م. ەۋەزوۆ «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىن باستاپ جازعان تۇس (جوعارىداعى سيۋجەتتٸ جاراتقان كەزەڭ) ٶتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى-وتىزىنشى جىلدارىنا تۋرا كەلەدٸ. ول قازان تٶڭكەرٸسٸ مەن ەكٸ رەت وتقا وراعان دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستىڭ داۋىلى ۇيىتقىي سوققان كەزەڭ بولاتىن. نەمەسە گەگەلدٸڭ ديالەكتيكالىق فيلوسوفيياسىنان تۋىنداعان «قاراما قارسىلىقتىڭ بٸرلٸگٸ» تەوريياسى ماركستٸڭ كٶزقاراسىمەن شىڭدالىپ, لەنيننٸڭ قولىمەن قوعامدىق ٶزگەرٸستە جاڭا قىرىنان كٶزگە تٷسكەن تۇس ەدٸ. بٸر مەدەنيەتتٸڭ ايدىنىندا, بٸر جٷيەدە ٶمٸر سٷرٸپ كەلگەنٸنە قاراماستان, قوعام وت پەن سۋداي وتاسپايتىن ەكٸ ارناعا جٸكتەلٸپ, جٸكتەلٸپ قانا قالماي بٸرٸن-بٸرٸ ەش اياۋسىز قۇرتىپ, جويىپ جٸبەرۋگە دەيٸن بارا جاتقان بولاتىن. تاريحتى ديالەكتيكامەن تٷسٸندٸرگەن تانىمداعى مۇنداي بٶگدەلەنۋ ۋشىققان تٶڭكەرٸس پەن ساياسات شەڭبەرٸ ٸشٸندە عانا ەمەس, جالپىبەتتٸك شارتسىز اقيقاتقا اينالعان كەزەڭدە بولعان. بۇلار م.ەۋەزوۆتٸڭ تانىم كٶكجيەگٸندە ٸز قالدىرماي قالعان جوق. رومانداعى اۆتوردىڭ قالامىنان تۋعان قودار مەن قۇنانباي باستاعان بيلەۋشٸلەردٸڭ تارتىسىندا ورىن الاتىن ىرعاق پەن نەتيجەنٸڭ بار بولمىسى دا وسىنى اياعاقتايدى. بٸراق, ٶمٸر مۇنداي قاراپايىم ەمەس. تاريح ديالەكتيكانىڭ زاڭدىلىعىنا عانا سييا بەرمەيدٸ. بۇل تٷيٸندٸ جازۋشى رەتٸندە م.ەۋەزوۆتٸڭ دە بەيسانالى تۇرعىدا اڭعاراتىنىندا داۋ جوق. ەيتپەگەندە, ول قوداردىڭ اۋزىنا «كٶك يتتٸ» سالماس تا ەدٸ.
باسىنا ٶلٸم قاۋپٸ تٶنگەن قوداردىڭ اۋزىنان شىققان «كٶپ يت بٸر جاق, كٶك يت بٸر جاق» دەگەن سٶز بٸر قاراعاندا تارتىستىڭ ەكٸ جاعىن تٷسٸندٸرٸپ تۇر. ونىڭ بٸر جاعى قۇنانباي باستاعان دالا بيلەۋشٸلەرٸن مەڭزەسە, ەكٸنشٸ جاعىندا جالعىز باسىنان باسقا ەشكٸمٸ جوق قودار تۇر. بٸراق, جوعارىداعى تٸركەستەگٸ «كٶك يت» دەگەن سٶز «كٶپ يت» دەگەنگە قاراما-قارسى «جالعىز» دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرٸپ قانا قالمايدى. بۇل سٶزدٸڭ ماعىناسى ودان ەلدەقايدا تەرەڭ. بۇل جەردەگٸ «كٶك يت» دەگەن سٶز «جالعىز» دەگەندٸ عانا ەمەس, «ٶزگەشە», «باسقاشا» دەگەن ماعىنانى دا بەرەدٸ. ال سوڭعى ماعىنالار تانىم تۇرعىسىنان كٶپشە ماعىنامەن ەكٸ جاقتىلى قارسىلاس بولا بەرمەيدٸ. گوگول باستاعان ورىس جازۋشىلارىنىڭ سىرتقى كٷش جاراتۋشىنى تىلسىم رەتٸندە قاراستىرىپ, سونىڭ قۇدٸرەتٸمەن (ابايدىڭ قوداردىڭ ٶلٸمٸنە جولىققانى سيياقتى سيۋجەتپەن) ادامنىڭ كٶكٸرەك كٶزٸن اشىپ, دٸن مەن مورالدىڭ قوس بٸردەي شىڭداۋىنان شىققان بٸرتۇتاس ادامي قۇندىلىقتى تۇلعالايتىن تەسٸلگە جيٸ باراتىنى بار. وسى دەستٷردٸ بويىنا مىقتى سٸڭٸرگەن م. ەۋەزوۆ روماننىڭ جەلٸسٸندە ابايدى ەسەيتۋ ٷشٸن نەمەسە بەلگٸلٸ بٸر سىرتقى كٷش ارقىلى ابايدىڭ كٶكٸرەك كٶزٸن اشۋ ٷشٸن قودارعا قاتىستى سيۋجەتتٸ پايدالانادى. بۇلار ەندٸ بٸر قىرىنان م.ەۋەزوۆتٸڭ نازارىندا قودارعا قاتىستى سيۋجەتتٸڭ قوعامدىق ساياسي تارتىستان ەلدەقايدا كٷردەلٸ قايشىلىق رەتٸندە قاراستىرىلعانىن, سونداي-اق, قودار وبرازىنا جيناقتالعان ادام حاراكتەرٸنٸڭ كٷردەلٸلٸگٸن دە تٷسٸندٸرەدٸ. م.ەۋەزوۆ قوداردىڭ اۋزىنان شىققان «كٶك يت» دەگەن سٶزگە بيلەۋشٸلەر مەن بيلەنۋشٸلەر اراسىنداعى ساياسي تەكە-تٸرەستٸ جەنە ودان دا ٶزگە دٷنيەلەردٸ قامتىعان كٷردەلٸلٸكتٸ سٸڭٸرگەن. پوستمودەرنيستٸك تانىمدا ۇقساستىق پەن پارىقتىڭ تٷپ مەنٸنەن العاندا قاراما قارسىلىققا بارمايتىنىن, ولاردىڭ بٸرٸن-بٸرٸ قامتىپ جاتاتىنىن, ولاردى قارسى قويۋ تانىمدا اقىلدىق «مەنگە» سٷيەنگەن لوگوسيزمگە بوي الدىرۋ ەكەنٸن ەسكەرسەك, «كٶپ يت» قوداردىڭ اۋزىنان شىققان «كٶك يتتٸڭ» قۇشاعىنا سٸڭٸپ جوعالىپ كەتەتٸنٸن اڭعارامىز. مەن تٸلدٸڭ تابيعاتىنداعى تىلسىمنان قۋات الاتىن مۇنداي كٷردەلٸلٸكتٸڭ ەدەبي مەتٸننەن باسقا ەش جەردە كەزدەسپەيتٸنٸن اتاپ ايتقىم كەلەدٸ. ول, ەسٸرەسە, پوەزييالىق مەتٸندە كٶپ ۇشىرايدى.
بۇل جەردەگٸ «كٶك يت» دەگەن سٶز «جالعىز» دەگەندٸ عانا ەمەس, «ٶزگەشە», «باسقاشا» دەگەن ماعىنانى دا بەرەدٸ.
ىقىلاس شالعىنبايدىڭ «بەكەت» شىعارماسىن وقىپ وتىرعاندا مەنٸڭ سانامدا ەۋەلٸ «شىعارما نەگە ايالداما ەمەس, بەكەت دەپ اتالدى?» دەگەن سۇراق تۋىندادى. سودان كەيٸن سانامدا بٸرتٸندەپ قوداردىڭ «كٶك يتٸنە» قاتىستى وي پايدا بولدى. جوعارىداعى سۇراقتىڭ تۋىندايتىن ٶزٸندٸك سەبەبٸ بار. ٶيتكەنٸ, شىعارما باستالعان جەردەن: «جول بويىنداعى جارتىلاي قيراعان ەسكٸ ايالداما. ايالداما قاسىندا ٷيٸلگەن قوقىس. وتىز جاستار شاماسىنداعى, سۇر تٷستٸ كيٸم كيگەن مۇراگەر مەن ەلەۋسٸز ايالدامانىڭ ورىندىعىندا وتىر...» دەپ جالعاسادى. قوداردىڭ «كٶك يتٸنە» جاسىرىنعان كٷردەلٸلٸك سيياقتى مۇندا دا اۆتوردىڭ ساناسىنا جاسىرىنعان اسا تارتىستى كٷردەلٸلٸك تۇر. بۇل كٷردەلٸلٸك شىعارمانىڭ ٶن بويىنان مەنمۇندالاپ, اۆتوردىڭ اڭداۋسىز ساناسىندا «ايالداما» دەگەن سٶزدەن «بەكەت» دەگەن سٶزگە دەيٸن جٷرٸپ ٶتكەن ەلەستٸڭ قۇدىرەتٸمەن بٸزدٸڭ الدىمىزدان شىعىپ تۇر.
«بەكەت» پەساسى ساناسى دەستٷرلٸك قوعامدا قالىپ قويعان, بٸراق, ٶزٸ پوستمودەرنيستٸك ەلەمدە جاساپ جاتقان, سودان تۋىنداعان داعدارىستان باسى اينالعان بٸزدٸڭ تٶل قوعامىمىزدىڭ كەلبەتٸن تەرەڭنەن اشقان.
«بەكەت» پەساسى ٶنەر تۋىندىسى رەتٸندە بٸزگە وسى پوستمودەرنيستٸك سانا داعدارىسىنىڭ قىرى مەن سىرى تۋرالى سىر شەرتەدٸ. شىعارمادا ەكٸ كەيٸپكەر قالاعا بارماق بولىپ جول بويىنداعى ايالدامادا اۆتوبۋس كٷتٸپ وتىرادى. ولار قالانى كٶرمەگەن, تەك كٸتاپتان عانا وقىعان ادامدار. ولاردىڭ ۋاقىت تۋرالى تٷسٸنٸگٸ ادامدى ويلاندىرادى. ايتالىق, ولار ساعاتتىڭ دەل قانشا بولعانىن, تاڭەرتەڭ نەمەسە كەش ەكەنٸن, ٶزدەرٸنٸڭ ايالدامادا قانشا ۋاقىت وتىرعانىن تٷسٸندٸرٸپ بەرە المايدى. بٸر اۋىز سٶزبەن ايتقاندا, ولاردىڭ ۋاقىت تۋرالى تالعامى ميشا بىلىققان. ادام مەن قوعام ٷشٸن ۋاقىت ەجەلدەن قۇندىلىقتاردىڭ مەكەنٸ بولىپ كەلەدٸ. ادام بالاسى ٶزٸندە باردىڭ بەرٸن دەرلٸك سونىڭ تارازىسىنا سالىپ ٶلشەپ, جيناقتاپ, باعالاپ, قۇن بەرٸپ ساقتاپ وتىرعان. ادام ٶمٸرٸ ۋاقىتپەن ٶلشەنٸپ قانا قالمايدى, ٶمٸردٸڭ مەنٸ دە سول بارىستا ايقىندالىپ, قۇن الىپ وتىرادى. ۋاقىت ادام ٷشٸن مەڭگٸلٸك تارازى سيياقتى. ال ۋاقىت تۋرالى تٷسٸنٸك كٷيرەگەندە نە بولادى? ول كەزدە قۇندىلىقتار دا كٷيرەي باستايدى. قۇندىلىقتار كٷيرەگەندە, ورنىندا نە قالادى? ورنىندا تەك كەڭٸستٸك قانا قالادى. «بەكەت» پەساسىندا ۋاقىت ۇعىمىنان جۇرداي بولعان ەكەۋ, م.فۋكالت ايتقانداي, ەكٸ اينانىڭ ورتاسىندا تۇرعان ادامداي شەكسٸز قايتالانا بەرەتٸن, بٸراق, بٸر تەكتٸ كەڭٸستٸكتە تىپىرشۋمەن عانا بولادى. ەلگٸ ەكەۋدٸڭ ٶزدەرٸنٸڭ تٷس كٶرٸپ تۇرعان, تۇرماعانىن بٸلە الماي قينالاتىنىڭ سىرى دا وسىندا. ولار ٷشٸن ايناقاتەسٸز قايتالانا بەرەتٸن كەڭٸستٸكتەن باسقا ەشتەڭە جوق. پەسانىڭ ەكٸنشٸ بٶلٸمٸندە «قارتايىپ» (وتىز ٷش جاستا ەكەنٸن ٶزدەرٸ ايتسا دا) قالعانشا قالاعا قاراي جٷرگەن ەكەۋدٸڭ تاعى سول باياعى ايالدامادا ەڭبەكتەپ جٷرەتٸنٸ دە سوندىقتان. ولاردىڭ باس سٷيەك تۋرالى جاتتاندى دٷنيەدەن ارىعا بارا المايتىنى, سوڭىندا ونى قوقىس لاقتىرعانداي لاقتىرا سالۋىنىڭ ٶزٸ قۇندىلىق بٸتكەننەن ايىرىلىپ قالعانىن اڭعارتپاي ما? بۇل بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ ۋاقىتتى سەزٸنبەيتٸن, ەسەسٸنە شەكسٸز كەڭٸستٸكتەرگە سٷڭگٸپ كەتە بەرەتٸن ينتەرنەتتٸك-پوستمودەرنيستٸك تٸرلٸگٸمٸزدٸڭ تاساداعى فيلوسوفيياسى ەمەس پە?
پەسادا ەلدەبٸر قۇندىلىق ٷشٸن ەلگٸ ەكەۋدٸڭ باسىن قۇرباندىققا بەرٸپ, باسسىز ٶمٸر سٷرۋگە كەلٸسەتٸن جەرٸ بار. بۇل بٸزدەگٸ دەستٷرلٸك تٷسٸنٸكپەن ٶمٸر سٷرٸپ, پوستمودەرنيستٸك قوعامنىڭ ويىنشىعىنا اينالىپ قالعان كٷلكٸلٸ تٸرلٸگٸمٸزدٸڭ وبرازدى كٶرٸنٸسٸ.
«بەكەت» پەساسى ساناسى دەستٷرلٸك قوعامدا قالىپ قويعان, بٸراق, ٶزٸ پوستمودەرنيستٸك ەلەمدە جاساپ جاتقان, سودان تۋىنداعان داعدارىستان باسى اينالعان بٸزدٸڭ تٶل قوعامىمىزدىڭ كەلبەتٸن تەرەڭنەن اشقان. كٸتاپتان وقىپ الىپ, جاقسى تاماق ٸشٸپ, تاماشا كٶلٸك مٸنۋ ٷشٸن قالاعا بارماق بولىپ جولعا شىققان ەكەۋ سوڭىندا قالانىڭ بار, نە جوق ەكەنٸن بٸلمەي, تٸپتٸ, ايالدامادان قالاعا باراتىن اۆتوبۋستىڭ ٶتەتٸن, ٶتپەيتٸنٸن دە بٸلە الماي دال بولادى. ولار ٷشٸن ايالدامانىڭ (ٶزدەرٸ جەر باسىپ ٶمٸر سٷرٸپ تۇرعان جەر) ٶزٸ بارى مەن جوعى بەلگٸسٸز بولىپ شىعادى. بۇل بٷگٸنگٸ بٸزدٸڭ جاھاندىق ساياسات پەن ەكونوميكانىڭ «سوقىر ٸشەگٸنە» كٸرٸپ بارا جاتقان تاعدىرىمىزدى ەلەستەتپەي مە? پەسادا ەلدەبٸر قۇندىلىق ٷشٸن ەلگٸ ەكەۋدٸڭ باسىن قۇرباندىققا بەرٸپ, باسسىز ٶمٸر سٷرۋگە كەلٸسەتٸن جەرٸ بار. بۇل بٸزدەگٸ دەستٷرلٸك تٷسٸنٸكپەن ٶمٸر سٷرٸپ, پوستمودەرنيستٸك قوعامنىڭ ويىنشىعىنا اينالىپ قالعان كٷلكٸلٸ تٸرلٸگٸمٸزدٸڭ وبرازدى كٶرٸنٸسٸ.
«بەكەت» پەساسىندا ورتاعا شىعاتىن ەربٸر كەيٸپكەردە سالماقتى تاريحي-فيلوسوفييالىق ارتقى كٶرٸنٸسٸ بار. ولاردىڭ بەرٸ ٶز وبرازى تۇرعىسىنان شىعارما تاقىرىبىنا وراي وي قوزعايدى. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە اتالعان شىعارما كٶپقاباتتى ويعا قۇرىلعان, كٷردەلٸ تٷيسٸككە يە تاماشا ٶنەر تۋىندىسى دەڭگەيٸنە كٶتەرٸلگەن.
جيىپ كەلگەندە, م.ەۋەزوۆ سالعان قازاق ٶنەرٸنٸڭ سوقپاعىنا ارادا جارتى عاسىر ٶتكەندە جاڭا بٸر جاس ەرٸ سەزٸمتال ٶنەر يەسٸنٸڭ شىققانى ادامدى قۋانتادى. ٶيتكەنٸ, ۇلتتىڭ تانىمىن جاڭارتىپ, ساناسىن ٶسٸرٸپ, مەدەنيەتٸن تٷلەتەتٸن ونىڭ ساپ ٶنەرٸ – «بەكەت» پەساسى سيياقتى شىعارمالارى ەمەس پە? بۇل تۇرعىدان كەلگەندە قازاق ٶنەرٸن جاڭا تالانتىمەن قۇتتىقتاي بەرۋگە بولادى.
ارداق نۇرعازىۇلى
