وسى جەردە لەۆ تولستويدىڭ ماكسيم گوركييدٸ قىسپاقتاعانىن قاپەرگە سالا كەتەيٸن, پرولەتاريياتتىڭ, اتەيستٸكتٸڭ ۇلى جازۋشىسى اتانعان وعان لەۆ تولستوي ەڭ نەزٸك جەردەن سۇراق قويادى عوي.
– سەن اللاھتىڭ بار ەكەنٸن بٸلەسٸڭ بە? – دەپ, سوندا ول:
– اللا جوق قوي, – دەيدٸ ابدىراپ.
كەلبەتٸ سالقىن تارتقان لەۆ تولستوي: – سەن اللاھتىڭ بار ەكەنٸن ەبدەن بٸلەسٸڭ, – دەيدٸ ٷنٸ قاتقىل شىعىپ. گوركييدٸڭ ٶڭٸ قۋقىل تارتىپ, قوبالجىپ تۇرىپ قالادى. جاۋاپ بەرۋگە شاماسى كەلمەيدٸ. لەۆ تولستوي سوسىن ٷنٸن بەسەيتٸپ:
– ٶيتكەنٸ ول اللاھ سەنٸڭ قالاۋىڭداي ەمەس, سوندىقتان مويىندامايسىڭ, – دەگەن. مٸنە, ۇلى ادامدار اقيقاتتىڭ الدىندا جالتارماعان... ەر ەكٸ جاعى دا ٸشتەي سەزٸندٸ, مويىنداسا بارلىق ەڭبەگٸنەن باس تارتۋعا تۋرا كەلەدٸ وعان. «اقىلى بار ادامنىڭ سوڭعى تابان تٸرەر تيياناعى – يسلام». زاماننىڭ دەس بەرمەگەن جازۋشىسى, ەلەمدٸك اقىل-ويدىڭ كٶركەم ٷلگٸسٸن زەردەلەۋشٸ, نوبەل سىيلىعىنان باس تارتقان لەۆتٸڭ سٶزٸ وسى.
قووووش, سونىمەن تاقىرىپقا كەلەيٸك. بەكبولاتتىڭ وسى شيرەك عاسىردا تاسىنىڭ ٶرگە دومالاعانى سونشا, تٷركٸ حالىقتارىنا كەڭٸنەن تانىلعان, شاحانوۆتان دا, كٶز ەتٸ ٶسكەن «مۇرتتىدان» دا ەرمەن داڭقى تٶسكە ٶرلەگەن تۇلعا. ماقتايدى دەپ قالماڭدار, تامىرشى وقىرمان. جوووووق, دەر ەدٸم قولىمدى بٸراق سٸلتەپ!
ەرينە, ۇلت ٷشٸن جاساعان ەڭبەگٸن ەشكٸم جوققا شىعارمايدى. الايدا, جامان ادام دەگەن جاقسىلىعى جوق, جاقسى ادام دەگەن قاتەلٸگٸ جوق ادام دەگەن سٶز ەمەس. جاقسى بولماسقا دا ەش قاقىسى جوق. ايتۋلارعا قاراعاندا, ستالين ٶلەردەن ٷش جىل بۇرىن پارتبيلەتٸن تىعىپ تاستاپ, بەكبولاتتىڭ اتاسى نامازىن تىعىپ وقىعان, ستاليندٸك رەپرەسسييا قاقاپ تۇرعان كەزدە. دەمەك, تاتقانى تۇنىق ەكەنٸندە داۋ جوق. كرەديتتٸك سانا سالتانات قۇرعان قاۋىمعا جاقسىلىقتى ٷندەگەندەردٸڭ العاشقى لەگٸندە بولدى.
ححٸ عاسىر ادام ايتقىسىز اقپاراتتىق سوعىس مايدانى. جاقسىلىقتىڭ كٶزٸن جاماندىقپەن بەكٸتۋدٸڭ الۋان پاراعى شىعىپ جاتقان كەز. كەڭەستٸك سوتسياليستٸك لەگەردەن شىققان بٸر قاۋىم تٷرمەلٸك پسيحولوگييانى مەيلٸنشە سٸڭٸرگەن. قۇلدىق سانا ەتتەن ٶتٸپ, سٷيەككە بارعان, جاھاندانۋدىڭ العاشقى سوققىسىنىڭ ٶزٸنە شىداس بەرەتٸن ۇلتتىق بولمىس شاشىلىپ قالعان. تٷركٸتەكتەس بۇراتانا حالىقتاردىڭ ٸشٸندە جوسپارلى سوققىدان رۋحى توناۋ مەن تۇتقىنعا تٷسكەن ەل ەكەنٸمٸزدٸ نەسٸن جاسىرايىق. ىقىلىمنان كەلە جاتقان ٷش ۇلى قۇندىلىققا قارسى شاپتىق الدىمەن. اللاھ قۇراندا: «اسىرمەن انت ەتەم. انىعىندا ادام بالاسى سٶزسٸز, زيياندا, تەك يمانعا كەلگەن ەرٸ ٸزگٸ امال جاساعان جەنە بٸر-بٸرٸنە سابىردى ناسيقات ەتٸپ, ٶسيەتتەگەندەردەن باسقالار» دەگەن. (اسىر سٷرەسٸ, 30 پارا).
سول ٶزٸمٸز قارسى شاپقان قۇندىلىقتار بولماسا, ەڭ ەۋەلٸ اداممىن دەۋدٸڭ ٶزٸ ارتىق. تاڭ قالاتىنىڭ, وعان ٶزٸمٸز قارسى تۇردىق, وسىدان كەيٸن بٸز كەرەمەتپٸز دەپ ايتا الامىز با? الدىمەن قازاق تٸلٸنە قارسى تۇردىق, ودان دٸلگە جاۋلىق تانىتتىق. دٸنگە كەلگەندە جاۋعا شاپقانداي بولدىق. ونىڭ دەلەلٸ تاريحي سانا قالىپتاستىرعان اسىلىمىزدى اياق استى ەتتٸك. مەكتەپ وقۋلىقتارىندا كەنەسارى حاندى حالىق جاۋى دەپ وقىتتىق. شۇرىق ەتكەن پەندە جوق, قايتا زۇلىمدىقتى باتىرلىق, الدامشىنى ٸسكەر, شىندىقتى جالعان, اقتى قارا دەدٸك. دٸنگە كەلگەندە بايبالام سالىپ, تٸپتٸ قۇتىرىندىق. دۇشپانعا دا تٸلەمەيتٸن سٶزدەر ايتتىق. قۇدايسىزدىق دەرتٸ بۋىن قۇرتىنا اينالعانى سونشا, الدىمەن ورامال مەن ساقالعا جارماستىق...
مۇنىڭ ەڭ جامانى: بەرٸسٸ اتالارىمىز, ارىسى اللاھ ەلشٸسٸنە قارسىلىق تانىتۋ ەكەنٸن تٷسٸنبەدٸك. ادامي قۇندىلىقتى اراشا تالادىق, يسلام تۋرالى ساۋاتسىز تراكتاريسكە دەيٸن ٷكٸم شىعاراتىن بولدى. اقىل ەسٸ ەندٸ كٸرگەن شىناشاقتاي قىز پاتشا تۋرالى عايبات ايتاتىن بٸر تٷرلٸ كەزەڭ, بٸر تٷرلٸ قوعامعا كەلٸپ, ماڭدايىمىزدى اياماي سوقتىق. ساناسى بارلار ٸشتەي ىشقىنعان, شىڭعىرعان كەز! قازاققا تەن بولعان ۇياڭدىق پەن اردى اياققا تاپتاعان, وبال بولادى دەگەن وپالى سٶزدٸڭ ٶزٸن تەپكٸلەپ تۇرىپ تەرەڭ كٶمگەن, نەپسٸ بەزدەرٸنٸڭ بەزگەگٸن جىرلايتىن روليكتەر مەن ەڭگٸمەلەر سالتانات قۇرعان, جازىقسىز ادام ۇرۋ مەن زينا ٷشٸن ماقتاناتىن ەسٸ اۋىسقان دەۋٸرگە اياق باستىق. بەلگٸلٸ عالىم يبن بازدىڭ سٶزٸ بار: «كٸم اقىرەتٸم كٷيسٸن دەسە, عالىمداردى تٸلدەسٸن, دٷنيەم كٷيسٸن دەسە, پاتشالاردى جامانداسىن» دەگەن.
مەن بٸلەتٸن بەكبولات وسى دوداعا تٷستٸ دە كەتتٸ. ٶيتكەنٸ اقىلى بٷتٸن, يمانعا كەلگەن ادام مۇنداي تولاسسىز وسپادارلىقتارعا ٷنسٸز قاراپ تۇرۋعا قاقىسى جوق ەدٸ. تٸلٸ شىقپاعان بيلٸك اسا جاراتپادى بەكبولاتتى. باقسى, بالگەر, كٶرٸپكەل, قۇدايى تاماقتى دٸن دەپ بٸلگەن حالىق ٶزٸنە ونى جات سانادى. ەكٸ تاۋدىڭ ورتاسىندا قالدى. سوندا دا يسلامعا شاقىردى, تاۋحيدتى تەمٸرقازىق قىلىپ ٷندەدٸ.
[caption id="attachment_12090" align="alignright" width="448"]
ونىڭ اقيقاتتىڭ ٷستٸندە تۇرىپ تاۋحيدتى ۋاعىزداعانىن قاستەرلەيتٸن ەدٸك, الايدا بٷگٸنگٸ تٸرلٸگٸ نە? تٶبەمنەن تٷننٸڭ مەيەگٸ ۇشىپ ٶتكەن ۇشاقتىڭ قاناتىندا سورعالاپ اعادى...جالعىزدىڭ ٷنٸن, جاياۋدىڭ شاڭىن باسقان مارعاۋ تٷندٸ ايايمىن.
وسى جەردە مازمۇندى اشۋ ٷشٸن كٸلتەڭ جەردەن كٸلت رەتٸندە ساقتاپ وتىرعان ەكٸنشٸ بٸر كەيٸپكەردٸ ايتۋدى جٶن كٶردٸم. دەمەك, وقيعا مازمۇنىمەن تاس تٷيٸن بايلانىستى بولعاندىقتان ايتامىن. ەسٸمٸ قازاقتىڭ ازاتتىعىمەن بايلانىستى جەلتوقسان قوزعالىسىنىڭ بٸرەگەي قايراتكەرٸ تالعات رىسقۇلبەك نوعايبايۇلى بولاتىن. بۇل جەردە وقىرمان بەكبولات پەن تالعاتتىڭ نە قاتىسى بار دەپ شامىرقانۋى مٷمكٸن. شىنىمەن دە ەش قاتىسى جوق. سالىستىرمالى ەدەبيەت دەگەن بار, بٸر نەرسەنٸڭ مەنٸن تەرەڭ اشۋ ٷشٸن قولدانىلاتىن. «اباي مەن ەبدٸلدا تەڭ بە?» دەيتٸن ىقىلاس وجاي دوسىم.
سول سيياقتى بەكبولات پەن تالعات تەڭ ەمەس. ەڭ ەۋەلٸ ات-اتاعىمەن ەمەس, مايدانىنىڭ بەرٸكتٸگٸنەن تەڭ ەمەس. «بيٸكتەن قۇلاعان تاس قانداي عاجاپ, سىنعانىمەن قالادى تاس قالپىندا» دەگەندەي, تالعات دەل وسىنداي العان بەتٸنەن قايتپايتىن تاستاي بەرٸك رۋح يەسٸ. بٷگٸنگٸ قازاقييادا تاۋحيدتى ۇستانىپ جٷرگەن باۋىرلار جەتەرلٸك, الايدا سونى توقتاۋسىز اشىپ ايتىپ جٷرگەن ساناۋلى عانا. سونىڭ بٸرٸ – تالعات.
ونىڭ اقيقاتتىڭ ٷستٸندە تۇرىپ تاۋحيدتى ۋاعىزداعانىن قاستەرلەيتٸن ەدٸك, الايدا بٷگٸنگٸ تٸرلٸگٸ نە? تٶبەمنەن تٷننٸڭ مەيەگٸ ۇشىپ ٶتكەن ۇشاقتىڭ قاناتىندا سورعالاپ اعادى...جالعىزدىڭ ٷنٸن, جاياۋدىڭ شاڭىن باسقان مارعاۋ تٷندٸ ايايمىن.
اقيقات پەن ار الدىندا ادال قىزمەت ەتۋدٸ پارىز ساناعان, «كٷنٸنە مىڭ پەلەگە جولىقساڭ دا,سوندا دا كٷدەر ٷزبە بٸر اللادان» دەگەن تاعىلىمدى جٷرەگٸنە ورنىقتىرعان, يمپەرييالىق پەرمەننٸڭ سوققىسىنا شىداس بەرگەن, ازاتتىق پەن قازاقتىقتى ساقتاۋ ٷشٸن يماننىڭ اۋاداي كەرەك ەكەنٸن تەرەڭ تٷسٸنگەن قازاقييانىڭ ساۋساقپەن سانارلىق باتىرلارىنىڭ بٸرٸ. بٸلەگٸنٸڭ كٷشٸ بار, جٷرەگٸنٸڭ كٷشٸ جوق قانشاما ەسسٸز سپورتشىلاردى باتىر دەپ كەلدٸك, جالاڭاشتانعان ەسەر ەستراداشىل ەيەلدەردٸ جۇلدىز دەپ كەلدٸك. بۇل دەگەن ماسقارا عوي.
ەڭ باستىسى, رۋحاني ەلەمٸ تۋرالىققا باعىتتالعان قۇدايدىڭ قۇلى, ادامنىڭ ۇلى. پەندەلٸكتەن ازات, ازاتتىقپەن بٸر تۋىسقان نوعايباي وتباسىندا دٷنيەگە كەلگەن, قازاقتىڭ داڭقتى ەستافەتاسى, نامىس فەنومەنٸ قايراتتىڭ تەتە ٸنٸسٸ. قايرات كەزٸندە شاعىن اۋىلدان ٷلكەن قالاعا ۇلاسقان قارا تٶبەلەستەردە جەتٸ-سەگٸز سودىردى جالعىز ٶزٸ سۇلاتاتىن مىقتىلىققا ساي قورقۋ دەگەندٸ بٸلمەيتٸن, اتىنان ات ٷركەتٸن ەرەگٸسكەنٸن ەكپەتتەتپەي تىنبايتىن شالىمدى دا الىمدى جٸگٸت بولدى. ۇلتشىل قايرات ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸنە رۋحىن بەرمەي, تالعاتتى ەرتٸپ بارىپ جاعالاسقانىن جاپىرىپ قايتاتىن.
بٸر سەنسە, تالعاتقا عانا سەنگەن. تٷرمەدەن رۋحاني تٸرەك قىلىپ حات جازىپتى تۇتقىندالعاننان كەيٸن: «مەنٸڭ جازامدى, ٶزدەرٸڭ ەستٸگەندەي, اتۋ جازاسىن 20 جىلعا اۋىستىردى. بۇل, ەرينە, بٸرەۋگە قۋانىش, بٸرەۋگە ازاپ. ٶز باسىم بۇعان ەش قۋانعام جوق. مەنٸڭ بۇل ٶمٸردە سەنەرٸم – ٸنٸم تالعات قانا. ول مەن بٸلەتٸن تالعات بولسا, مەنٸ تٷرمەدەن شىعارماي تىنبايدى. ايتقانىنان قايتپايتىن قايسارلىعى بار» دەگەن. ايتپاعىم, ازاتتىقتىڭ الداسپانى قايراتتىڭ سٷيەنٸشٸ وسى ٸنٸسٸ تالعات ەكەنٸن كٶپ ادام بٸلمەۋٸ مٷمكٸن. بٷگٸنگٸ بەيبٸت قوعامدا تىنىشتىقتى تٷرتپەكتەپ باتىر بولعاندارعا تاڭ قالام. قايراتتىڭ ەكەسٸ نوعايباي قايتىس بولعاندا ەلدٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنەن سەن تۇر, مەن اتايىن دەگەن مىقتى جٸگٸتتەر قاراقورىم بولىپ قوپارىلىپ كەلگەن.
اتالارىمىزدا, يسلامدا تۋعان كٷنمەن قۇتتىقتاۋ بار ما ەدٸ? مٷلدەم جوق ەكەنٸن, مۇنداي ٷردٸستٸڭ ورىستاردان جۇققان دەرت ەكەنٸن باسقا بٸلمەسە دە, بەكبولات مىرزا بٸلۋگە تيٸس قوي. «پاروۆوز قالاي ماڭسا, ۆاگوندار سولاي جٷيتكيدٸ» دەگەن سٶز بەكەر ەمەس. اداستى دەگەنٸم وسىلار. ەركٸم ٶز نەپسٸ قالاۋىمەن تٷرلٸ دٸننٸڭ جاڭالىقتارىن قوسا بەرسە نە قالادى يسلامنان?
سول كٷنٸ نوعايبايمەن تۇرعىلاس دوسى جۋاسباي دا جەتكەن, ەلۋدٸ ەڭسەرگەن بۇل كٸسٸنٸڭ قايراتىنا قايران قالىپ جۇرت اڭىز ەتەدٸ. تٸك سەكٸرٸپ تۇرعان اساۋدى ايت دەپ بٸر اقىرىپ, جىم قىلادى ەكەن. جانۋار دٸر-دٸر ەتٸپ, ازاماتتىڭ ىرقىنا كٶنە بەرٸپتٸ. سوسىن قۇلاقتان ۇستاپ, جەرگە الىپ ۇرعانىن كٶرگەندەر جىر عىپ ايتادى. قۇرىشتان قۇيىلعانداي باتىر قارييا داۋىسىن كٶتەرٸپ, سول كەزدەگٸ جىرىندى رەكەت اتانعان مىقتىلارعا قاراپ: «سەندەر مىنا قايراتتىڭ داڭقىنا بولا كەلدٸڭدەر, نوعايبايدى بٸلمەيسٸڭدەر. قايرات نوعايبايدىڭ تٶبەلٸ عانا, ناعىز قاسقا, ايتۋلى كٶكجال مىنا نوعايبايدىڭ ٶزٸ بولاتىن, ناعىز باتىر ەدٸ عوي» دەپتٸ. دەمەك,تەك دەگەن سٶزدٸڭ تۇنىعى تەرەڭدە ەكەنٸ وسىدان دا بەلگٸلٸ.
[caption id="attachment_12091" align="alignright" width="336"]
سٷتتەن اق, كٷننەن جارىق اقيقاتتى ايتۋداعى باتىلدىعى قۋانتادى دەيدٸ بٸراز ادام. ەندٸ بٸر قىرىنان قاراعاندا اقيقاتتى ايتقان ادامدى كٶپتەگەن ادام ۇناتا بەرمەيدٸ, سەبەبٸ, حاكٸم اباي ايتادى عوي: «كٶپتە اقىل جوق, ەبٸن تاۋىپ, جٶنگە سال» دەپ. كٶپتە ەدٸلدٸك جوق ەكەنٸ جاسىرىن ەمەس. ەليحان بٶكەيحاننىڭ «حالىققا قىزمەت ەتۋ بٸلٸمنەن ەمەس – يماننان» دەگەن اتالى سٶزٸن جاقسى تٷسٸنگەن تالعات رىسقۇلبەكوۆتٸ كٶپ ادام تٷسٸنبەي جٷرسە, شارا نە.
سونىمەن باسىندا بەكبولاتتى اداستى دەپ وي قوزعاعان ەدٸك. «التىن كٶرسە, پەرٸشتە جولدان تايىپتى» دەگەندەي. نە ٷشٸن ولاي بولعانى سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي انىق نەرسە. اقشا مەن بيلٸككە ساتىلعانىن تاۋحيدتاعى باۋىرلار جەنە باسقالار ايتىپ جٷر... بۇل اۆتوردىڭ ٶز سٶزٸ دەسەڭٸزدەر, قاتەلەسەسٸزدەر. بۇلدا تاڭقالاتىن نەرسە ەمەس. اقشا كٸمنٸڭ باعىتىن ٶزٸنە بۇرماعان?.. اقيدا مەن تاۋحيد بٸر دالادا قالدى... شەن مەن شەكپەننٸڭ قامىن كٷيتتەپ كەتكەندەي كٶرٸنەدٸ دە تۇرادى... ەلدە ەرتٷرلٸ قىسپاقتارعا شىداس بەرمەدٸ مە ەكەن?..
ٶتكەن قىستا شقو-نىڭ باس يمامى جاڭا جىلدى تويلاۋعا بولادى دەپ قولداۋ بٸلدٸرگەنٸنە رەنجٸپ جٷرگەندە, «ماي ٸزدەسەڭ, مٸنە, قۇيرىق» دەگەندەي, بەكبولات قازاقستان تەلەارناسىندا ناۋرىزدى قۇتتىقتاپ وتىر: «ۇلىس وڭ, اق مول بولسىن!» دەپ. ناۋرىز «جاڭا كٷن» دەگەن پارسىلاردىڭ سٶزٸنەن كەلگەن ەكۋلا مازدا دەگەن وت قۇدايىنا تابىناتىن مەرەكە. اللاھ قۇراندا «يسلامعا تولىق كٸرٸڭدەر» دەيدٸ. دٸننەن از حابارى بار ادامنىڭ بەرٸ بٸلەدٸ بٷگٸندە. يمامداردا بۇل مەرەكەنٸڭ دٸنٸمٸزگە جاقىن ەمەستٸگٸن ارا-تۇرا ايتىپ جاتادى.
اللاھ ەلشٸسٸنٸڭ (س.ا.ۋ) حاديس شاريفٸندە: «ەكٸ ايتتان باسقاسىن قۇتتىقتاعان بٸزدەن ەمەس» دەگەن. دەمەك, بيدعات ٷلكەن كٷنادان دا اۋىر دەيدٸ عالىمدار. جەنە بٸردە بەكەڭ – بەكبولات تٸلەۋحان مىرزا فەيسبۋك ەلەۋمەتتٸك جەلٸسٸندە باق-تا ٸستەيتٸن كٶز تانىسىنىڭ بالاسىنىڭ تۋعان كٷنٸن قۇتتىقتاپ جاتتى. جالپى, تٶڭٸرەگٸندە جٷرگەندەر جاپپاي تۋعان كٷن قۇتتىقتاۋ ەدەتكە اينالعانىن ايتادى. اتالارىمىزدا, يسلامدا تۋعان كٷنمەن قۇتتىقتاۋ بار ما ەدٸ? مٷلدەم جوق ەكەنٸن, مۇنداي ٷردٸستٸڭ ورىستاردان جۇققان دەرت ەكەنٸن باسقا بٸلمەسە دە, بەكبولات مىرزا بٸلۋگە تيٸس قوي. «پاروۆوز قالاي ماڭسا, ۆاگوندار سولاي جٷيتكيدٸ» دەگەن سٶز بەكەر ەمەس. اداستى دەگەنٸم وسىلار. ەركٸم ٶز نەپسٸ قالاۋىمەن تٷرلٸ دٸننٸڭ جاڭالىقتارىن قوسا بەرسە نە قالادى يسلامنان?
وسى جەردە كەزٸندەگٸ پارسى پاتشاسى يراكيل مەن مٷشريك ەبۋسۋفييان (كەيٸن مۇسىلمان دٸنٸنە كٸرەدٸ) تۋرالى ايتا كەتسەك. يراكيل: – ونىڭ (اللاھ ەلشٸسٸ س.ا.ۋ) دٸنٸنە كٸرگەننەن كەيٸن شىققان ادام بار ما? – دەيدٸ.
سوندا ەبۋسۋفييان: – ونىڭ دٸنٸنە كٸرگەن ادام شىققان ەمەس, – دەيدٸ.
پارسى پاتشاسى: – ناعىز اقيقات دٸن وسىنداي بولادى, – دەيدٸ. پارتيياعا كٸرٸپ, قايتا شىعىپ كەتكەن سيياقتى, ٶز ۇسقىنىمىزعا كٷلكٸم كەلەدٸ. بۇل جەردە ەشكٸمدٸ سٶكپەيمٸن دە. جەنناتتا كەدەيلەر كٶپ بولادى دەيدٸ اللاھ ەلشٸسٸ مۇحاممەد (س.ا.ۋ). بۇل دا تەگٸن ەمەس شىعار!
سەرٸك بوقان
