«كٶمٸرسۋتەگٸ سالىعى» – ول نە?..
ەڭگٸمەگە كٸرٸسپەس بۇرىن ەۋرووداقتىڭ «كٶمٸرسۋتەگٸ سالىعىن» نەلٸكتەن قابىلداپ وتىرعانىنا نازار اۋدارىپ, كٶڭٸل توقتاتساق. بٷگٸندە ەۋرووداق ەلدەرٸ 2050 جىلعا دەيٸن قورشاعان ورتاعا شىعاراتىن پارنيك گازداردىڭ كٶلەمٸن 55 پايىزعا دەيٸن كەمٸتۋدٸ كٶزدەپ وتىر. بۇل ٷشٸن ولار ەۋرووداق اۋماعىنا يمپورتتالاتىن ٶندٸرٸستٸك تاۋارلارعا جاڭا سالىق جٷيەسٸن ەنگٸزٸپ, قول جەتكٸزۋدٸ جوسپارلاپ وتىر.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ەو ەلدەرٸ بٸر اۋىزدان قابىلداعان «كٶمٸرسۋتەگٸ سالىعى» ولاردىڭ بٸر وقپەن ەكٸ قويان اتۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بٸرٸنشٸدەن, اتموسفەرا شىعاتىن پارنيك گازداردىڭ كٶلەمٸن ازايادى, ەكٸنشٸدەن ەۋروپالىق كەسٸپورىنداردىڭ ەلەمدٸك نارىقتاعى بەسەكەلەستٸگٸن ارتاتىن بولادى.
جاڭا سالىق جٷيەسٸ 2023 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ سالىنا باستايدى. العاشقى جىلى «كٶمٸرسۋتەگٸ سالىعى» ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى, قارا مەتاللۋرگييا جەنە قازبا بايلىقتارىنا سالىنادى. ال 2025 جىلى جاڭا سالىق جٷيەسٸ حيمييا ٶنەركٸسٸبٸ, مەتاللۋرگييا سالاسىنىڭ بارلىق تٷرلەرٸنە جەنە مۇناي-حيميياسى سالاسىن تولىقتاي قامتيتىن بولادى.
وسىلايشا ەۋرووداق ٶزدەرٸمەن تىعىز ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناس ورناتقان ەلدەردٸ جاڭا سالىق جٷيەسٸن قابىلداۋعا مەجبٷرلەپ وتىر. باتىس ەلەمەنٸڭ دامىعان ەكونوميكاسى بۇل تالاپتى تولىقتاي قابىلدايتىن قاۋقارى بار. ال ٷشٸنشٸ ەلدەردٸڭ ٷشٸن جاڭا سالىق جٷيەسٸ بٸراز قولايسىزدىقتار تۋدىراتىنى انىق.
قيىندىقتان قالاي شىعامىز?
تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى ەۋرووداق ەلدەرٸمەن تىعىز ەكونوميكالىق بايلانىس ورناتقان قازاقستان ٷشٸن دە بۇل ٷلكەن سىناق بولماقشى.
ەۋرووداقتىڭ «كٶمٸرسۋتەگٸ سالىعى» ەلٸمٸزدٸ ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعىنا قانشالىقتى قاۋٸپ سالقىنىن تيگٸزەدٸ دەگەن مەسەلە مەجٸلٸس دەپۋتاتتارى دا مازالاپ, ولاردىڭ اسقار مامين ٷكٸمەتٸنە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداۋىنا تٷرٸتكٸ بولدى.
قازٸرگٸ تاڭدا قازاقستان ەۋروپا ەلدەرٸنە مۇناي مەن تٷرلٸ شيكٸزات ٶنٸمدەرٸن ەكسپورتتاپ كەلەلدٸ. وسىعان دەيٸن ساراپشىلار ەۋرووداق ەلدەرٸنٸڭ «كٶمٸرسۋتەگٸ سالىعىن» ەنگٸزۋٸ قازاقستاننىڭ ەكسپورتتىق ەلەۋەتٸنە كەرٸ ەسەر ەتەتٸنٸن ايتقان-دى.
الداعى ۋاقىتتا قازاقستان ٷكٸمەتٸ «كٶمٸرسۋتەگٸ سالىعىن» سالقىنىن ازايتۋ ٷشٸن بەل بۋىپ, بٸلەك سىبانا جۇمىس ٸستەۋٸ كەرەك. بۇل رەتتە ٷكٸمەتتٸڭ «جاسىل ەكونوميكانى» دامىتۋعا قاتىستى قولعا العان شارالارى بٸراز كٶمەگٸن تيگٸزۋٸ مٷمكٸن.
كەز كەلگەن ەل ەۋرووداقتىڭ «كٶمٸرسۋتەگٸ سالىعىن» اينالىپ ٶتۋٸ ٷشٸن ٶندٸرٸس ورىندارىنا زاماناۋي تەحنولوگييالاردى ورناتىپ, تاۋار ٶندٸرۋدە جاڭعارمالى ەنەرگييا كٶزدەرٸن پايدالانۋى تيٸس.
يە, بۇل ايتار اۋىزعا جەڭٸل دٷنيە. دەسەك تە حالىق قالاۋلىلارى بۇل مەسەلەگە قاتىستى الاڭداۋشىلىق بٸلدٸرٸپ, ٷكٸمەتكە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان سوڭ, پرەمەر-مينيستر اسقار مامين ەل ەكونوميكاسى ەۋرووداقتىڭ «كٶمٸرسۋتەگٸ سالىعىنان» جاپا شەكپەۋٸ ٷشٸن تيٸستٸ شارالار قابىلداپ, سول باعىتتا جۇمىس ٸستەپ جاتقاندارىن ايتىپ دەپۋتاتتاردى سابىرعا شاقىرعانداي بولدى.
ٶز كەزەگٸندە اسقار مامين 2050 جىلعا دەيٸنگٸ تٶمەنگٸ كٶمٸرسۋتەكتٸ كونتسەپتسيياسىن ەزٸرلەپ, جٷزەگە اسىرۋعا كٸرٸسٸپ كەتكەنٸن العا تارتتى.
ەگەر وسىعان دەيٸنگٸ ەكونوميكالىق ساياسات جالعاسا بەرەتٸن بولسا, 2035 جىلى قازاقستان بيۋدجەتٸنٸڭ 18,4 پايىزى ەۋرووداق ەلدەرٸنە «كٶمٸرسۋتەگٸ سالىعىن» تٶلەۋگە جۇمسالاتىن بولادى. بۇل بٸز ٷشٸن تيٸمسٸز.
سوندىقتان ٷكٸمەت ەلٸمٸزدە كەسٸپورىنداردىڭ پارنيك گازداردى اتموسفەرا شىعارۋ كٶلەمٸن 60 پايىزعا دەيٸن كەمٸتۋدٸ كٶزدەپ وتىر. بۇل ٷشٸن ەل اۋماعىنداعى ٶندٸرٸس ورىندارىن 2050 جىلعا دەيٸن قايتا جاڭعىرتۋ ٷشٸن 81,3 ملرد دوللار ينۆەستيتسييا تارتۋ كٶزدەلگەن. قازٸر ەلٸمٸزدە بۇل باعىتتاعى جۇمىستار جٷرٸپ جاتىر.
وسىلايشا ٷكٸمەتمٸز ەۋرووداقتىڭ «كٶمٸرسۋتەگٸ سالىعىنان» اينالىپ ٶتۋدٸڭ امالىن قاراستىرۋدا. بۇل ەرينە ۇزاق مەرزٸمدٸ ستراتەگييا. ال بٷگٸن-ەرتەڭ نە ٸستەيمٸز? بۇعان دا مامين ٷكٸمەتٸنٸڭ جاۋابى دايىن بولىپ شىقتى.
بۇل ٷشٸن ٷكٸمەتٸمٸز مۇناي سىندى شيكٸزات تاۋارلارىن باسقا ەلدەرگە ەكسپورتتاۋدىڭ جولدارىن قاراستىرماقشى. وسى رەتتە اسقار مامين قىتاي مەن وڭتٷستٸك-شىعىس ازييا ەلدەرٸنە كٶز تٸگٸپ وتىرعاندارىن جاسىرمادى. بۇدان باسقا ەۋرازييالىق وداققا مٷشە ەلدەرگە دە تاسمالداۋدى جوسپارلاپ وتىر ەكەن. وسىلايشا ٷكٸمەت قيىن كەزەڭدە ٶزگٸزدٸ دە ٶلتٸرمەي, اربانى دا سىندىرماۋدىڭ امالىن قاراستىرۋدا.
