«تۇران ەلەم بانكٸنٸڭ» بۇرىنعى قوجاسى, مەسكەۋ ينجەنەرلٸك-فيزيكالىق ينستيتۋتىن ٷزدٸك بٸتٸرٸپ, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىندا جەكە بيزنەسٸن باستاعان كەسٸپكەر, قر ەنەرگەتيكا, يندۋسترييا جەنە ساۋدا مينيسترٸ بولىپ قىزمەت اتقارعان, جۋىردا عانا فرانتسييا سوتى رەسەيگە ەكستراداتسييالاۋعا شەشٸم شىعارعان تۇتقىنداعى مۇحتار ەبليازوۆتى بٸلەتٸندەر, ونىڭ بالالىق شاعىنان باستاپ ەر ٸستە العا قويعان ماقساتىنا جەتپەي قويمايتىن بٸربەتكەي بولعانىن ايتادى. سوناۋ جاستىق شاعىندا, مەسكەۋدە وقىپ جٷرگەن كەزٸندە-اق ول ٶزٸنٸڭ گرۋپپالاستارىنىڭ ورتاسىندا ٶتە بەدەلدٸ بولعان دەسەدٸ. ٶيتكەنٸ, ونىڭ وقۋدا وزات بولۋى, العاباسارلىعى, شىنشىلدىعى مەن تۋراشىلدىعى تۇرعىلاستارىن تەنتٸ ەتپەي تۇرمايدى ەكەن. سونداي-اق, جۇقالتاڭ, تاپالداۋ كەلگەن ازيات جٸگٸتتٸڭ باستاماشىلدىعى, كەيدە بٸر توعا, ەندٸ بٸردە ٶتە اشىق اقتارىلاتىن مٸنەزٸ دە ٶزگەلەردٸ ٶزٸنە قاراتۋعا سەپتەسٸپ تۇراتىن قاسيەتٸنٸڭ بٸرٸ بولعانعا ۇقسايدى.
مۇحتار مەسكەۋدە جٷرٸپ-اق وزىق ويلى جاستاردىڭ قاتارىنا ەنگەن دەسەدٸ. ال ول كەزگٸ مەسكەۋ تەكاپپار ەدٸ. ورىس ۇلتىنان ٶزگەنٸ بٸر پەس تٶمەن كٶرەتٸن.
«كومپيۋتەر باستى» ەبليازوۆ
ول 2005 جىلى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆقا حات جازىپ, ٶزٸنٸڭ قاتەلەسكەنٸن ايتىپ, كەشٸرٸم سۇراۋ ارقىلى تٷرمەدەن بوساپ شىقتى. بۇدان دەل 3 جىل بۇرىن ول قازاقستان دەموكراتييالىق تاڭداۋ قوزعالىسىن قۇرۋشى ەرٸ قارجىلاندىرۋشى رەتٸندە ساياسي الاڭعا شىعىپ, «مەملەكەتتٸك قۇرىلىمعا قاۋٸپ تٶندٸرگەنٸ» ٷشٸن ەرٸپتەسٸ, پاۆلودار وبلىسىنىڭ سول كەزدەگٸ ەكٸمٸ جاقييانوۆپەن بٸرگە سوتتالعان ەدٸ. ەبليازوۆ «جازدىم, جاڭىلدىم» دەدٸ. جاقييانوۆ ولاي ەتپەدٸ. جازاسىن تولىق ٶتەپ شىقتى. ونىڭ بۇل قادامىن سىناۋشىلار دا, قوشتاۋشىلار دا كٶپ بولدى. تٷرمەدەن شىعا سالىسىمەن كٶپ ٶتپەي سول كەزدەرٸ اتى شەتەل تٷگٸل ەلٸمٸزگە تانىمال ەمەس «بتا بانكٸنٸڭ» باسشىلىعىنا كەلدٸ. بار-جوعى ەكٸ-ٷش جىلدىڭ ٸشٸندە بانك تمد ەلدەرٸندە ەڭ ٷزدٸك ەرٸ سەنٸمدٸ بانكتەردٸڭ ساپىنا قوسىلىپ شىعا كەلدٸ. ەگەر سول كەزدەرٸ قازاقستانداعى بانك جٷيەسٸنە زەر سالعان بولساڭىز, ەلدٸڭ سەنٸمٸ تەك وسى بانككە ايرىقشا اۋعانىن بٸلەسٸز. دەپوزيتتٸك سالىمدار كٷن ساناپ, اي ساناپ ٶسٸپ, ەل اۋماعىنان سىرت تمد, تٸپتٸ ودان ٶزگە ەلدەردە دە بانكتٸڭ جۇمىس جوسپارى قۇرىلدى. تەك 2009 جىلى «قارجىلىق الاياقتىققا» بايلانىستى ٸس قوزعالىپ, مۇحتار ەبليازوۆ شەتەلگە باس ساۋعالادى. سول كەزدە ەل اراسىندا مۇحتار قابىلۇلى باستاعان توپ بانكتٸڭ ميللياردتاعان اقشاسىن شەتەلگە زاڭسىز ەكەتٸپتٸ دەگەن سٶز جەلدەي ەستٸ. بۇعان كەرەعار پٸكٸر دە بار. وسى كٷنگە دەيٸن «بتا بانكٸنە» اقشا قۇيىپ, تاقىرعا وتىردىم دەگەن بٸردە-بٸر شاعىمدانۋشى جوق.
ەلدٸڭ بەرٸ بٸلەتٸن بۇل وقيعانى قايتالاي ەسكە تٷسٸرۋدەگٸ سەبەبٸمٸز, ەبليازوۆتىڭ ەكونوميكالىق ساۋاتتىلىعىنا, مەنەدجەرلٸگٸنە, بانكتٸڭ جۇمىسىن ٷيلەستٸرۋدەگٸ تاپقىرلىعى مەن ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ دامۋ باعىتىن دەل بولجاپ, سوعان ساي شەشٸم قابىلداۋ ەرەكەتتەرٸنە سٷيسٸنەتٸندەر ٶتە كٶپ. ونى ٶز ورتاسى وسى قاسيەتتەرٸ ٷشٸن سىيلايتىن ەرٸ ودان قورقاتىن دا... ونىڭ جۇمىس ٸستەۋ تەرتٸبٸن «كومپيۋتەر جادىسى» بار جاندار دا عانا بولاتىن ەرەكشەلٸك دەپ تٷسٸندٸرۋگە بولادى. بٸرەۋلەر «ول اۋادان اقشا جاسايتىن ايلاكەر» دەسە, ەندٸ بٸرەۋلەر «ٶزٸنٸڭ الداعى ٷش جىلدىق پايداسىن بٸر جىلدا تابۋدى مەڭگەرگەن سۋپەربيزنەسمەن» دەپ باعاسىن ٶسٸرەدٸ.
قازاقستان ونى پايدالانا الدى ما?
«ول بيلٸككە قاس بولعان جوق, دوس بولۋدى كٶزدەدٸ» دەيدٸ جاقتاستارى. ەگەر ول بيلٸكپەن ارالاسپاي, تەك بيزنەس سالاسىندا عانا ەڭبەك ەتكەن كٷننٸڭ ٶزٸندە ەلٸمٸزدەگٸ ەڭ اۋقاتتى ادامداردىڭ قاتارىنا قوسىلۋى مٷمكٸن ەدٸ. ٶيتكەنٸ, ول ەۋ باستا ٶز كەسٸبٸن باستاپ, ٶندٸرٸسٸ كٷن ساناپ كٷيرەي باستاعان تمد كەڭٸستٸگٸندە اتى مەلٸم بولا باستاعان ٶندٸرٸس قۇرۋشىلاردىڭ بٸرٸ بولدى. ونى بيلٸككە ەكەلگەن بيلٸكتٸڭ ٶزٸ. نارىقتىق جٷيەگە ەندٸ ٶتە باستاعان ەل ٷشٸن جاس تا العىر, بٸلٸكتٸ ماماندار كەرەك بولدى. ەبليازوۆكە تاڭداۋ سول شاقتا تٷستٸ. ال ونىڭ وپپوزيتسييا ساپىنا قوسىلۋىنا تٷرتكٸ بولعان راحات ەليەۆتٸڭ قىسىمى دەسەدٸ جۇرت. راحات ولاردان, ٶزٸ تۇرعىلاس بيلٸكتەگٸ مامانداردان بولاشاقتا ماعان قارسى تۇرۋى ىقتيمال الپاۋىت توپتىڭ ٶكٸلدەرٸ دەپ سەسكەنگەن بولسا كەرەك. راحاتتىڭ بولاشاق جوسپارى وسى ەلدٸ بيلەپ-تٶستەۋ بولعان-مىس. ونىمەن تەكە-تٸرەستە قارسى تاراپ جەڭٸلدٸ. سول جىلدارى راحاتتىڭ ٷستٸنەن دە قىلمىستىق ٸس قوزعالا جازداپ, ٸرٸ تۇلعالاردىڭ ەرٸ وتباسىلىق قۇرىلىمنىڭ ارالاسۋىمەن امان قالعانىن, ونىڭ دا كەشٸرٸم سۇراپ, انت-سۋ ٸشكەنٸن اقپاراتتار لەگٸ ايتادى.
مۇحتاردى قازاقستان تولىق پايدالانا المادى دەيتٸندەر دە كٶپ. وعان «بتا بانكٸن» ەمەس, مەملەكەتتٸك ەكونوميكانى دامىتۋ باعىتىنداعى قىزمەتتٸ بەرٸپ, بيلٸككە جاقىن ۇستاسا, ەل ٷشٸن دە, بيلٸك ٷشٸن دە, تٸپتٸ ٶزٸ ٷشٸن دە پايدالى بولار ەدٸ دەگەن كٶزقاراس تا بار. شىنىمەن دە, بٸزدٸڭ ەلدە دەل وسى مۇحتارداي الىمدى ەرٸ تەز بەدەل مەن بايلىققا يە بولعان ادامدار تىم از. ونىڭ شەتەلگە ەكەتكەن اقشاسى 10 ميلليارد دوللاردىڭ ٷستٸندە. بٸراق بۇل اقشانىڭ بەرٸ بانكتٸڭ ۇتىمدى جۇمىسى ارقىلى قولعا تيگەنٸن ايتۋشىلار دا كٶپ.
«مۇحتار رەسەيدٸ دە سان سوقتىرا جازداعان», «ەندٸ بٸرەر جىل تىنىش ٶتەر بولسا, ەبليازوۆ رەسەي مەن قازاقستان ەكونوميكاسىن تٷبەگەيلٸ تۇرالاتۋى مٷمكٸن ەدٸ». وسىنداي اقپاراتتىڭ كٶپتٸگٸ سونشا, ەبليازوۆ ماگيياسى بار ايرىقشا تالانت يەسٸ مە دەپ قالاسىز. جوق, ول ەشقانداي ماگييامەن اينالىسپاپتى. مەسكەۋدٸڭ ٸرگەسٸنەن ٸرٸ قالاشىق تۇرعىزۋدى كٶزدەگەن. ەگەر 2008 جىلعى داعدارىس كيلٸكپەگەندە ول قالاشىق تا بوي كٶتەرەر ەدٸ. سوندا ول رەسەي ەكونوميكاسىنا قانداي قاۋٸپ تٶندٸردٸ? مۇنىڭ بەرٸ – شاحماتتىڭ تاقتاسى سەكٸلدٸ كٷردەلٸ دٷنيە. ەبليازوۆ كەك الۋدى ويلاعان. تٷرمەگە جازىقسىز وتىردىم دەپ ەسەپتەيتٸن ونىڭ كەشٸرٸم سۇراعانىمەن, ٸشٸ جىلىماعان. ٶزٸن قورلانعان جانمىن دەپ بٸلگەن. ول ەكونوميكانى حاوسقا اينالدىرۋ وڭاي دەپ ۇققان, سوعان ەرەكەت ەتكەن-مىس. قازاقستاندى تۇقىرتۋ ٷشٸن, ەۋەلٸ رەسەيدٸڭ ەكونوميكاسىن دا كٷيرەتپەك كەرەك. بۇل ەكٸ نارىقتىق جٷيە بٸر-بٸرٸنە شىرما-شاتۋ بايلانىستا. بٸرٸنٸڭ جٸبٸن تارتساڭ, ەكٸنشٸسٸنٸڭ تٸگٸسٸ سٶگٸلەدٸ. ەگەر رەسەي ەكونوميكاسى ەلسٸرەي باستاسا, ونىڭ سالدارى قازاقستانعا دا تيمەك. قارجىسى ازايعان ەلدەردٸڭ بەرەكەسٸ دە كەتەدٸ. ەسٸرەسە, دەموكراتييانى بۇعاۋلاپ, شىنجىرلاپ, تەك شيكٸزاتقا ارقا سٷيەگەن ەلدەردٸڭ قارجىسى ەلەكتروندى اپپاراتتار مەن كومپيۋتەرلٸك سان-ساناقتاردىڭ قۇبىلمالى كٶرسەتكٸشتەرٸنە عانا تەۋەلدٸ. بٷگٸن بارىنان ەرتەڭ ايرىلۋى بەك مٷمكٸن. يە, ەبليازوۆتىڭ ول بولجامى دەل كەلدٸ. رەسەي ەكونوميكاسى شاتقاياقتاپ, رۋبلٸ قۇنسىزدانىپ ەدٸ, تەڭگەنٸڭ ەكٸ اياعى اسپاندى كٶرسەتۋدٸڭ الدىندا تۇر... رەسەيگە تيگەن «ۋدارلار» بٸزگە دە ەسەر ەتەدٸ.
رەسەي ەبليازوۆقا نەگە سونشا جابىستى? ۋكراينا شە? كەك الۋ ما? مٷمكٸن. مٷمكٸن بولاتىنى, ولار قازاقستان تاراپىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداپ وتىر. ۋكراينا, بەلكٸم, باسى ٸستەيتٸن بانكيردٸ پايدالانۋدى كٶزدەيدٸ.
جوق. ەكٸنشٸ بٸر بولجام بويىنشا, رەسەي دە بانكيردٸڭ «باسىن پايدالانۋعا» ىنتىق. ونى ٶزٸنە جۇمىس ٸستەتكٸزۋگە مٷددەلٸ. مٷمكٸن بە?.. مٷمكٸن...
2013 جىلى تۇتقىندالعان ەبليازوۆتى قازاقستان, رەسەي, ۋكراينا ٶزٸنە ەكستراداتسييالاۋدى سۇراۋمەن كەلەدٸ. فرانتسييا سوتى پرەمەر-مينيسترٸنٸڭ قول قويۋىمەن رەسەيگە بەرۋدٸ قۇپتاپتى. ەبليازوۆ ەۋەل باستان ەكستراداتسييالاۋعا قارسى. ەسٸرەسە, رەسەيگە بەرۋدەن قاۋٸپتەنەدٸ. باس اماندىعىنان قورقادى. رەسەي ونسىز دا تٷرمەلٸك پسيحولوگييانىڭ ەلٸ. ونىڭ راحات ەليەۆتٸڭ كەبٸن كييۋٸ ەبدەن مٷمكٸن دەگەن بولجام ەل اراسىندا كەزٸپ جٷر. سەبەبٸ, كەكتٸڭ سوڭى – ٶكٸنٸش...
