باقىتتى وتباسى قانداي بولادى نەمەسە اجىراسقانداردىڭ بەرٸن كٸنەلاعان دۇرىس پا?
وسى تۇرعىدا تاعى بٸر كٶزقاراس بار – اجىراسۋدىڭ بارلىعىن كٸنەلاۋعا بولمايدى, بۇل سونشالىقتى جامان دٷنيە ەمەس. كەيدە بۇل ەرلٸ-زايىپتىلاردىڭ بٸرٸ (كەيدە ەكەۋٸ دە) ٶزٸن باقىتسىز سەزٸنەتٸن قارىم-قاتىناستىڭ اياقتالۋىن بٸلدٸرەدٸ. ٶكٸنٸشتٸسٸ, مۇنداي كەلەڭسٸز قارىم-قاتىناس كەيدە دەپرەسسيياعا عانا ەمەس, ەرلٸ-زايىپتىلاردىڭ جەنە ولاردىڭ بالالارىنىڭ پسيحيكاسىنىڭ بۇزىلۋىنا, اۋىر جاراقاتتارعا, تٸپتٸ كٸسٸ ٶلتٸرۋگە نەمەسە ٶز-ٶزٸنە قول جۇمساۋعا ەكەلۋٸ مٷمكٸن.
وسى نەگٸزدەگٸ سوڭعى وقيعالاردىڭ بٸرٸ تامىز ايىندا عانا تٷركٸستان وبلىسىندا ورىن العانىن ۇمىتا قويعان جوقپىز. ول كەزدە وتباسىلىق جانجالدان كەيٸن كٷيەۋٸن ٶلتٸردٸ دەگەن كٷدٸكپەن ەيەل ۇستالدى. 2021 جىلدىڭ قاراشا ايىندا الماتىدا 28 جاستاعى وتباسىلى كەلٸنشەك ٷش كٸشكەنتاي بالاسىن 9-قاباتتىڭ تەرەزەسٸنەن لاقتىرىپ جٸبەرٸپ, كەيٸن ٶزٸ سەكٸرگەن وقيعا دا رەزونانس تۋدىرعان قوعامدا.
وسىعان ۇقساس وقيعا 2023 جىلدىڭ سەۋٸر ايىندا كٶرشٸ ٶزبەكستاندا بولعان ەدٸ. وندا 9-قاباتتاعى پەتەردە تۇراتىن 27 جاستاعى كەلٸنشەك ٷش بالاسىمەن تەرەزەدەن سەكٸرٸپ كەتكەن. تٶرتەۋٸ دە كٶز جۇمدى. بۇعان قوسا, ەيەلدەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ كٷيەۋٸنٸڭ ناقسٷيەرلەرٸن ٶلتٸرگەنٸ ٷشٸن تٷرمەدە وتىرعانىن جيٸ ەستيمٸز.
جىلدىڭ باسىندا - اقپان ايىندا الماتىدا وتباسىلىق جانجال كەزٸندە 48 جاستاعى ەر ادام ەيەلٸن مىلتىقپەن اتىپ جٸبەرٸپ, كەيٸن ٶز-ٶزٸنە قول سالعانى بار. ال 2022 جىلدىڭ 3 قىركٷيەگٸندە قىزىلوردادا ەر ادام ٷش بالاسىنىڭ اناسىن اسقان قاتىگەزدٸكپەن ٶلتٸرگەن. ول ەيەلٸن الدىمەن ارماتۋرامەن ۇرىپ, كەيٸن بٸرنەشە رەت پىشاقتاپ كەتكەن. دەل وسى ايدا تٷركٸستان وبلىسىندا ەيەلٸن زورلىقپەن ۇرىپ-سوققانى ٷشٸن سوتتالعان ەر ادام بٸر اپتادان كەيٸن جانساقتاۋ بٶلٸمٸندە قايتىس بولدى.
ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ بٸر باسىلىمىندا مىناداي مەلٸمەتتەر بار: «اجىراسۋ ەكونوميكانى قالپىنا كەلتٸرۋدٸڭ وڭ كٶرسەتكٸشٸ عانا ەمەس, شىن مەنٸندە ەكونوميكانى قالپىنا كەلتٸرۋدٸڭ قوزعاۋشى كٷشٸ بولۋى مٷمكٸن. اتاپ ايتقاندا, تۇرعىن ٷيگە سۇرانىس جوعارىلايدى (بۇرىنعى ەرلٸ-زايىپتىلارعا بٸر ەمەس, ەكٸ ٷي قاجەت) جەنە جۇمىس ٸستەيتٸندەردٸڭ سانى كٶبەيەدٸ (اجىراسقان ەيەلدەردٸڭ جۇمىسقا ورنالاسۋى جەنە ۇزاعىراق جۇمىس ٸستەۋ ىقتيمالدىعى ارتادى). بٸر ٷيگە قاراعاندا, ەكٸ ٷيدٸڭ كەرەك-جاراعىنىڭ شىعىندارى كٶپتٸگٸ تاعى بار. وسىلايشا ەكونوميكا ٸلگەرٸلەيدٸ».
مٸنەز-قۇلىق ساراپشىسى, داعدارىس بويىنشا PR مامانى جاننا نۇرسەيٸتوۆا دا نەكەنٸڭ بۇزىلۋىنان ەشقانداي كەرٸ ەسەر كٶرٸپ تۇرماعانىن ايتادى. بۇل وقيعانى ونىڭ ٶزٸ دە باسىنان ٶتكەرگەن. «مەن ەكٸ رەت تۇرمىسقا شىقتىم. بٸرٸنشٸ جەنە ەكٸنشٸ نەكەدە دە ٷلكەن ماحابباتپەن ٷيلەندٸم. بٸرٸنشٸ كٷيەۋٸممەن 10 جىل بٸرگە تۇردىم. جەتٸ جىلدان كەيٸن مەن اجىراسۋ تۋرالى ويلانا باستادىم. بٸز اعالى-قارىنداستاي بولىپ كەتتٸك. بٸر-بٸرٸمٸزگە قىمبات ادامدارمىز, بٸراق ەركەك پەن ەيەل سيياقتى قۇمارلىق پەن ماحاببات بولمادى. ەكٸنشٸ نەكەدە مەن اجىراسۋ تۋرالى ەكٸ جىلدان كەيٸن ويلانا باستادىم, ول كەزدە بٸزدٸڭ ٶمٸر سالتىمىز مٷلدەم باسقاشا جەنە ٶمٸرگە دەگەن كٶزقاراسىمىزدا بٶلەك ەكەنٸ بەلگٸلٸ بولدى. قۇندىلىقتارى ٶزٸڭٸزگە سەيكەس كەلمەيتٸن ادامعا شىداپ, ٶمٸرٸڭٸزدٸ ىسىراپ ەتۋ - ەڭ جامان نەرسە», - دەيدٸ ول.
نۇرسەيٸتوۆانىڭ ايتۋىنشا, بٸرٸنشٸ جاعدايدا وعان قىزىنىڭ اتا-اناسى اراسىنداعى ٶزارا ماحابباتسىز جاعدايىندا ٶسكەنٸن قالاماۋى قوسىمشا تٷرتكٸ بولعان. ٶيتكەنٸ, ول ەسەيگەن كەزٸندە بەيسانالى تٷردە وتباسىلىق قارىم-قاتىناستىڭ تانىس ٷلگٸسٸن جاڭعىرتۋعا تىرىسادى.
«بٸز ويىمىزدى كٶپ ۇزاماي جٷزەگە اسىردىق, اجىراسقاننان كەيٸن دە ەرقايسىسىمىز ماحابباتىمىزدى تاپتىك. قىزىمنىڭ ەكەسٸ قازٸر وتباسىلى, بٸر ۇلى بار. ولار باقىتتى ٶمٸر سٷرٸپ جاتىر», - دەيدٸ ساراپشى.
ەكٸ جاعدايدا دا جاننانىڭ اجىراسۋى اتا-اناسى مەن جاقىندارىن قاتتى تاڭ قالدىرعان. ٶيتكەنٸ, كٷيەۋٸ ونى ۇرىپ-سوققان ەمەس, بالاعاتتامايتىن دا, تٸپتٸ بارلىق كەرەك-جاراعىمەن قامتاماسىز ەتەتٸن. سوندىقتان دوستارى مەن اتا-اناسى ونىڭ بۇل ەرەكەتٸن قۇپتاي قويمادى, الايدا, ول مۇنى ٸستەدٸ جەنە كەيٸن بۇل شەشٸمٸنە ٶكٸنگەن دە جوق.
«قازٸر قازاقستاندا اجىراسۋلار بويىنشا ٷلكەن ستاتيستيكا بار جەنە بۇل جاقسى دەر ەدٸم. بۇل ادامداردىڭ شىدامدىلىعىن, نەگٸزٸنەن ەيەلدەردٸڭ باقىتقا ۇمتىلعانىن بٸلدٸرەدٸ. جالعىز نەرسە, بالالار پسيحيكالىق جاراقات الماس ٷشٸن اجىراسۋدى دۇرىس ٷيرەتۋ كەرەك. مەن ٶزٸمنٸڭ قىزىقتى دا باي قۇندىلىعىممەن ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىن. «مەندە بەرٸ جاقسى نەمەسە جامان دەپ ايتا المايمىن, الايدا نەكەمدٸ ٶشپەندٸلٸك پەن جيٸركەنٸشتٸ جاعدايعا جەتكٸزگەن ەمەسپٸن», - دەپ تٷيٸندەدٸ جاننا نۇرسەيٸتوۆا سٶزٸن.
ال باقىتگٷل (اتى ٶزگەرتٸلدٸ) 2020 جىلى ٷش جىل بويى كەزدەسٸپ جٷرگەن ادامىنا زور سٷيٸسپەنشٸلٸكپەن تۇرمىسقا شىقتى. الايدا, ٷيلەنۋ تويىنان كەيٸن قيىندىقتار باستالعان. جٷكتٸ كەزٸندە ول كٷيەۋٸنٸڭ باسقا ەيەلدەرمەن حات جازىسىپ وتىرعانى بايقاپ قالعان. ونىسىمەن قويماي, جارى ونى قورلاپ, كەلەكە ەتە باستاعان.
«سوسىن ۇرىس-كەرٸس جيٸلەدٸ وتباسىمىزدا. ول مەنٸڭ جٷكتٸ كەزٸمدە-اق باسىمنان, قولىمنان ۇراتىندى شىعاردى. بوسانعاننان كەيٸن بالامدى ەمٸزٸپ جاتقانىمدا, بٷكٸل دەنەمدٸ جەنە كەۋدەمدٸ تەپكٸلەپ تاستادى. ول مەنٸڭ سەمٸزدٸگٸمدٸ ايتىپ, ٷنەمٸ قورلايتىن», - دەيدٸ ەيەل.
باقىتگٷل سوڭعى ۇرىس-كەرٸستەن سوڭ, كٷيەۋٸنٸڭ كٸنەسٸنەن قىزى ەكەۋٸ اۋرۋحاناعا تٷستٸ. سەبيگە وتا كەرەك بولدى. ال ول كەزدە كٷيەۋٸ بٸر قىزبەن كەزدەسۋگە بارىپ, گٷل سىيلاپ جٷرگەن. وسىنىڭ بەرٸنە قاراماستان, كٷيەۋٸنٸڭ تۋىستارى قاي كەزدە دە ونىڭ جاعىندا بولدى, كٷيەۋٸنٸڭ ەرەكەتٸنە ٷنەمٸ سىلتاۋ ٸزدەدٸ. سودان كەيٸن ەيەل اجىراسۋعا بەل بايلادى.
«اجىراسقاننان كەيٸن بەرٸ جاقسى بولدى, مەن جۇمىس ٸستەي باستادىم, جوسپارلارىمدى جٷزەگە اسىرۋدى قولعا الدىم, ٶزٸمە كٶبٸرەك ۋاقىت بٶلەتٸن بولدىم, جاعدايىمدى جاسادىم, كٶلٸك ساتىپ الدىم, پەتەر ساتىپ الۋدى جوسپارلادىم», - دەدٸ كەيٸپكەرٸمٸز.
سۆەتلانا گريگورەۆا بولسا, 26 جاسىندا تۇرمىس قۇرعان. ول دا ٶز ەركٸمەن, جٷرەك قالاۋىمەن شاڭىراق كٶتەرگەن. وسى ۋاقىتقا دەيٸن ول ٶزٸن مامان رەتٸندە تانىتىپ, سۇلۋلىق ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتٸن اتقارىپ, جاقسى اقشا تاۋىپ جٷرگەن ەدٸ. كٷيەۋٸمەن 10 جىل بٸرگە تۇردى, بٸراق وسى كەزەڭنٸڭ سوڭىندا ول ونى تاستاعىسى كەلدٸ.
«بۇل شەشٸمٸمە كٷيەۋٸمنٸڭ جالقاۋلىعى سەبەپ بولدى. مەن ٷشٸن ەر ادامنىڭ ٶز وتباسىنىڭ ەل-اۋقاتىن جاقسارتۋعا تىرىسۋى جەنە ونىڭ ٶمٸرٸنٸڭ بارلىق اسپەكتٸلەرٸنە بەلسەندٸ قاتىسۋى ماڭىزدى. بٸراق مەن مۇنى كٶرمەدٸم. ون جىل بويى پەتەرٸمٸز دە, كٶلٸگٸمٸز دە بولمادى. تابىستى وتباسىنىڭ قاسيەتتەرٸ قانداي? بارلىعى شاعىن ساتىپ الۋلارمەن شەكتەلدٸ. مەن كٶپ نەرسەنٸ قالاپ, كٷيەۋٸمنەن دە كٶپ اقشا تابا باستادىم. كەرٸسٸنشە, جۇمىستان شىعىپ, ٸشٸمدٸككە سالىنىپ كەتتٸ. ول ٷنەمٸ ٷيدە وتىردى, تٸپتٸ بالالارعا قاراۋدى دا قويدى. بٸرگە ٶمٸر سٷرۋدٸ جالعاستىرۋ ماعىناسىز بولىپ قالدى», - دەپ اتاپ ٶتتٸ سۆەتلانا.
ايتۋىنشا, اجىراسقانىنا ەش ٶكٸنبەيدٸ. ٶزٸنە عانا ەمەس, بالالارىنا دا كٶبٸرەك ۋاقىت بٶلەتٸن بولعان. سونىمەن قاتار ول بالالارعا ەكەنٸڭ, ەر ادامنىڭ كەرەك ەكەنٸنە سەنٸمدٸ, سوندىقتان دا ەشقاشان بالالارىنا ەكەسٸن كٶرۋگە تىيىم سالعان ەمەس, كەرٸسٸنشە, مۇنى قۇپتايدى.
گەندەرلٸك ساياسات جەنە ستراتەگييالىق دامۋ جٶنٸندەگٸ ساراپشى, سونداي-اق «قازاق وتباسى-2019» ۇلتتىق بايانداماسىنىڭ تەڭ اۆتورى ايدا ەلجانوۆا سوتسيولوگييالىق ساۋالناماسىنىڭ نەتيجەسٸمەن بٶلٸستٸ. قازاقستاندا اجىراسۋدىڭ باستى سەبەبٸ - تۋىستارىنىڭ ارالاسۋىنان دەپ سانايتىندار ەلٸمٸزدە 62 پايىزدى قۇرايدى ەكەن. ەكٸنشٸ ماڭىزدى فاكتور – رۇقسات بەرۋ مەن مورالدىق شەكتەۋلەردٸڭ بولماۋى, ٷشٸنشٸ ورىندا – وتباسى ينستيتۋتىنداعى داعدارىس.
«ەرلٸ-زايىپتىلاردىڭ ەكەۋٸ دە ەكونوميكالىق بەلسەندٸ جەنە بٸر-بٸرٸنە تەۋەلسٸز بولا الاتىن جاعدايدا اجىراسۋ - قالىپتى قۇبىلىس. سوندىقتان وتباسىن بٸرٸكتٸرەتٸن باستى قۇندىلىق – ورتاق مٷددەلەر مەن ٶزارا سىيلاستىقتىڭ بولۋى, سونداي-اق وتباسى مەن بالالاردى تەربيەلەۋدە جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ٶز موينىنا الۋعا دايىندىعى. ٶكٸنٸشكە قاراي, وتباسى ينستيتۋتى قۇندىلىقتارىنىڭ زاماناۋي تٷسٸندٸرمەسٸ وتباسىندا بٸرەۋ باستى, ال ەكٸنشٸسٸ باسشىدان كەيٸنگٸ كەزەكتە تۇرۋى كەرەك دەگەن دەستٷرلٸ يدەيالار مەن ستەرەوتيپتەرمەن استاسىپ جاتىر», - دەپ اتاپ ٶتتٸ ەلجانوۆا.
قازٸرگٸ ەلەمدە پاتريارحالدىق ەمەس, تەڭدٸككە نەگٸزدەلگەن قارىم-قاتىناستارى بار وتباسىلار ەڭ تۇراقتى وتباسى بولىپ سانالادى. مۇنداي تەسٸل كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزۋ, بٸر-بٸرٸن تىڭداۋ جەنە كونسترۋكتيۆتٸ جەنە ىمىراعا كەلۋ شەشٸمدەرٸن تابۋدى تالاپ ەتەدٸ. تەڭ قۇقىقتار مەن بٸلٸم بەرۋ مٷمكٸندٸكتەرٸ بار وتباسىنداعى گەندەرلٸك رٶلدەر تۋرالى ستاندارتتى يدەيالار ەڭبەك نارىعىندا جەنە ٷي شارۋاشىلىعىنىڭ مٸندەتتەرٸن بٶلۋدە گەندەرلٸك تەڭسٸزدٸككە ەكەلەدٸ.
«وتباسىنداعى تيراندار سىرتتان پايدا بولمايدى, ولار دا گەندەرلٸك ستەرەوتيپتەر مەن نەمقۇرايلىلىقتاردىڭ جەمٸسٸ, كٶبٸنەسە بالالىق شاقتا قالىپتاسادى. ۇلدار كٶبٸنەسە شەشٸم قابىلدايتىن, تەرتٸپ ورناتاتىن جەنە وتباسىن جازالايتىن وتاعاسى رٶلٸنە مەجبٷرلەنەدٸ. بۇل بەينەنٸ كٶبٸنە ەر ادامدار تاراپىنان پسيحولوگييالىق جەنە فيزيكالىق زورلىق-زومبىلىققا ۇشىراعان انالار بەرەدٸ», - دەپ اتاپ ٶتتٸ ساراپشى.
ول سونىمەن قاتار ۋربانيزاتسييا سيياقتى قازٸرگٸ دەموگرافييالىق تەندەنتسييالار ادامداردى ينديۆيدۋاليزمگە يتەرمەلەيتٸنٸن ايتتى. سەبەبٸ, قارتتىقتى قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن كٶپ بالالى بولۋ قاجەت ەمەس. ونىڭ ٷستٸنە, قالادا بالا تەربيەسٸ اۋىلدىق جەرلەرگە قاراعاندا قىمباتقا تٷسەدٸ.
اجىراسۋعا ٶمٸر سٷرۋ ۇزاقتىعىنىڭ ۇلعايۋى دا ەسەر ەتەدٸ, بۇل جاڭا دەموگرافييالىق تەندەنتسييانىڭ - سەرييالىق مونوگامييانىڭ پايدا بولۋىنا ىقپال ەتەدٸ, ادامدار ٶمٸرٸندە بٸرنەشە رەت نەكەگە تۇرسا, ولاردىڭ مٷددەلەرٸ مەن قۇندىلىقتارى ۋاقىت ٶتە ٶزگەرۋٸ مٷمكٸن.
ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مەلٸمەتٸنشە, قازاقستاندا 2022 جىلى نەكەنٸ تٸركەۋ ورگاندارى 128,4 مىڭ نەكەنٸ تٸركەگەن, بۇل 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 8,5 پايىزعا از. سونىمەن قاتار اجىراسۋلار دا ازايعان. 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا ولاردىڭ سانى 7,7 پايىزعا ازايىپ, 44,5 مىڭ اجىراسۋدى قۇرادى. بۇل رەتتە 33,2 مىڭ اجىراسۋ (74,6 پايىز) قالادا, 11,3 مىڭى (25,4 پايىز) اۋىلدىق ايماقتاردا ورىن الدى. اجىراسۋلاردىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيٸ استانا قالاسىندا بايقالدى, وندا 1000 تۇرعىنعا شاققاندا 3,24 جاعداي, ەڭ تٶمەنگٸسٸ تٷركٸستان وبلىسىندا – 1000 ادامعا 0,98 جاعداي, ياعني مىڭ نەكەگە 347 اجىراسۋدان كەلەدٸ.
جاربول كەنتۇلى
