸنشەگٸم «ويباي, نەگە ولاي دەپ ايتتىڭ, ول باستىعىمىز عوي, ۇيات بولدى عوي…» دەدٸ. قويماي جاتىر, قايتەم?.. نە سٶزٸمدٸ تىڭدامايدى…
سول كٷنٸ تٷنٸمەن ۇيىقتاي المادىم. تاڭەرتەڭ باردىم. مەنٸڭ ەمتيحانىم بٸتٸپ كەتكەندٸكتەن ماعان ەمتيحان كەزٸندە اكادەميياعا كٸرۋگە رۇقسات جوق. كٸرەيٸن دەسەم, الدىمدا «وحرانا» تۇر. «ٷش ەرٸپتٸڭ» جٸگٸتتەرٸ جٷر. «مەن كٸرٸپ وتىرا تۇرايىن» دەپ ەدٸم, كٸرگٸزبەدٸ. «رەكتور كەلدٸ مە?» دەپ ەدٸم, «كەلمەدٸ» دەدٸ. ساعات 10-عا تامان كەلدٸ. «ارىستان, كەشەگٸ جايىندا سٶيلەسەيٸن دەپ, قابىلداۋ بٶلمەڭە كٸرٸپ كٷتٸپ وتىرايىن دەپ ەدٸم, مىنالار كٸرگٸزبەي جاتىر, مەنٸ الىپ كٸر» دەپ ەدٸم, بىلاي بٸر قارادى دا, تۇرعان جٸگٸتتەرگە: «مىنانى كٸرگٸزبەڭدەر!» دەپ كەتٸپ قالدى. مەن قازاقشالاپ تاعى بوقتادىم: «ٶي, ەكەڭنٸڭ…» دەدٸم دە, كەتٸپ قالدىم. سودان ەكٸ جىل سٶيلەسكەن جوقپىن. جۇمىسىمدى ٸستەي بەردٸم. سودان ول ەكٸ جىلدا مينيستر بولىپ كەتتٸ.
2014 جىلى مەنٸڭ فيلمٸمنٸڭ «فينانسيروۆانيەسٸ» باستالدى. فيلمدە اقشا كٶپ ەكەنٸن بٸلەدٸ. «قازاق ەلٸ» بار, باسقا بار.., فيلمدەردٸڭ تٸزٸمٸن كٶرگەندە «مىناۋ نە فيلم?.. تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ?..» دەگەن بولسا كەرەك. مەن «لوگيكا» بويىنشا ايتىپ وتىرمىن… بەلەنٸڭ بەرٸ سودان باستالدى. سودان كەيٸن باعاناعى ايتقان تالعات جەنٸبەكوۆ تەلەديداردان ايتقان «جازبا حات» — «انا جاق بەلەنباي اقشا سۇراپ جاتىر» دەگەن… سودان كەيٸن ەلگٸ قىز… ونى مەنەن كٶردٸ, «سەن ۇيىمداستىردىڭ» دەپ. وسىنىڭ بەرٸ ۋشىعىپ, اياعى وسىلاي بولدى.
– «سول قىزدى جامانقۇلوۆ ۇيىمداستىردى» دەگەن ەڭگٸمە نە سەبەپتەن شىقتى? ونداي سٶزدٸڭ تاراۋىنا قانداي دا بٸر نەگٸز بار ما? ول قىزدى تانيسىز با?
– ول سٶز ەشقانداي نەگٸزسٸز, دەلەلسٸز سٶز. ول قىز مەنٸڭ كۋرسىمنان بٸر كۋرس جوعارى وقىعانىن بٸلەمٸن, ٶزٸن تانىمايمىن. سەبيت ەبدٸحالىقتىڭ ايتۋىنشا, (كەيٸنگٸ بٸر كەزدەسۋلەردە ايتتى): «جوق, كٶكە, ول قىز «سٸزدٸكٸ» ەمەس ەكەن, ونى ٶزٸ مويىندادى» دەدٸ. «ارىستانبەك مويىندادى, «تۇقاڭنىڭ بۇل جەردە جازىعى جوق ەكەن دەپ ايتتى» دەدٸ…
ەندٸ قايتا-قايتا ايتاتىن سەلەمٸ: «انا اقشانى قۇيسىن.., مىنا حاتقا قول قويىپ بەرسٸن… سودان كەيٸن بٸز ٸستٸ جابامىز…»
مەن ايتتىم, «قۇيعانىم – مەنٸڭ مويىنداعانىم عوي?!. قالاي قۇيامىن مەن? بٸرٸنشٸدەن, مەنٸڭ اقشام جوق. ەكٸنشٸدەن, مەن ونى قۇيمايمىن. نەگە? ٶيتكەنٸ مەن العام جوق ول اقشانى! نەگە قۇيۋىم كەرەك?..» دەدٸم. الدىمەن مەنٸ اراشالاپ الىپ شىقسىن, سوندا مەن ارىستاندى «ازامات!» دەپ, كەز-كەلگەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالىندا ايتامىن. «مەن قاتەلەسكەن ەكەنمٸن, ارىستان ازامات ەكەن!.. ٸرٸ تۇلعا ەكەن!.. ايتقانىن ورىندادى, مەنٸ پەلەدەن قۇتقارىپ قالدى! مەنٸڭ جازىعىم جوق ەدٸ! ٶزٸنٸڭ مينيسترلٸك قىزمەتٸن پايدالانىپ, مەنٸ دەلەلدەپ شىعىپ, سوتتا مەنٸ قورعاپ, مەنٸ اراشالاپ الدى!» دەپ ٶمٸر باقي ايتىپ ٶتەمٸن. ال الدىن الا, «اساتپاي جاتىپ قۇلدىق» دەپ, مەن وندايدى جازا المايمىن دەپ, ٷش-تٶرت رەت جاڭاعى حاتىنا قول قويۋدان باس تارتتىم.
– ويلاپ وتىرسام, اكادەمييادان باستالعان كيكٸلجٸڭدٸ سول كٷنٸ شەشۋگە بٸر تىرىسىپسىز. كەيٸنگٸ ەڭلٸككە بايلانىستى داۋدا كەشٸرٸم سۇراپ تاعى دا الدىنا بارىپسىز. ارالارىڭىزداعى كونفليكتٸنٸ شەشۋگە, ول كٸسٸمەن تٷسٸنٸسۋگە سٸز بٸرنەشە رەت تالپىنىپسىز. نە سەبەپتەن ول كٸسٸ مەمٸلەگە كەلگٸسٸ كەلمەيدٸ دەپ ويلايسىز?
– سوسىن, ٷشٸنشٸ رەت, مەن ەرەكشە قۇرمەت تۇتاتىن ٷلكەن اقساقال بار – مٷسٸلٸم دايىربەكوۆ دەگەن, سول كٸسٸ تەرگەۋ جٷرٸپ جاتقان كەزدە ونى شاقىرىپ الىپ, مەنٸ شاقىرىپ الىپ, تاعى دا وسى الماتىداعى بٸر كافەگە اپارىپ, تاتۋلاستىرماق بولدى. ارىستاننىڭ قاسىندا ٷش-تٶرت «وحراناسى» بار. «ەي, قاراعىم, ەكەۋٸڭ دە بٸر ٶنەردە جٷرگەن ادامسىڭدار. قاراعىم, تۇڭعىشبايدان كٸنە بار ەندٸ… سەن مينيسترسٸڭ عوي, قولىڭدا بيلٸك بار, مۇنىڭ قولىندا بيلٸك جوق… ەموتسييامەن ايتىپ قالعان شىعار… قويىڭدار, ەندٸ, تاتۋلاسىڭدار, ۇيات بولادى… تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆتى سوتتاپ جٸبەرٸپتٸ دەگەن سٶز ساعان دا جاقسى ەمەس, «سوتتالىپ كەتتٸ» دەگەن تۇڭعىشبايعا دا جاقسى ەمەس. سەنٸڭ دە ارتىڭدا سٶز قالادى, بۇنىڭ دا ارتىندا سٶز قالادى. «بٸرٸن-بٸرٸ سوتتاتىپ جاتقان قازاق» دەگەن سٶز ۇيات بولادى… قويايىق, اينالايىن… الدىڭا بارىپتى عوي, كەشٸرٸم سۇراپ… قازٸر دە, مٸنە, الدىڭدا وتىر, رەنجٸمەسٸن دەپ وتىر…» دەدٸ. سونداعى ايتقانى: «جوق… پاجالىستا-پاجالىستا… بٸراق ستاتيا بولادى, ستاتيا بولماي قويمايدى…» دەدٸ دە تۇرىپ جٷرە بەردٸ. ياعني, كٶنبەگەنٸ, اقساقالدى تىڭداماعانى. ٷنسٸز قالدىق بٸز…
بارلىق اقشانى شاشىپ, تٶگٸپ, سوعان ەگە بولىپ, قول قويىپ, اقشانى الىپ جاراتقان ادام – يۋدينا دەگەن ورىستىڭ قىزى اقتالىپ شىعايىن دەپ وتىر, مەن – داتتالىپ شىعايىن دەپ وتىرمىن. بٸر قاعازدا قولىم جوق, بٸر اقشاعا ەشقانداي قاتىسىم جوق, تەك قانا ايلىعىمدى الدىم – ونى مويىندايمىن, ايلىعىما ساي جۇمىس ٸستەدٸم, بارماعان جەر, باسپاعان تاۋىم جوق. ەندٸ تەك سۋديانىڭ ەدٸل شەشٸمٸن جٷرەگٸمٸز تولقىپ كٷتٸپ وتىرعان جاعداي…
بٸلمەيمٸن… اتام قازاقتىڭ سٶزٸ بار عوي, «زامانىڭ تٷلكٸ بولسا, تازى بوپ شال» دەيدٸ. وسى ماقال دۇرىس پا, بۇرىس پا, بٸلمەيمٸن. تٷلكٸنٸ مەن تازى بوپ شالۋ ٷشٸن نە ٸستەۋٸم كەرەك? ەلگٸ تٷلكٸنٸڭ ايارلىعىنا ايارلىق قوسۋىم كەرەك پە? زامانىڭ وسىلاي بۇرىلىس-بۇلتالاڭ بوپ تۇرعان كەزدە سول بۇرىلىس-بۇلتالاڭنىڭ ٸشٸندە مەن دە قالۋىم كەرەك پە? ەلدە وسى شىندىعىمدى قورعاۋ ٷشٸن ازداپ ٶتٸرٸك ايتۋىم كەرەك پە? كەيدە شىندىقتى قورعاۋ ٷشٸن ٶتٸرٸك تە ايتۋعا بولادى ەمەس پە? ۋاقىتى كەلگەندە ايتۋ ٷشٸن دەل قازٸر مەنٸ كٸنەلاۋشىلاردىڭ ىعىنا ازداپ بولسا دا جىعىلۋىم كەرەك پە?.. بٸلمەيمٸن… وندا مەن ٶزٸمدٸ ٶزٸم كەشٸرە المايمىن… بٸراق مەن بوستاندىعىمدى ساقتاپ قالۋىم مٷمكٸن… ەرتەڭ حالقىمنىڭ الدىندا وسى شىندىعىمدى ايتۋعا مٷمكٸندٸك تۋاتىنىن بٸلەمٸن – ەگەر سونداي جاعدايدا بولسام… ەگەر ولار تالاپ قويسا, «جارايدى, ەگەر وسىلاي بولسا, مەن قۇتىلامىن با?» دەپ, سول تالاپتارىن ورىندايمىن با? ورىندامايمىن با? تالاپتارىن ورىنداسام, حالقىم قالاي تٷسٸنەدٸ? ورىنداماسام, مەن قاي كٷيدە بولامىن? سونى بٸلمەيمٸن…
– ادۆوكاتتارىڭىز قانداي كەڭەس بەرٸپ وتىر?
– ادۆوكاتتار – كەدٸمگٸ ادۆوكاتتار… تالايدى كٶرگەن ادۆوكاتتار…
– ادۆوكاتتارىڭىزعا سەنەسٸز بە? ەربٸر اقپاردى بٷگە-شٸگەسٸنە دەيٸن قوپارىپ, تەكسەرٸپ, زەرتتەپ, سٸزگە پايداسى تيەتٸن كەز-كەلگەن مەلٸمەتتٸ, دەلەلدٸ تولىق جيناپ, ەسٸرەلەپ ايتقاندا, «كينوداعى ادۆوكاتتارداي» جۇمىس ٸستەپ جٷر مە?
– تولىقتاي سەنەمٸن دەپ, جانىن سالىپ, جٷرەگٸمەن جۇمىس ٸستەپ جٷر دەپ ايتا المايمىن. ولار قازٸرگٸ زامانعا سايلانعان ادۆوكاتتار. «بىلاي جاساۋ كەرەك» دەپ ماعان ايتىپ جٷرگەندەر دە بار… ەرينە, ولاردىڭ اقىلى: «سٸزدٸ تالاتۋعا بەرمەۋدٸڭ جولى مىناداي… ارتقا بٸر قادام جاساۋىڭىز كەرەك شىعار…» دەپ ايتىپ جٷر.
– مۋجيكوۆ دەگەن تەرگەۋشٸنٸڭ سٸزدەن قالاي جاۋاپ العانىن ايتتىڭىز. سول كەزدە ادۆوكاتتار قاسىڭىزدا بولدى ما? كۋەگەر رەتٸندە راستاي الا ما? جەنە سول مۋجيكوۆتى سوت پروتسەسٸنە شاقىرتا الا ما?
– العاشقى الدىن-الا ۇيىمداستىرىلعان, جازىپ بەرگەن, وقىپ بەرگەن, زورلاپ جازدىرعان «مويىنداۋلاردى» بەرگەندە قاسىمدا ناراتاۋوۆا دەگەن ادۆوكات بولدى. ول ادۆوكات سوتتا سونىڭ بەرٸن دەلەلدەپ بەردٸ. سودان سوڭ ادۆوكاتتار, باسقالاردىڭ دا ادۆوكاتتارى بار, انا «مويىنداعان» ۆيدەونى كٶرگەننەن كەيٸن, «مۋجيكوۆتى شاقىرايىق» دەپ, حوداتايستۆو بەردٸ. بٸراق سوت مىرزا مۇنى قابىلدامادى. مىناداي ۋەج ايتتى: «ال, جاقسى, مەن شاقىرايىن. سەندەر سوندا سول مۋجيكوۆ سونىڭ بەرٸن موينىنا الىپ, «يە, مەن سٶيتٸپ ەدٸم» دەپ ايتادى دەپ تۇرسىڭدار ما?.. – دەدٸ. – ول ٷيتٸپ ايتپايدى. ودان سايىن تاعى پەلەگە قالاسىڭدار… ونىڭ نە كەرەگٸ بار?..» – دەپ بٸزدٸ توقتاتتى. بٸز ويلانىپ قالدىق.
جاقىندا ينتەرنەتتەن بٸر نەرسە وقىدىم – شەكەرٸمدٸ اتقان قاراسارتوۆ تاريحتا قاراسارتوۆ بوپ قالدى ما? ەندٸ ونى اقتاپ جاتقاندار بار ەكەن. ياعني, قاراسارتوۆتىڭ ٶزٸ اتپاپتى-مىس, ول سول كەزدە وگپۋ-دىڭ اۋداندىق بٶلٸمٸنٸڭ باستىعى بولعاندىقتان تەك اتۋ تۋرالى ٷكٸمگە قول قويعان ادام ەكەن-مىس. ول جاڭاعى قاراسارتوۆتىڭ ۇرپاعىنىڭ اقتالۋى شىعار… قانشا دەگەنمەن, ٶز قولىمەن اتپاعانمەن, بٸر عانا «قولىمەن» («پودپيسٸمەن», ٷكٸمٸمەن) شەكەرٸمدٸ اتىپ وتىر…
ال مۋجيكوۆ… باۋىرجان دەگەن اتتى ەكەسٸ جاقسى ٷمٸتپەن قويعان شىعار. بٸراق بۇل جٸگٸتتٸڭ اعا سىيلاۋ, ەدٸلدٸكتٸڭ اۋىلىنا قونۋ, جٷيەلەۋ, جٷيەمەن جۇمىس ٸستەۋ, سوسىن ەلباسىنىڭ ايتىپ وتىرعان تاپسىرماسىن – «ادامداردى بۇلتارتپاس دەلەلدٸ جاعدايدا عانا تۇتقىنداڭدار» دەگەن سٶزٸنٸڭ بەرٸن اياقاستى قىلعانى انىق. قوجامجاروۆ مىرزانى قابىلداپ وتىرىپ – ول كەزدە مەنٸڭ تەرگەۋٸم جٷرٸپ جاتىر – سوندا وعان ەلباسى ورىسشالاپ ايتتى, قازاقشاسى جاڭاعى: «كٸنە تاعىلعان ادامداردىڭ كٸنەلٸ ەكەندٸكتەرٸنە تەك بۇلتارتپاس دەلەل بولعاندا عانا قاماڭدار…» دەدٸ. زاڭدا دا سولاي. ال مەنٸڭ جاعدايىمدا بۇلتارتپاس دەلەل تٷگٸلٸ, تىرناقتاي دەلەلدەرٸ جوق, بٸرەۋدٸڭ سٶزٸ ارقىلى, جاپقان جالاسى ارقىلى, دەلەلسٸز, مەنٸڭ ساعىمدى سىندىرىپ وتىر… سوندىقتان… تاريحتا مۋجيكوۆ تا قالادى… باۋىرجان ٸنٸم… بٸراق ەندٸ «شاش ال دەگەنگە باس الاتىنداي» سونشاما حالىق جاۋى ەمەسپٸن عوي. بولماعان نەرسەنٸ سول جاققا بارىپ, «بولمادى, دەلەلدەي المادىم» دەسە, باسىن شاۋىپ تاستار ما ەدٸ ونىڭ? جارايدى, بٸر جىل ٶسپەي قالار, ەندٸگٸ جىلى ٶسەر ەدٸ عوي. كەرەك جۇلدىزىن الار ەدٸ باسقا جۇمىستان دا… بۇل – ٷركەتٸن, شوشيتىن ٷردٸستەر, شوشيتىن تٸرلٸكتەر. ارىعا كەتپەي, ٶزٸمەن ٶلسٸن دەيتٸن نەرسەلەر…
– سۋديانىڭ اتى-جٶنٸ كٸم? ول كٸسٸ سٸزدەردٸڭ وتچەتتارىڭىزدى, جاساعان جۇمىس وبەمدارىڭىزدى, دايىندىق بارىسىندا تٷسٸرگەن ماتەريالدارىڭىزدى كٶردٸ مە?
– سۋديانىڭ اتى – شەكٸروۆ تەكەن شايمانوۆيچ. ول كٸسٸ سوڭعى وتىرىستاردىڭ بٸرٸندە ەكٸ ساعات بويى بٷكٸل جاسالعان ماتەريالدى كٶرٸپ شىقتى. تاپجىلماي وتىرىپ كٶردٸ. جۇمىس جاسالعانىنا كٶزٸ جەتتٸ دەپ ويلايمىن. بٸر جەردە بٸزدٸ كٸنەلاۋشى مينيسترلٸكتٸڭ ٶكٸلٸ: «وي, مىنا كاسكادەرلاردىڭ جۇمىسى تٷك ەمەس قوي… قىمباتقا جالداعان…» دەگەندەي سٶزٸنە: «جوق, قازاقستاننىڭ كاسكادەرلارى ٶتە ساپالى جۇمىس ٸستەيدٸ…» دەدٸ.
– بٸزدٸڭ بٸلۋٸمٸزشە, قازاقستاننىڭ كاسكادەرلارى شەتەلدٸك, رەسەيلٸك, امەريكالىق فيلمدەرگە تٷسەدٸ جەنە گونورارلارى از ەمەس…
– يە, سونى ايتىپ قالدى, «قازاقستاننىڭ كاسكادەرلارى دٷنيەجٷزٸلٸك دەڭگەيدە جۇمىس ٸستەپ جاتىر» دەپ. سوعان قاراعاندا ولاردىڭ جۇمىسىن جاقسى بٸلەتٸن بولسا كەرەك. قالاي بولعاندا دا, سۋديا بٸزدٸڭ ٸستەگەن جۇمىستى كٶردٸ. پروفەسسيونال كينو جاعىنان حابارى بولماسا دا, قانشا قاجىر, قانشا ەڭبەك كەتكەنٸن بايقادى. بٸراق تٶبەسٸندە تۇرعان «جۇدىرىق» جٷرەگٸندەگٸ ەدٸلدٸككە جول بەرمەي تۇر-اۋ دەيمٸن…
– اۋرۋحانادا جاتقان كەزٸڭٸزدە دەرٸگەرلەر قالاي قارادى?
– ٷش مەرتە جاتتىم. دەرٸگەرلەر ٶزٸنٸڭ گيپپوكراتقا بەرگەن انتىن ورىنداپ, كٶمەگٸن جاقسى جاسادى. بٸراق ولارعا تەرگەۋدٸڭ ادامدارى كەلٸپ, دەرٸگەرلەردٸ تەكسەرٸپ, «اۋىرىپ جاتقانى راس پا?» دەپ, كٶزدەرٸن جەتكٸزٸپ كەتٸپتٸ. ەكٸنشٸ رەت اۋىرىپ جاتارىمدا – مەن «سوۆميننٸڭ» اۋرۋحاناسىندا تٸركەۋلٸمٸن – سوعان بارىپ جاتارىمدا, ول جەردەگٸلەر دە «تاعايىندالاتىن» ادامدار عوي – «سٸزدٸ جاتقىزا المايمىز» دەدٸ. «بٸزگە دە جان كەرەك» دەگەن سٶزدٸ ايتقان جوق, بٸراق «ەندٸ جاتقىزا المايمىز» دەدٸ. سول كەزدە مەنٸ سول ەمحانانىڭ پسيحوتەراپەۆتٸ: «جوق, مىنا كٸسٸدە قازٸر دەپرەسسييا, بۇل كٸسٸنٸ «پسيحونەۆرولوگيياعا» جاتقىزۋ كەرەك» دەدٸ. سٶيتٸپ, سول بٶلٸمدە 15-20 كٷندەي جاتتىم. سوندا مەنٸڭ جاعدايىمدى ەستٸپ, مەسكەۋدە وقىپ جاتقان بالام: «ينستيتۋتتان شىعامىن.., كەتەمٸن, ٷيگە بارامىن, پاپاما بارامىن…» دەپتٸ. ونى ەستٸگەن مەن شوك بوپ, دٸرٸلدەپ جاتقانىمدا – ەكٸ قولىمدا اسپالى ۋكول – تٶبەمدە مۋجيكوۆتىڭ جٸبەرگەن تەرگەۋشٸسٸ تۇردى. «ەرتەڭ تەرگەۋگە كەلۋٸڭٸز كەرەك, مٸنە شاقىرتۋ, قولىڭىزدى قويىڭىز» دەيدٸ. «شىراعىم, مەنٸڭ جاعدايىمدى كٶرٸپ تۇرسىڭ عوي, قولىم دٸرٸلدەپ جاتىر, قالاي قول قويامىن?..» دەدٸم. تٶبەمدە دەرٸگەر تۇر, مەن جاتىرمىن… «يا وفيتسەر, اعا.., يا وفيتسەر… مەن ايتقاندى ورىنداۋىم كەرەك…» دەيدٸ. «ايتىپ بار ناچالنيگٸڭە! مەن جاتىرمىن, تۇرا المايمىن! قالاي تۇرامىن – سولاي بارامىن!..» دەدٸم. سٶيتٸپ, ولاردىڭ بٶلٸمشە باستىعىن, مەنٸ ەمدەگەن دەرٸگەردٸ شاقىرتىپ الىپ, ولاردى دا تەرگەگەن! تەرگەپ, ولار مەنٸڭ اۋرىعانىمنىڭ راس ەكەنٸن دەلەلدەپ بەرگەن. سوندا, ٶزٸمە وسىنداي جالا جابىلعاندا, ەشقانداي مەن بەرمەي, قينالماي جٷرە بەرەتٸن تاسپىن با مەن?.. نەمەنە?.. اۋىرا المايمىن با مەن?.. مەنٸڭ اۋرۋىم سوندا ولار ٷشٸن ٶتٸرٸك بوپ تۇر ما?.. سوندا مەن قاشىپ جٷرگەندەي جاعدايدامىن با?!.
– كەرٸسٸنشە, ەۋ باستا سٸز تەرگەۋگە ٶز اياعىڭىزبەن باردىڭىز ەمەس پە?
– ٶز اياعىممەن, ٶز مەشينەممەن باردىم. سوندا مەشينەمدٸ دە بەرمەي قويدى, 20 كٷندەي سولاردىڭ «تۇتقىنىندا» تۇرىپ قالدى. قالتامداعى بٷكٸل دوكۋمەنتتەرٸمدٸ دە الىپ الدى. بەرمەي قويدى. مەنٸ كەپٸلدٸكپەن جٸبەردٸ, بٸراق مەشينەمدٸ بەرمەدٸ. نەم بار, نەم جوعىن بەرٸن تەكسەرٸپ قويىپتى, ياعني سوت شەشٸمٸنسٸز, تٸپتٸ, تەرگەۋ باستالماي جاتىپ «دٷنيە-مٷلكٸمدٸ تەركٸلەۋ» — «كونفيكاتسييا يمۋششەستۆا» جاساپتى. ول تٸزٸمدٸ كٶرگەندە مەنٸڭ كەلٸنشەگٸمنٸڭ كٶڭٸل-كٷيٸ بۇزىلىپ كەتتٸ, «كٶكە, بٸزدە تٷك جوق ەكەن عوي» دەدٸ. بٸر-ەكٸ جەر تەلٸمدەرٸ بار ەكەن, ونىڭ ٶزٸ مەنٸكٸ ەمەس, اعايىندىكٸ, مەنٸڭ اتىمدا بولسا كەرەك. جەنە باياعىدا العان بٸر مەشينەم بار, «Camri», ونىڭ ٶزٸن ٸنٸمە بەرگەنٸمە تالاي جىل بولعان. ال قازٸرگٸ مٸنٸپ جٷرگەن ەكٸ مەشينەم – ەلدٸڭ ماعان سىيلاعان, «مٸنگٸزگەن اتتارى». ياعني, مەنەن «كەمپەسكەلەپ» الاتىن دىم جوق. مەنٸڭ ەلگٸ ۇستالىپ جاتقاندار سيياقتى ۇشاعىم, تٸكۇشاعىم, كەمەم, دۋبايدا ونشاقتى ٷيٸم, تٷركييادا كوتەدجٸم, ەۋروپادا ۆيللام, قوس-قوستان تٷرلٸ قىمبات مەشينەلەرٸم, شەتەلدٸك بانكتەردە جاتقان اقشام جوق! جامانقۇلوۆتى «كەمپەسكەلەپ» بٸر قارىق بولىپ قالامىز دەگەن ەلگٸ تٸزٸم جاساۋشىلاردىڭ كٶڭٸلدەرٸ جامان پەس بوپ قالعان شىعار دەپ ويلايمىن دا…
باياعىدا بٸرەۋدٸڭ ٷيٸنە ۇرى تٷسٸپتٸ. تٷك تابا الماعان سوڭ, «تاك جيت نەلزيا» دەپ جازىپ كەتٸپتٸ دەيدٸ… سول سيياقتى, ولار دا «ويباي, اعامىزدىڭ اتاعى دارداي, جاعدايى وسى ما?..» دەگەن شىعار. ال مەنٸڭ قازٸر الاتىن زەينەتاقىم – 49 مىڭ تەڭگە. تەاتردا الاتىن ايلىعىم – 89 مىڭ تەڭگە. ٶمٸر باقي وسى ايلىقپەن كەلە جاتقان جەنە ٶمٸر باقي وسىعان قاناعات تۇتىپ كەلە جاتقان اداممىن. ال تەاتر قايراتكەرلەرٸ وداعىنا مەملەكەتتەن ەشقانداي قارجى بٶلٸنبەيدٸ, تەك شىعارماشىلىق وداق. دەمەۋشٸلەردٸڭ كٶمەگٸمەن جىلىنا «ەڭلٸكگٷلدٸ» ٶتكٸزەمٸن.
– بيىل «ەڭلٸكگٷلدٸ» ٶتكٸزۋگە تەاترلاردى بەرمەگەنٸن ايتتىڭىز. باسقا جەردە ٶتكٸزۋگە بولماس پا ەدٸ? ول جاعىن ويلامادىڭىز با?
– ويلاپ قويدىم. مىنا «شۋدان» امان-ەسەن قۇتىلىپ السام, «ەڭلٸكگٷلدٸ» ٶتكٸزەمٸن دەگەن ويىم بار. بۇرىنعى دەمەۋشٸ بولىپ جٷرگەن جٸگٸتتەرگە ايتامىن, «ماعان سٷيٸنشٸگە «ەڭلٸكگٷلدٸ» ٶتكٸزۋگە دەمەۋشٸ بول» دەپ بارامىن, ولار قولدايدى دەگەن ٷمٸتٸم بار. تابامىن, قولدايتىن جٸگٸتتەر تابىلادى…
– ەۋەلٸ اللا, سوسىن سوت مىرزاعا قۇداي ەدٸلدٸك بەرسٸن دەپ تٸلەيٸك…
– سوت تا مەنٸڭ جاعدايىمدى تٷسٸنٸپ وتىرعانىن بٸلٸپ وتىرمىن. بٸراق مەن جاس بالا ەمەسپٸن عوي. سوتقا دا جوعارىدان «دٷمپۋلەر» بولىپ جاتقان شىعار. سول قۇرساۋدان قۇتىلۋدىڭ امالىن تابا الماي, ول كٸسٸ دە جٷرەگٸ اۋىرىپ, كٷيزەلٸپ جٷرگەن شىعار دەپ… ونى دا ويلايمىن… بٸرٸ كەم دٷنيە… نە ٸستەيمٸن? كٶزسٸز باتىرلىق جاساپ, كٶكٸرەگٸمدٸ امبرازۋراعا تٶسەپ, ماتروسوۆ سيياقتى وققا قۇلاۋدىڭ قازٸر جٶنٸ بار ما? ەگەر مەن سولاي مەرت بولسام… حالىقتىڭ اتى – حالىق… ونىڭ بٸر اتى – توبىر… بٷگٸن شىرىلداپ مەن ٷشٸن «ويبوي… ويبوي…» دەيدٸ, بٸر جىلدان كەيٸن ۇمىتادى… كەتتٸ عوي تالايى ۇمىتىلىپ… نە ٸستەۋ كەرەك? قانداي «تازى» بولۋ كەرەك قازٸرگٸ «تٷلكٸ» زاماندا? وسى ويدا بىت-شىت بوپ جٷرگەن جايىم بار…
تٶبەدە بٸر اللا بار. بەرٸن كٶرٸپ تۇر. بٸراق اللا اسىقپايدى… مەن اسىعامىن… مەنٸڭ ٶمٸرٸم مەڭگٸ ەمەس. جاسىم بٸر جىلدان كەيٸن 70-كە كەلەدٸ. ەندٸ قانشا جىل ٶمٸرٸم قالدى? اللا بٸلەدٸ ونى دا. اللانىڭ ماعان بەرەتٸن شىندىعى ەرتەڭ كەلە مە, كەلەسٸ جىلى كەلە مە, ونىڭ ارعى جىلى كەلە مە… جوق ەلدە مەن بۇل ٶمٸردەن ٶتكەننەن كەيٸن كەلە مە – ونى مەن بٸلمەيمٸن. بٸراق اللانىڭ اسىقپايتىنىن بٸلەمٸن. «اسىقسا ەكەن» دەگەن پەندەشٸلٸك ارمانىم بار, «بٷگٸن قولداسا ەكەن مەنٸ» دەپ… بٸراق ول بولمايدى عوي…
مۇحتار شاحانوۆتىڭ بٸر ٶلەڭٸ بار:
«جاتا بەرمەس شىندىق-يت بوساعادا,
تۋرا قارا, كٶزٸڭدٸ تاسالاما!..» دەيدٸ.
مەن حالقىمنىڭ الدىندا شىندىق ٷشٸن كٶزٸمدٸ تاسالاماي, تۋرا قارايتىن جاعدايدامىن, اللاعا شٷكٸر! مەنٸ وسىنداي ەتٸپ جاراتقانىنا شٷكٸرشٸلٸك ەتەمٸن. مەنٸ وسىنداي ەتٸپ تاپقان اناما دا شٷكٸرشٸلٸك ەتەمٸن. حالقىمنىڭ بەتٸنە تۋرا قاراي الامىن. كٶزٸمدٸ تاسالامايمىن, كٸرپٸگٸمدٸ دە تٷسٸرمەيمٸن! مەن اقپىن حالقىمنىڭ الدىندا. ٶنەرٸمنٸڭ الدىندا اقپىن. ۇلتىمنىڭ الدىندا اقپىن. زامانىم مەن كەزەڭٸمنٸڭ الدىندا دا اقپىن! زاڭنىڭ الدىندا دا اقپىن!
– 70 جىل قارا دەپ كەلگەن دٷنيە – اق بولدى, اق دەپ كەلگەنٸمٸز – قارا بولدى… بٷگٸن قارا دەگەنٸمٸز – ەرتەڭ اق بولادى…
– ول ەرتەڭ… ەرتەڭٸمە سەنگٸم كەلەدٸ. كەشەگٸلەردٸڭ بەرٸ بٷگٸن اقتالىپ جاتىر, تابىلىپ جاتىر. كەشەگٸ قاتەلٸكتەر – بٷگٸن دۇرىس ٸستەر بولىپ جاتىر. كەشەگٸ دۇرىستارىمىز – بٷگٸن بۇرىس بولىپ جاتىر. اۋمالى-تٶكپەلٸ زامان. اۋمالى-تٶكپەلٸ زاماننىڭ «شىنجىر بالاعىنىڭ» استىندا قالعىم كەلمەيدٸ… «ٶلٸ ارىستاننان تٸرٸ تىشقان ارتىق» دەگەن جامان ماقال بار قازاقتا. ٶلٸ ارىستان بولۋ دا جاقسى نەرسە ەمەس, ەرينە. بٸراق تٸرٸ تىشقان بولعاننىڭ نەسٸ جاقسى?.. قۇداي بٸلەدٸ… جەنە مەنٸ تٷسٸنٸپ وتىرعان سوت مىرزا بٸلەدٸ… ەلگٸ جوعارىدان كەلەتٸن تەگەۋرٸنگە شىداس بەرەتٸندەي اللا تاعالام وعان دا كٷش بەرسە ەكەن دەپ تٸلەيمٸن!.. ٶيتكەنٸ مەنٸ كٸنەلايتىن بٸردە-بٸر دەلەل جوق!..
– «ەر جٸگٸتتٸڭ باسىنا نە كەلٸپ, نە كەتپەيدٸ» دەگەن سٶز بار عوي, اعا. «ەر جٸگٸت بٷگٸن مالدى, ەرتەڭ مالسىز» دەيدٸ… قانداي جاعداي بولسا دا, تٸپتٸ, باسىڭىزعا ٸس تٷسٸپ جاتسا دا, ەشقاشان سىنباڭىز. دەل وسى مٸنەزٸڭٸز جوعالماسىن. بٷگٸن بولماسا, ەرتەڭ – تٷپتٸڭ تٷبٸندە شىندىق جەڭەدٸ. سوعان سەنەيٸك, سودان ٷمٸتتەنەيٸك. بٸزدٸڭ تەك اللادان تٸلەك تٸلەۋگە, دۇعا جاساۋعا عانا كٷشٸمٸز جەتەدٸ.
– راحمەت! اللا كٷش بەرسٸن!
– اللا سٸزگە دە قۋات بەرسٸن! تۇرسىنجان شاپايدىڭ «قازاقتىڭ جانى» دەگەن شاعىن عانا ەڭگٸمەسٸ بار. «فەنيكس قۇستىڭ كٷلٸ بولعاي ەدٸك…» دەپ اياقتالادى. سٸزدٸڭ «فەنيكسٸڭٸز» دە – فەنيكس قۇستىڭ كٷلٸندەي – قايتا تٸرٸلسٸن دەپ تٸلەيمٸز!..
سۇحباتتاسقان سەۋلە ەبەدينوۆا
P.S. وسى سۇحباتقا قاتىستى تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆقا ايتار ۋەجٸ نە بەرەر جاۋابى بار كٸم-كٸمدٸ دە تىڭداۋعا جەنە بٸر سٶزٸن ٶزگەرتپەي, قاز-قالپىندا جارييالاۋعا ەزٸرمٸز.
دەرەككٶز: "اقجٷنٸس" جۋرنالى
