ازاتتىق, تەۋەلسٸزدٸكتٸ تۋ ەتٸپ كٶتەرٸپ, جاڭا قالىپتاسۋعا تيٸستٸ مەملەكەتتٸڭ ۇلتتىق مەملەكەت بولۋىن جاقتاعان قوزعالىس قاتارىنا نەگٸزٸنەن ۇلتجاندى ازاماتتار بٸرٸككەن بولاتىن.
سولاردىتس ٸشٸندە سول ۋاقىتقا دەيٸن دە قازاقتىڭ ۇلتشىل ازاماتتارىنىڭ, ەسٸرەسە, ماعجان جۇماباەۆ شىعارماشىلىعىنىڭ قىر-سىرىن حالىققا تانىستىرىپ, ناسيحاتتاۋ جۇمىستارىمەن اينالىسىپ جٷرگەن, ۇلت مٷددەسٸن جەكە باس مٷددەسٸنەن جوعارى قويا بٸلەتٸن ازاماتتار قاتارىنان باتىرحان دەرٸمبەت تە تابىلعان ەدٸ.
ونىڭ ٶزٸ دە بۇل تۋراسىندا:
«قازاق ەلٸنٸڭ باسقالارمەن تەرەزەسٸ تەڭ تەۋەلسٸز ەل بولعانىن, ازاماتتاردىڭ تەڭدٸگٸ مەن بوستاندىعىن قامتاماسىز eتە الاتىنىن دەربەس مەملەكەت بولىپ قالىپتاسۋىن قالايتىن ازاماتتار «ازات» قۇرامىنا كٸردٸ. مەن دە بٸرٸنشٸ كٷننەن باستاپ «ازات»ساپىندا بولدىم. ٶمٸرٸمنٸڭ ەڭ ماعىنالى كٷندەرٸ «ازات» پەرمەندٸ كٷرەس جٷرگٸزگەن, كەزەڭدە ٶتتٸڭ» دەل ٶز ٶمٸرٸندەگٸ «ازات» قوزعالىسىنىڭ اتقارعان ورنىن ەدٸل اتاپ ٶتكەن ەدٸ (ب.دەرٸمبەت. «ازات» قوزعالىسى. ا./ «ٶركەنيەت» 2001. 12 بەت).
ب.دەرٸمبەت ۇلتتىق مەملەكەتتٸلٸكتٸڭ, قوعامدى دەموكراتييالاندىرۋدىڭ, قازاق ۇلتىنىڭ ۇلتتىق سانابىنىڭ كٶتەرٸلۋٸنٸڭ جەنە ۇلتقا قاتىستى جاسالعان قىساستىقتاردىڭ نەتيجەسٸندە جوعالتقاندارىمىزدىڭ قالپىنا كەلتٸرٸلۋٸنٸڭ, سونداي-اق جالپى تٷركٸ حالىقتارىنىڭ بٸرلٸگٸنٸڭ جارشىسى بولدى.
ول جۋرناليست رەتٸندە ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا دەيٸن ەر كەزەڭدە ەر تٷرلٸ باسىلىم بەتتەرٸندە جارييالاعان ماقالالارىندا وسى مەسەلەلەردٸ قاپەردەن شىعارعان جوق.
سول كەزدەگٸ «ازات» گازەتٸنٸڭ رەداكتورى قىزمەتٸن اتقارعان ب.دەرٸمبەتتٸڭ الدىندا تۇرعان نەگٸزگٸ ماقسات قوزعالىستىڭ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸمەن حالىقتى تانىستىرۋ بولاتىن, سوندىقتان دا گازەت جابىلعانعا دەيٸنگٸ ۋاقىتتا مۇندا كٶبٸنە حالىقتىڭ ٶز اراسىنداعى قوزعالىس ٶكٸلدەرٸنٸڭ شىندىققا تولى ماقالالارى, قوزعالىس تٶراعالارىنىڭ باياندامالارى, ٷندەۋلەر سيياقتى ۋاقىت تالابىنا ساي ماتەريالدار جارييالانىپ تۇردى.
قوزعالىس ٶز جۇمىسىن باستاعان العاشقى قۇرىلتايدا ونىڭ جارعىسى, باعدارلاماسى جەنە ەگەمەندٸك تۋرالى دەكلاراتسييانىڭ جوباسى كٶپشٸلٸك تالقىلاۋىمەن قابىلدانىپ تيٸستٸ ورگاندارعا جٸبەرٸلگەن ەدٸ.
وسى قوزعالىس باعدارلاماسىندا قازاق ۇلتىنىڭ جاي-كٷيٸنە ەرەكشە توقتالۋ قوزعالىسقا ۇلتشىلدىق سيپات بەرۋٸنە نەگٸز بولعانى دا جاسىرىن ەمەس.
وسى تۋراسىندا ب.دەرٸمبەت «تەۋەلسٸزدٸك جولىنداعى كٷرەس جالعاسا بەرمەك» دەگەن ماقالاسىندا اشىنا بايانداپ, «ازاتتىڭ» ماقساتتارىنىڭ ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ مٷددەلەرٸنە قايشى كەلمەيتٸندٸگٸن الدىعا تارتادى.
سونداي-اق, كەز بولىپ وتىرعان كەدەرگٸلەر مەن تٷسٸنٸسپەۋشٸلٸكتەرگە قاراماستان «ازات» قوزعالىسىنىڭ قازاقستاننىڭ تولىق تەۋەلسٸزدٸگٸنە قول جەتكٸزۋ جەنە رەسپۋبليكانىڭ بٸرجولاتا دەموكراتييا جولىنا تٷسۋٸ جولىندا ٶزٸنٸڭ كٷش جٸگەرٸن ايامايتىندىعىنا توقتالدى («ازات», 1992, №1).
اۆتوردىڭ ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸنگٸ تولىق تەۋەلسٸزدٸككە قول جەتكٸزۋ تۋراسىندا ايتىلعان ويلارىنىڭ جالعاسىن كەلەسٸ بٸر ماقالاسىنان تابۋعا بولادى.
«تەۋەلسٸزدٸك العانىمىزعا بٸر جىلدان استام ۋاقىت ٶتتٸ. بٸراق, شىن مەنٸندەگٸ تەۋەلسٸزدٸكتٸ الۋ ٷشٸن ەلٸ تالاي جىلدار ٶتەتٸنٸ اقيقات. سول كٷندٸ جاقىنداتۋ بەرٸمٸزدٸڭ بورىشىمىز. بٸراق, وسى كٷننەن باستاپ بارشامىزدىڭ دا كٶكەيٸمٸزدە مىنا بٸر وي باستى ورىن الۋعا تيٸس. بولاشاق تەۋەلسٸز مەملەكەتٸمٸز قانداي بولۋى كەرەك?» دەي كەلە سول ۋاقىتتاعى مەملەكەتتەگٸ بيلٸكتٸڭ سيپاتىنا توقتالىپ, ٶز ويلارىن تولعانا ورتاعا سالادى.
ول تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ دە, تۇتاستىعىمىزدىڭ دا نىعايۋىنىڭ بٸردەن-بٸر جولى دەموكراتييا ەكەندٸگٸن, دەموكراتييادان سىرت اينالۋدىڭ كەلەشەك ۇرپاق الدىندا كەشٸرٸلمەس كٷنە بولاتىندىعىن ەسكەرتەدٸ.
سونىمەن قاتار, «تەۋەلسٸزدٸك جولىنداعى كٷرەسكە ٶزٸنٸڭ ەنٸن قوسقان «ازات» قوزعالىسى تەۋەلسٸزدٸك جاعدايىندا ٶزٸنٸڭ تۋىنا «دەموكراتييا» سٶزٸن بٸرٸنشٸ جازىپ وتىر. بٸرنەشە ايلارعا سوزىلعان ٸزدەنٸس, ايتىس-تارتىستان سوڭ دەموكراتييا جولى دۇرىس دەگەندەر ٶزارا توپتاسىپ, «ازاتتىڭ» جاڭا تاريحي بەلەسكە كٶتەرٸلۋٸنە جاعداي جاسادى» دەي كەلە ەندٸگٸ جەردە «ازاتتىڭ» ٶز جٷمىسىن دەموكراتييا جولىندا جالعاستىراتىندىعىن, سونىمەن قاتار ٷكٸمەتكە وپپوزيتسييالىق باعىتتا بولاتىندىعىن ايتا كەلٸپ, سول وپپوزيتسييانىڭ شىنايى سيپاتىنا توقتالادى («ازات», 1993, №1).
ەرينە, 70 جىل بويى تەك قانا بٸر پارتييالىق جٷيە باسقارۋىندا بولعان قوعام ٷشٸن وپپوزيتسييانىڭ مەنٸن تٷسٸندٸرۋ وڭاي شارۋا ەمەس ەدٸ, سونىمەن قاتار وپپوزيتسيياعا قارسى كٶزقاراستاردىڭ كٶپتەپ باسپاسٶزدە جارييالانۋى دا سول كەزدەگٸ قوعام ٷشٸن زاڭدى قۇبىلىس ەدٸ.
وپپوزيتسييا تۋراسىندا تەرٸس پٸكٸرگە قارسى بولعان ول وپپوزيتسيياعا قارسى توپتارعا «ستراتەگييا مەن تاكتيكا» اتتى ماقالاسىندا:
«وپپوزيتسييانىڭ بولۋى جەنە ونىڭ نەعٷرلىم كٷشتٸ بولۋى – دەموكراتييانىڭ باستى كەپٸلٸ. قوعامداعى ەر تٷرلٸ پٸكٸرلەر ەسەپتەلٸپ, سولارعا نەگٸزدەلگەن ٷكٸمەت باعدارلاماسى مەن ٸشكٸ جەنە سىرتقى ساياساتى باياندى بولىپ, تۇراقتىلىق پەن ٶزارا تٷسٸنٸسۋگە جەتكٸزەدٸ.
وپپوزيتسييانىڭ بار بولعانىنا قۋانعان جٶن, ٶيتكەنٸ ول قوعامنىڭ دەموكراتييا جولىنا يكەمدەلە باستاعانى.
ەشبٸر پارتييانىڭ كەرەگٸ جوق, جالعىز پاتشا مەن جالعىز ٷكٸمەت كەرەك, سونىڭ سارا جولىمەن جٷرە بەرەمٸز دەگەن جاعىمپازدار ەر ۋاقىتتا دا تابىلادى. بۇلار بولاشاق تەۋەلسٸز دەموكراتييالىق قازاقستاننىڭ جاۋلارى, بٸزدٸ جاقسى, جارىق كٷندەرگە جٸبەرگٸسٸ كەلمەيتٸن شٶڭگەلەر مەن شەڭگەلدەر» دەپ ٶز ۇستانىمىنىڭ نىق ەكەندٸگٸن بٸلدٸرەدٸ («ازات», 1992, №5).
ال «ۇلتتىق داعدارىستان قالاي شىعامىز?» دەگەن ماقالاسىندا اۆتور قازاق ۇلتىنىڭ باسىنداعى اۋىر حالدٸ تٸلگە تيەك ەتەدٸ. ول ماقالادا سانداعان جىلدار ارمانداعان تەۋەلسٸزدٸككە قول جەتكٸزٸلگەنٸمەن قازاق ۇلتىنىڭ ۇلت رەتٸندە دامۋدىڭ ورنىنا كەرٸ كەتٸپ بارا جاتقانى, قازاق تٸلٸنٸڭ ٶز تۇعىرىنا قونا الماۋى, جوقشىلىق پەن جالاڭاشتىق سالدارىنان قازاق ۇلتىنىڭ ٶز رۋحاني تٸرەكتەرٸنەن ايرىلۋى, يسلام دٸنٸنٸڭ دە ٶز قاۋقارىنىڭ كەتۋٸ قازاق حالقىنىڭ جەر بەتٸنەن جويىلۋ قاۋپٸن تۋدىرىپ وتىرعانىنا قىنجىلادى جەنە وسى سالداردى بولدىرماۋ جولدارىن ۇسىنادى.
سونىمەن قاتار, مەسەلەنٸڭ شەشٸلۋٸنٸڭ بٸرەگەي جولى پارلامەنتتٸك رەسپۋبليكا ەكەندٸگٸن الدىعا تارتادى. دەگەنمەن اۆتوردىڭ پارلامەنتتٸك رەسپۋبليكاعا سەنٸم ارتۋى, ونىڭ رەسپۋبليكانىڭ ۇلتتىق قۇرامىنا جەنە ازاماتتاردىڭ قازاقي رۋحىنىڭ تٶمەندٸگٸنە مەن بەرمەۋٸنەن ەكەندٸگٸن ەسكەرتە كەتكەن جٶن بولار.
تٷركٸستان – ەكٸ دٷنيە ەسٸگٸ عوي, تٷركٸستان – ەر تٷرٸكتٸڭ بەسٸگٸ عوي. تاماشا تٷركٸستانداي جەردە تۋعان تٷرٸكتٸڭ تەڭٸرٸ بەرگەن نەسٸبٸ عوي, – دەپ تٷركٸلەر تۇتاستىعىن جىرلاعان م.جۇماباەۆ پەن بٸرتۇتاس تٷركٸستان مەملەكەتٸن قۇرۋدى ارمانداعان م.شوقاي يدەيالارىنا نەگٸزدەي وتىرىپ, ب.دەرٸمبەت تە جالپى تٷركٸ حالىقتارىنىڭ بٸرٸگۋ يدەياسىنىڭ جاقتاۋشىسى بولدى.
وداقتان تەۋەلسٸزدٸك الىپ, ٸرگەسٸن بٶلەك سالعان تۋىسقان تٷركٸ تٸلدەس بەس مەملەكەتتٸڭ بٸرٸگۋٸنەن گٶرٸ الشاقتاۋى باسىم بولىپ بارا جاتقان تۇستا الماتىدا 20 جەلتوقسان 1996 جىلى ٶتكەن «مۇستافا شوقاي جەنە شەتەلدەردەگٸ قازاق زييالىلارى» اتتى عىلىمي كونفەرەنتسييادا جاساعان بايانداماسىندا ول وسى جايدى اشىنا باياندايدى.
«سوۆەتتٸك 70 جىلدىق دەۋٸر تٷركٸستان حالقىن بٸرتۇتاس سوۆەت حالقىنا اينالدىرا الماسا دا, ونىڭ تٷركٸستاندىق تۇتاستىعىنا سىزات تٷسٸردٸ. جاڭا تەۋەلسٸز تٷركٸستان مەملەكەتتەرٸنٸڭ باسشىلارى وسى سىزاتتىڭ ورنىن بٸتەۋ ٷشٸن بٸر جەڭنەن قول, بٸر جاعادان باس شىعارىپ, ىنتىماقتى جۇمىس ٸستەپ جاتىر دەپ ويلاۋعا بولا ما?
قازٸردٸڭ ٶزٸندە وسى بەس مەملەكەتتٸڭ مٷددەسٸ بٸر-بٸرٸمەن قابىسپاي جاتىر. مىسالعا, تەجٸكستاننىڭ تٷركٸستان دەگەن سٶزدٸڭ ٶزٸنەن ٷرەيٸ ۇشادى. تٷرٸكشٸلدٸك پٸكٸر ولارعا تٷرپٸدەي تيەدٸ. ال قالعان تٶرت مەملەكەتتٸڭ دە بٸرلٸگٸ بايقالمايدى.
تٷرٸكمەنستان يرانعا ىڭعايلانۋدا. قازاقستان مەن قىرعىزستان بۇرىنعىسىنشا رەسەي شىلاۋىندا كەتٸپ بارادى. وڭتٷستٸك ساياسات ۇستاۋعا تىرىسقان ٶزبەكستان بولسا, قازاقستان, قىرعىزستانمەن بٸرٸگٸپ قۇرعان ورتالىق ازييا وداعىنا سالقىن قاباق تانىتۋدا. ال شىعىس تٷركٸستاننىڭ ازاتتىق الۋى ەزٸر كۋن تەرتٸبٸنە قويىلعان دا جوق.
وسىنىڭ بەرٸ تٷركٸستان تەۋەلسٸزدٸگٸمەن قاۋىشقان العاشقى جىلداردىڭ ٶزٸندە-اق ايتىلا باستاعان تٷركٸستان كونفەدەراتسيياسى, تٷركٸستان وداعى دەگەن يدەيالاردىڭ جٷزەگە اسپاي قالۋىنا ەكەپ سوقتى» (ب.دەرٸمبەت. ەلۋ ماقالا.ا., ٶركەنيەت, 2001, 149 بەت).
تۋىسقان حالىقتاردىڭ بٸر-بٸرٸمەن جاقىنداسىپ, ٶزارا تٷسٸنٸسۋ ارقىلى عانا ورتاق مەمٸلەگە كەلۋٸ ٷشٸن ولاردا ورتاق ماقسات بولۋى قاجەت. وسى ورتاق ماقساتتى ەرقايسىسىنىڭ جادىنا جەتكٸزۋ ٷشٸن جالپىعا ورتاق يدەيا كەرەك. سوندىقتان تٷركٸ تٸلدەس مەملەكەتتەردٸڭ بٸرٸگۋٸنٸڭ نەگٸزٸ ولارعا ارنالىپ جاسالاتىن, جالپى باعدارلاما ەكەندٸگٸنە كٶز جەتكٸزگەن ب.دەرٸمبەت 28 تامىز 1997 جىلى يزميردە ٶتكەن «تٷرٸك حالىقتارى اسسامبلەياسىنىڭ 4-شٸ قۇرىلتايىندا» جالپى تٷركٸ حالىقتارىنىڭ باسىن بٸرٸكتٸرۋ ٷشٸن ارناۋلى باعدارلاما جاساۋ قاجەتتٸگٸن مەسەلە رەتٸندە كٶتەرەدٸ.
ول سول كەزەڭگە دەيٸن اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ بٸرتۇتاس يدەولوگيياعا, ۇلى يدەياعا نەگٸزدەلمەگەندٸكتەن جاقسى نەتيجە بەرە قويماعاندىعىن, تەۋەلسٸز جەتٸ تٷرٸك مەملەكەتٸنٸڭ ەرقايسىسىنىڭ ٶز جولىمەن جٷرٸپ كەلە جاتقاندىعىن قىنجىلىسپەن ورتاعا سالادى.
سونىمەن قاتار كەڭەس يمپەريياسىنىڭ بوداندىعىنان بوساعان مەملەكەتتەردەگٸ ٷكٸمەت ەسكٸ كوممۋنيستەردٸڭ قولىندا قالعاندىقتان جارتىلاي كوسموپوليتتٸك ساياسات ۇستاناتىندىعىن, تٸپتٸ, كەڭەس ٷكٸمەتٸ كەزٸندەگٸگە قاراعاندا باتىس ىقپالى كٷشەيٸپ كەتكەندٸگٸن دە جاسىرمايدى جەنە ٶز ويىن كەلەسٸدەي باعىتتا جالعاستىرادى:
«تٷرٸك حالىقتارىنداي بٸر-بٸرٸنە ەتەنە جاقىن جەر بەتٸندە بٸردە-بٸر ۇلت جوق. تٸل بٸرلٸگٸ, تابيعاتتى تٷسٸنۋ بٸرلٸگٸ ايقىن كٶرٸنەدٸ. وسىنىڭ بەرٸن ەسكەرە وتىرىپ, تٷرٸك دٷنيەسٸنٸڭ تٷرٸكشٸل قوعامدارى مەن ساياسي پارتييالارى, دٸني جەنە ەكونوميكالىق بٸرلەسٸكتەرٸ, تٷرلٸ قورلار مەن جاستار ۇيىمدارى ٶكٸلدەرٸنٸڭ باسىن قوسىپ ٷلكەن باعدارلاما جاساۋ قاجەتتٸگٸ تۋىپ وتىر» (ب.دەرٸمبەت. ەلۋ ماقالا. ا., ٶركەنيەت. 2001. 165 بەت).
تٷركٸ مەملەكەتتەرٸنٸڭ وداعىنىڭ جاقتاۋشىسى بولعاندىقتان جالپى قازاق مەملەكەتٸنٸڭ ٶز مەملەكەتتٸلٸگٸن نىعايتىپ, تەۋەلسٸزدٸگٸن باياندى ەتۋٸنٸڭ ەڭ تيٸمدٸ جولىن ب.دەرٸمبەت ونىڭ تٷبٸ بٸر تٷركٸ مەملەكەتتەرٸمەن وداقتاسۋىنان كٶرەدٸ.
سوندىقتان ول وسى مەملەكەتتەردٸڭ بٸر-بٸرٸمەن جاقىنداسۋىنىڭ بٸرەگەي جولى رۋحاني جاقىنداسۋ ەكەندٸگٸن اتاپ كٶرسەتەدٸ. ونىڭ ويىنشا «رۋحاني سالاداعى باۋىرلاستىق مٸندەتتٸ تٷردە مەملەكەتتەردٸڭ دە جاقىنداسۋىن قامتاماسىز ەتەدٸ. بٷل سالاداعى بٸرلٸك تاريحى تٷركٸستان كونفەدەراتسيياسىنىڭ قۇرىلۋىنان باستالسا كەرەك. جەكە-جەكە مەملەكەت رەتٸندە بٸر كونفەدەراتسيياعا بٸرٸككەن قازاق, قىرعىز, ٶزبەك, تٷركمەن, قاراقالپاق ەلدەرٸ بٸرتە-بٸرتە جاقىنداسا كەلە مۇستافا شوقاي ارمانداعان تٷركٸستان فەدەراتسيياسىنا قوسىلۋى مٷمكٸن» (رۋحاني بٸرلٸكتەن – ساياسي بٸرلٸككە. “انا تٸلٸ”, 29 قاڭتار, 1998).
«ٶز ۇلتىن سىيلاماۋ, ونى ماقتانىش ەتپەۋ – ساتقىندىق بەلگٸسٸ» دەپ ب.مومىشۇلى ايتقانداي, ٶز ۇلتىنان جەرٸگەن ادامدى ٶزٸنە قارسى ادام رەتٸندە كٶرگەن ب.دەرٸمبەت تەك ۇلت مٷددەسٸن ٶزگەلەردەن جوعارى قويا بٸلدٸ. ول قانداي ٸس اتقارسا دا ۇلتتىق مٷددەنٸڭ قالىس قالماۋىن قالادى, سوندىقتان دا ۇلتتىڭ بولاشاعى, كەشەگٸسٸ مەن بٷگٸنٸ جايلى كٶپتەگەن قۇندى جازبالار قالدىردى. جوعارىدا اتاپ ٶتكەنٸمٸزدەي ونى «ازات» قوزعالىسىنىڭ قۇرامىنا مٷشە ەتكەن دە ۇلتشىلدىق سەزٸمٸنٸڭ جوعارىلىعى بولاتىن. ول ۇلتشىل رەتٸندە ٶز حالقىن سٷيٸپ, دەرٸپتەپ قانا قويماي ٶزگەلەردٸڭ دە, جالپى قازاقستان حالقىنىڭ مٷددەسٸن جوقتاي بٸلدٸ.
ەسبول ٶمٸرجانوۆ
«ازات» گازەتٸ 2006 ج.
