ٶمٸرگە عاشىق ادام – ۋاقىتقا عاشىق. ٶمٸردٸ سٷيگەن اقىن – ۋاقىتتى دا سٷيەدٸ. «مەنٸ دە, ٶلٸم, ەلديلە» دەگەن ماعجان كٶزقاراسىندا ٶلٸمنٸڭ ٶزٸ – مەڭگٸلٸكتٸڭ سىڭارى ەمەس پە?! ەندەشە ٶمٸرگە ىنتىق جٷرەك – ٶلٸمگە دە ىنتىق. سەبەبٸ, جاقسى اقىننىڭ سٶزٸ اقٸرەتكە دەيٸن حالىققا قىزمەت قىلادى. سول سەبەپتٸ دە كەڭشٸلٸك ۋاقىتتى جىرلايدى. ٶتكەن ۋاقىتىن, كەلەر زامانىن...
«مەن – قارلىعاش!
قايدا ۇشپادىم, قايدا قونبادىم...».
كەڭشٸلٸك.
[caption id="attachment_16720" align="alignright" width="255"]
اقىننىڭ كەيٸنگٸگە قالعان جاقسى سٶزٸ عانا – جاسامپاز. سٶزٸ – رۋحى. ونىڭ ٶمٸربايانىنا كٶپ ەشكٸم قىزىقپايدى. دۇرىسىن ايتساق, ٸزدەمەيدٸ. الدىندا ٶلەڭدەرٸ جاتسا بولدى.قۋانىشىن, ٶكسٸگٸن, ارمانى مەن قييالىن, ماحابباتى مەن عاداۋاتىن, بەرٸن-بەرٸن ٶسەكشٸ-ٶلەڭنٸڭ بويىنا سەندەپ شاقتاعان اقىن ديدارى جىرلارىن قۇنىعا وقىعان سايىن جارقىراي بەرمەك. مەيلٸ قانداي اقىن بولسا دا, ٶلەڭٸنەن قاراپ تاني تٷسەسٸز. تٸپتٸ, ناشار بولسا, ٶلەڭسىماقتارىن بٸر-ەكٸ قايتارا وقىپ, ەش ماحابباتسىز, سالقىن عانا كٸتابىنىڭ بەتٸن جاۋىپ, ەندٸ قايتارا قاشان وقىلارى بەلگٸسٸز قالپى قويا سالاسىز. ونداي «اقىندار» دا از ەمەس.
ٶلەڭدٸ ٶز جانىن جەگٸدەي جەگەن اسىل مۇراتتار مەن اياۋلى ارماندارىن, مۇڭى مەن سىرىن, قىسقاسى, جٷرەگٸ سەزگەن ەربٸر ٸزگٸلٸك پەن زۇلىمدىقتىڭ ادام ٶمٸرٸنە جاقسىلى-جاماندى ەسەرٸن جەتكٸزۋ ٷشٸن پايدالانعاندار بار. سونىمەن قوسا, ٶلەڭنٸڭ ساياسي سيپاتىنا كٶبٸرەك مەن بەرٸپ, قوعامداعى وقيعالاردى جىرلاۋعا بەيٸمدەلگەن اقىندار تاعى بار. ەجەلگٸ گرەكتەردٸڭ دەباتىندا كٸم قاتتىراق ايعايلاپ, سٶز جەمەيتٸن بولسا, سول جەڭەدٸ ەكەن. سول سيياقتى, بيلٸكتٸڭ ساياساتىن دابىرا دەكلاراتسييا مەن جالاڭ پلاكاتتىق جىرلارمەن ەسپەتتەگەن اقىندار بٸر زامانداردا جەڭٸمپاز بولىپ ەسەپتەلدٸ. مٷمكٸن دەل بٷگٸنگٸ كٷنٸ دە سونداي اقىنداردىڭ ايى وڭىنان تۋعان شىعار... بٸراق سونىڭ بەرٸ ۋاقىتشا ەكەنٸن ۇمىتپاعان جاقسى. فورماتسييا, نە بيلٸك ٶزگەرگەندە ناۋقاندىق داستاندار مەن جىرلاردىڭ كٷلٸ سول سەتتە-اق بۇرق ەتە قالادى ەكەن. بۇعان دەلەل قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ تاريحىندا از ەمەس. قويشى, عارىشكەر, شاحتەر, كەنشٸ تۋرالى نەبٸر داستاندار مەن جىرلار نەگە قازٸر كٶپ وقىلمايدى. تٸپتٸ, سول داستانداردى قازاقتىڭ ٷلكەن اقىندارى جازعان. بٸراق ولاردىڭ ليريكالىق ٶلەڭدەرٸ قالدى دا, ناۋقاندىق شىعارمالارى پاراق بەتٸندە عانا تۇراق تاپتى. ولارعا وقىرمان جٷرەگٸنەن ورىن كٶپ بۇيىرمادى.
ايتالىق, كەڭشٸلٸك مىرزابەكوۆتىڭ العاشقى جىر جيناعىنداعى مٶلدٸر ٶلەڭدەرٸن كەيٸنگٸ جيناقتارىنداعى ٶلەڭدەرٸ وزىپ كەتە المادى. «بوز بيە» مەن «اناردان» ٶزگە ٶلەڭدەرٸ جاستاردىڭ اراسىندا كٶپ وقىلمايتىن. تٸپتٸ, جاس اقىندار انا اقىننىڭ, مىنا جازۋشىنىڭ كٸتابىن كٶتەرٸپ جٷرسە دە, سولاردىڭ قولىنان كەڭشٸلٸك جيناعىن سيرەك كەزدەستٸرەتٸنبٸز. ونىڭ ناقتى سەبەبٸن ايتۋ دا قيىن. بٸراق قازاقتىڭ مىقتى اقىندارىنىڭ تٸزٸمٸن ٸزدەي قالساق, (اقىنداردىڭ سۇحباتتارىنان, ەستەلٸكتەردەن) سولاردىڭ اراسىندا مٸندەتتٸ تٷردە كەڭشٸلٸك مىرزابەكوۆ دەگەن ەسٸم جٷرەر ەدٸ.
كەڭشٸلٸك پوەزيياسىن وقىپ وتىرعاندا ونىڭ ليريكالىق ٶلەڭدەرٸ ەرەكشە ەسەر ەتەدٸ. اقىننىڭ ون بٸر-ون ەكٸ بۋىندىق ٶلەڭدەرٸنە قاراعاندا, جەتٸ-سەگٸز بۋىندىق ٶلەڭدەرٸ ەرەكشە جارقىراپ, ەشبٸر اقاۋسىز, شىنايى وقىلادى. ەربٸر اقىننىڭ ٶزٸنە ىڭعايلى بۋىنى, ۇيقاس تٷرٸ بولادى. سول جاعىنان العاندا, كەڭشٸلٸكتٸڭ جەتٸ-سەگٸز, بەس-التى بۋىندىق ٶلەڭدەرٸ نەشٸنە كەلگەن اقىندى اپ-ايقىن كٶرسەتەدٸ. ليريكالىق ٶلەڭدەرٸنٸڭ دەنٸ دە وسى ٷلگٸدە جازىلعان.
كەڭشٸلٸكتٸڭ تاقىرىپتىق باللادالارى مەن ٶلەڭدەرٸن وقىپ وتىرعاندا ونى مىقتى اقىننىڭ جازعانىن بٸردەن تانيسىز. بٸراق شىعارما كٶڭٸلدەن شىقپايدى. قانىشتىڭ, فزو-عا كەتكەن جەڭەشەسٸنٸڭ, جامبىل مەن مۇحتاردىڭ, ەلۋ جەتٸنشٸ جىلعى جەتٸنشٸ قاراشانىڭ كەلبەتتەرٸن جىرلاعاندا جالپى كٶپكە تانىس سەزٸمدەردٸ سەتتەردە سٶز ەتەدٸ. وعان قاراعاندا, سوعىستان كەيٸنگٸ جاعداي تۋرالى جازعان, بالالىق شاعىندا كٶرگەن وقيعالاردى باللاداعا اينالدىرعان شىعارمالارى تارتىمدى. شىنايى. «ٶز بولمىسىنان ٶزگە ساپاعا كٶشكەن» (گەگەل) اقىننىڭ ليريكالىق ٶلەڭدەرٸ مەن باللادالارىنىڭ ايىرماشىلىعى ەجەپتەۋٸر. كەڭشٸلٸك مىرزابەكوۆتى كٶبٸنە باللادا جانرىنا يكەمٸ بار اقىن رەتٸندە ايتىپ جاتاتىن. ونىمەن ونشا كەلٸسە قويمايمىز. كەڭشٸلٸكتٸڭ باللادالارىنان گٶرٸ ليريكالىق ٶلەڭدەرٸ كٶركەمدٸك جاعىنان دا, تابيعاتى جاعىنان دا بٸر باس جوعارى تۇرعانداي. جاڭا ايتقانىمىزداي, اقىننىڭ العاشقى باللادالارى جاندى, ٶمٸرشەڭ. ەۋبەكٸردٸڭ تاعدىرى تۋرالى جىرلاعاندا كٶپكە ورتاق مۇڭدى قوزعايدى. بٸر شاڭىراقتىڭ تاعدىر تالايى سٶز بولاتىن شىعارمانىڭ ٶنە بويىنان جالپى ادامزاتتىق قۇندىلىقتارعا باس ۇرعان اقىن جانىن كٶرەمٸز.تٶلەۋتايدىڭ تٶرت قىزىن جىرلاعاندا دا اقىن ەر وتباسىنىڭ باسىندا بولۋى مٷمكٸن جاعدايدى سۋرەتتەيدٸ. اقىن ول جاعىنان العاندا ٶمٸرگە ەلدەقايدا جاقىن. ٶمٸردٸڭ ٶزٸن جىرلاي وتىرىپ, ونىڭ قاراپايىم كٶشٸرمەسٸن الدىڭىزعا قويا سالمايدى. سودان ٶزٸندٸك وي تٷيەدٸ, سونى ۇسىنادى. گونچاروۆ: «ەگەر قالامگەر اقىلمەن جۇمىس ٸستەسە, نەزٸك ەرٸ بايقاعىش بولسا, كٶرگەنٸن جٷرەكتەن ٶتكٸزٸپ, قييالىمەن ۇشتاي السا, وبراز جاساي الدى دەگەن سٶز. ال ەگەر تالانتى كەم بولسا, بولعاندى بولعانداي ايتا سالسا, ول – تەندەنتسييا» دەگەن بولاتىن. قازٸر بٸزدٸڭ پروزادا وسى تەندەنتسييا بار. بولعاندى سول قالپى جەتكٸزۋ. ٶمٸردٸڭ فوتوگرافييالىق كٶرٸنٸسٸ كٸمگە قىزىق بولسىن. ەگەر ول اۆتوردىڭ ٶز ويىمەن قاتارلاسىپ, سٸزگە جاڭا وي تٷيۋگە مٷمكٸندٸك بەرمەسە. وسى جاعىنان العاندا كەڭشٸلٸك ويعا باي. بٸراق ۇيقاسقا ساراڭدىعىن دا مويىنداۋىمىز كەرەك.
سوعىستان سوڭ تۋعان بۋىننىڭ بەلدٸ ٶكٸلٸ رەتٸندە كەڭشٸلٸك سوعىستان كەيٸنگٸ قازاق دالاسىنىڭ تۇرمىسىن, جەسٸرلەردٸڭ تاعدىرىن, اۋىلدا مايدانعا بارماي قالعان ەركەكتەردٸڭ «مٸنەزٸن», بالالاردىڭ اۋىر بالالىق شاعىن سونشالىقتى رەالدى جازادى. بۇل – اقىننىڭ كٶرگەن ٶمٸرٸ.
اقىنعا كەڭەستٸك تاقىرىپتى يگەرۋ جاعىنان قاراساڭىز, سٶزسٸز ٶسكەن. بٸراق العاشقى جيناعىنداعى سۇلۋ تابيعاتى, سەلكەۋسٸز سەزٸمٸ, ىنتىق كٶڭٸلٸ, شىنايى كەلبەتٸ ازايا بەرەدٸ.تاقىرىپتىق جاقتان ٶسكەنمەن, كٶركەمدٸك تۇرعىدان العاشقى قادامداردان اسا الماۋ اقىن ٷشٸن – جازا. بۇنى كەڭشٸلٸكتٸڭ ٶزٸ دە جاقسى بٸلگەن سيياقتى.
«تٷسٸنٸگٸم-اي, تٷسٸنٸگٸم-اي تەۋەلدٸ,
ەدەمٸ ەدٸ عوي العان باعىتىڭ ەۋەلگٸ...», – دەگەن اقىن ٶلەڭ-داريياسىنىڭ العاشقى باستاۋىن ەسٸنە الىپ تۇرعان جوق پا ەكەن?! تٷيسٸگٸ مەن تٷسٸنٸگٸنٸڭ اراسىندا ٶزٸن ٸزدەگەن اقىن ٷنەمٸ دامىل تاپپايدى. بٷكٸل اقىندارعا تەن, ٶزٸنە-ٶزٸ قوياتىن «اقىنمىن با?» دەگەن ساۋالدان دا قاشپايدى.
«جالعىز اۋىز جىر بولىپ قالار ما ەكەن,
بٷكٸل دٷنيەم مەن تالاي جىل جيناعان», – دەۋٸنٸڭ سەبەبٸ دە – ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸك.
كەڭشٸلٸك ەشقاشان ٶزٸنە جٷكتەلگەن اقىندىق مٸندەتتەن, اۆتورلىق جاۋاپكەرشٸلٸكتەن قاشپايدى. ول – ەدەبيەت زاڭىنا كەلگەندە, ٶلەڭ الدىندا تۇرعاندا تەرتٸپتٸ اقىن. بۇزا جارىپ, جىر وقىعان سەتٸن, كەيٸنگٸ مٸنەز جاساپ العان ٸنٸلەرٸندەي القام-سالقام جٷرٸسٸن كٶپ جىرعا قوسپايدى. ول ٷنەمٸ بييازى, سىيلى, ۇستامدى, ۇياڭ قالپى. «بٸر بٶلمەدە» دەگەن ٶلەڭٸندە عابدول سلانوۆپەن بٸر بٶلمەدە بولعان وقيعا جايلى جازادى.
«بۇل بالا كٸم ەد, تٶرلەي عوي», –
دەگەندە عابدول سلانوۆ.
جىردى مەن كەلٸپ بٶلگەندەي,
قارادىم جەرگە ۇيالىپ.
تۇرىپ مەن سوندا ەسٸكتە,
كٸرەردەي جەرگە قىسىلعام.
اياعىن شەشپەي مەشٸتكە
كەتكەندەي ەنٸپ مۇسىلمان.
كەڭشٸلٸك مۇقاعالي اعاسى سيياقتى ٷلكەندەردٸڭ الدىندا قاتتى يمەنەدٸ. «عەبەڭە», «ەبدٸلداعا» ارناعان جىرلارىندا مۇقاعاليدىڭ سونشالىقتى قۇرمەتپەن, ٸزەتپەن جىر جازعانىن بايقاساق, كەڭشٸلٸك تە سٷيٸكتٸ اقىن اعاسى سيياقتى ەدەپتەن وزبايدى. وعان قاراعاندا جاراسقان دوسى باتىلداۋ. «باعاسى جىرىڭىزدىڭ بەلگٸلٸ عوي, باعاسىن باتاڭىزدىڭ تٷسٸرمەڭٸز» دەپ مۇقاعالي اق تاياعى ارقاسىندا ويناي ما دەپ قاۋٸپتەنگەن اقساقالعا, ەركەلەپ بولسا دا تەنتەك مٸنەز كٶرسەتەدٸ.
«سٷيٸكتٸ اقىن اعاسى» دەپ مۇقاعاليدى جايدان-جاي ايتىپ وتىرعان جوقپىز. كەڭشٸلٸك پوەزيياسىندا مۇقاعاليدىڭ ەسەرٸ انىق بايقالادى. بۇل ەلٸكتەۋدەن كەيٸنگٸ اقىنعا ۇقساماۋ. بٸراق كەڭشٸلٸك بٸر جولا ەلٸكتەپ كەتپەيدٸ. مۇقاعاليدىڭ اقىندىق قابٸلەتٸنەن گٶرٸ ونىڭ ٶلەڭدەرٸندەگٸ ىرعاققا, تارتىمدى بوياۋعا قاتتى قىزىققان سيياقتى. مۇقاعاليدى كٸم جاقسى كٶرمەدٸ? ھەم كٸم جەك كٶرمەدٸ? بٸراق كەڭشٸلٸك سيياقتى جاقسى اقىننىڭ جاقسىلىعىنان ٷيرەنگەن جەنە جاقسى جىر قالدىرعان اقىن سيرەك.
اقىننىڭ ٸشكٸ جان دٷنيەسٸ – ٶلەڭدە. ٶلەڭ – اقىننىڭ ەشكٸمگە ايتپاعان سىرى. ابايدىڭ: «ٶلەڭ, شٸركٸن, ٶسەكشٸ جۇرتقا جايار, سىرىمدى توقتاتايىن ايتا بەرمەي» دەۋٸنٸڭ سەبەبٸ وسى. اقىن سىرىن ەشكٸمگە ايتپايدى. ەسەسٸنە ٶلەڭٸ ارقىلى بەرٸنە جارييا قىلادى. داقپىرت تا, اقىن ارتىنان ەرگەن اڭىز دا سونداي سەتتەردە پايدا بولادى.كەڭشٸلٸك ٶلەڭدەرٸندە ٶتكەندٸ اڭساۋ بار. اقىننىڭ سىرى – وسى. قىسقا عۇمىر كەشٸپ, الپىس-جەتپٸسكە, تىم بولماسا ەلۋگە تولىپ ٷلگەرمەگەن اقىن ٶتكەندٸ نەگە سونشا اڭسادى ەكەن? كٶپ اقىنداردا جيٸ كەزدەسەتٸن ماحاببات تۋرالى ٶلەڭ دە كەڭشٸلٸكتە سالىستىرمالى تٷردە از. سابىرلى, سالقىن قاندى اقىندى ٶلەڭ وقىعاندا ەرەكشە كٷيگە تٷسەتٸنٸ تۋرالى ەستەلٸكتەردە كٶپ ايتادى. ٶلەڭدٸ كەڭشٸلٸكتەي ەشكٸم وقىمايتىن دەيدٸ. ليريكالىق ٶلەڭدەرٸن مولىنان جازىپ, ٶزٸ ايتقانداي العاشقى ەدەمٸ باعىتىنان تايماعاندا كەڭشٸلٸكتەي ٶلەڭدٸ ەشكٸم جازباس تا ەدٸ.
دٷنيە زىر-زىر
كٶزدەن بۇلبۇل
دەم اراسى ۇشار ما?
قاعىپ شىلبىر,
ۋاقىت قۇرعىر
كەلمەي مە ەكەن تۇساۋعا?
ٶتكەن-كەتكەن,
كٶپ سەلدەتكەن,
سارقىلا ما سەزٸم-سەل?
كٶپ ٸندەتكەن,
كٶپ كٷنگە ٶتكەن,
ال ٶكپەلە, ٶزٸڭ, سەن!
ٶكپەلە دە,
وت دەنەڭە
سابىر كٷزەت قويىپ قوي.
كٶكتەمەڭە
«كەت» دەمە, تەك,
قوشتاسا بٸل, كەيٸتپەي.
تاۋعا باس ۇر,
تاسقا باس ۇر,
داۋىسىڭدى اسىر, داۋرىقپا!
ۇلان-اسىر,
ۇلى عاسىر,
ۇلىسىڭ عوي ھەم ۇمىتپا!
ٶلەڭنەن ليريكالىق كەيٸپكەردٸڭ ۋاقىتقا دەگەن قيماس كٶزقاراسىن بايقايمىز. قيماي تۇرا ۋاقىت ۇلىلىعىن مويىنداعان مەن بەرٸبٸر زاماننىڭ تۇساۋىن ٸزدەيدٸ. بٷكٸل ٶلەڭنٸڭ العاشقى شۋماعىندا عانا قيماستىق ايتىلعانىمەن, سوڭعى شۋماقتاردىڭ بەرٸندە سابىر ايلا ايتسا دا, سول سابىر دەۋٸ ارقىلى «امال جوق, ەتتەڭ» دەگەن زور ٶكٸنٸش جاتقانداي. ٶلەڭدەگٸ ليريكالىق مەندٸ اقىننىڭ ٶزٸ دەپ تە تٷسٸنۋگە بولمايدى.بەلگٸلٸ دەرەجەدە ٶزٸ ارالاسقانىمەن, تٸرشٸلٸكتەن تانىپ كٶرگەنٸ, اينالاسىنداعى جانداردان ەستٸپ-بٸلگەنٸ بەرٸ سايىپ كەلٸپ اقىننىڭ ٸشكٸ مەنٸنە ەسەر ەتەدٸ. سونىڭ بەرٸ ليريكالىق مەننٸڭ سٶزٸ بولىپ, ٶلەڭگە اينالادى. «ۋاقىتتى سٶكپە, ول – مەنمٸن» دەگەن تەڭٸر سٶزٸن كەڭشٸلٸك بٸلمەيدٸ دەيسٸز بە? بٸلەدٸ. بٸلگەننەن كەيٸن دە, ۋاقىتتى سٶكپەيدٸ. بٸراق بارلىق پەندە سيياقتى قيمايدى. بۇل ٶلەڭٸندە كەڭشٸلٸكتٸڭ تۇتاس ٶمٸرٸ بار. ماحابباتى, ساعىنىشى بار. بٷكٸل ٶمٸر بٸر سەتكە توقتاپ قالىپ, اقىن جانارىن لەنتا ەتٸپ زىر اعىپ جاتقانداعى اقىن جٷرەگٸنٸڭ دٷرسٸلٸ ەستٸلەدٸ. سول – وسى ٶلەڭ! دٷنيەگە كٶزقاراس, تٸرشٸلٸكتەگٸ يكەمدٸلٸك پەن يكەمسٸزدٸك, دوستىق قارىم-قاتىناستاعى تەرتٸپ پەن ىڭعاي بار. ٶلەڭ ىرعاعى قازاق پوەزيياسىندا كٶپ كەزدەسسە دە, ايتىلىپ تۇرعان اقىن سٶزٸ دە وعان دەيٸن قانشاما رەت ۇلىلاردىڭ اۋزىمەن دە, باسقالاردىڭ زارىمەن دە ايتىلىپ جٷرسە دە كەڭشٸلٸكتٸكٸ ٶزٸنٸڭ قولتاڭباسىمەن سۇلۋ ٶلەڭگە اينالادى. ٶيتكەنٸ, بۇل ٶلەڭدە ٶمٸر, سەزٸم بار. ال سەزٸم مەن ٶمٸر بەرٸندە بولعانمەن, ەركٸمدٸكٸ ٶزٸنشە – دەربەس.
ف. نيتسشە: «ليريكتٸڭ وبرازدارى – اقىننىڭ ٶزٸنەن باسقا ەشكٸم ەمەس, تەك بۇل ونىڭ ەرقيلى فورمادا وبەكتيۆتەنگەن تۇرپاتى, سوندىقتان وسىناۋ ۇلان-عايىر ەلەمنٸڭ كٸندٸك-تۇتقاسى رەتٸندە ول «مەن» دەپ سٶيلەۋگە ەبدەن حاقىلى; بٸراق بۇل «مەن» ەمپريكالىق رەالدى مەننٸڭ ٶزٸنە ۇقسامايدى, ول – جالپى ەر نەرسەنٸڭ تەگٸندە, نەگٸزٸندە جاتقان بٸردەن-بٸر مەڭگٸلٸك قاسيەت, اقيقات – مەن رەتٸندە كٶرٸنەدٸ» دەپتٸ. سول مەڭگٸلٸك قاسيەت اقىن اتاۋلىعا – ورتاق. مىرزابەكوۆتىڭ قيماس جىرلارىنىڭ بەرٸندە ۋاقىت بار. ول بٸردە بالالىق شاق بوپ, بٸردە اۋىلداعى قىرمان باسى بوپ قۇبىلا بەرەدٸ. اقىن جىرلارىنىڭ اقيقات مەنٸ – قيماستىق.
تٷبٸت بٶكەباي
تارتقان بوتام-اي,
ٶزٸڭ بوتاداي,
كٶزٸڭ بوتالاي, ماعان قاراۋشى ەڭ
مەيٸرٸم نۇرىنا
شٶلدەپ, قاتالاي...
...تٷبٸت بٶكەباي
توزدى تٷبٸتٸ.
تەنتەك كٶڭٸلدٸڭ
وزدى ٷمٸتٸ.
قالدى ماحاببات
ۋىتى ٶزەكتە.
قالدى... قالعانىن
قالقام, سٶز ەتپە.
اقىن كٶنەدٸ. ۋاقىت ٶتتٸ. قي, قيما, بەرٸبٸر. كٶنۋگە تۋرا كەلەدٸ. تٷبٸت بٶكەباي – سونىڭ ايعاعى. ول – بەرٸنٸڭ كۋەسٸ. ۋاقىتتى ميزانداۋشى. بٶكەبايعا قاراپ-اق اقىن ٶز پايىمىن, سوڭعى سٶزٸن ايتادى. جانى اۋىرادى. قالعانىن سٶز ەتپەۋدٸ ٶتٸنەدٸ. ەگەر ارى قاراي سٶز قوزعالسا, اقىن جانى ودان ەرٸ شەرگە تولا تٷسەدٸ. توزعان بٶكەباي, وزعان ٷمٸت, ٶتكەن ۋاقىتتىڭ پاراللەل بەرٸلۋٸنٸڭ ٶزٸ – ۋاقىتتى ايقىنداۋ. سونىڭ ٶتپەلٸ ەكەنٸن مويىنداتۋ, سەزدٸرۋ. توزعان تٷبٸ بٶكەباي اقىن جانىنىڭ سٶزگە اينالعان ماتەريالدى پروەكتسييا سيياقتى. بەرٸن دەلەلدەۋشٸ. كەڭشٸلٸكتٸڭ ليريكالىق كەيٸپكەرٸ – ٶمٸرگە عاشىق. ال ٶزٸ – ۋاقىتقا ٸڭكەر. ونىڭ ٶلەڭدەرٸنٸڭ كٶبٸ وسى ويعا جەتەلەيدٸ. اۋىلدان قالاعا ەرتە كەتكەن ۇلدىڭ ٶكٸنٸشٸ ارالاس ٶلەڭدەرٸنەن ەلدەقانداي ۋاقىتقا دەگەن قۇرمەتتٸ, ماحابباتى, تاعى قايتالاپ ايتامىز, قيماستىقتى انىق بايقايمىز. كەڭشٸلٸك كٶپ اقىندار سيياقتى ٶزٸن جوعارى باعالامايدى. تەك سوڭعى ەمٸردٸ ۋاقىتتان كٷتەدٸ.
ەكە – اقىن ٷشٸن قاسيەتتٸ جان. ەكەدەن ەرتە قالعان جاننىڭ الاڭى, كەيٸننەن اياققا تۇرعان بالالاردىڭ تەۋبەسٸ سەزٸلەدٸ. سولاردىڭ بەرٸ انا ەڭبەگٸنٸڭ, انا قاجىرىنىڭ فونىندا. ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ...
ەكەم دٷنيە سالدى.
ارتىندا بٸر شاڭىراق – بٸر ٷي قالدى.
«سىرقاتىم بار» دەۋشٸ ەدٸ سىپايىلاپ,
كٶزٸن جۇمباي تٸرٸدە كٸم يلاندى?!
بۇندا دا – ەكەنٸڭ زىرعىپ اققان ۋاقىتى. قازاقتىڭ اۋرۋعا دەگەن قارىم-قاتىناسى بار. ٶلەڭ سوڭىندا بٸر قاۋىم ەل بولعانىن ايتاتىن اقىن, سونىڭ بەرٸ انانىڭ تٸلەگٸ ەكەنٸن ريتوريكالىق مەندە جەتكٸزەدٸ. ەندٸ شە? ەكە بولماسا, انا جەتكٸزبەگەندە كٸم جەتكٸزەدٸ?! بەلكٸم, سودان كەيٸن دە ول جارىن قاتتى قۇرمەتتەيدٸ.
بٸرەۋدٸ سىيلاۋ, ەڭ الدىمەن – ۋاقىتتى سىيلاۋ. ٶيتكەنٸ, ەرتەڭ ٶمٸردەن وزسا, ەشكٸم قايتا اينالىپ كەلمەيدٸ. كەڭشٸلٸك ٶلەڭٸندەگٸ ليريكالىق مەننٸڭ ۋاقىتقا سونشالىقتى بايلانۋىنىڭ سەبەبٸ كٶپ شىعار. جالپى, ادام بالاسى «ۋاقىتتى قۇرمەتتە» دەپ كٶپ ايتقانىمەن, سوعان قاتتى مەن بەرٸپ تە جاتپايدى. بٸراق كەڭشٸلٸك بۇل مەسەلەگە كەلگەندە ۇقىپتى.
ۋاقىت ٶتكەن سايىن ٶتكەن كٷندٸ كٶپ ويلايتىن اقىن, ٷنەمٸ بالالىعىن سٶز ەتەدٸ. ارنايى كٸتاپ تا ارنادى («بالالىق شاق باللادالارى»). قالاي دەگەندە دە ٶتكەن كٷندٸ اڭساۋ, قيماۋ جيٸ بايقالاتىن اقىن جانى اسا سەزٸمتالدىقتان با, بٸر تاعات تاپپايدى. ونىڭ ەڭبەكسٷيگٸشتٸگٸ دە, كٷركٸرەپ ٶلەڭ وقيتىنى دا سول – سەزٸمتالدىعىنان. ۋاقىتقا كەلگەندە – ەرەكشە سەزٸمتال.
* * *
بۇلدىراپ قالعان بالالىق شاقتىڭ ەلەسٸ,
تٷسٸمە نەگە كٶپ كٸرٸپ كەتتٸڭ سەن, وسى?
تٷن ۇيقىم مەنٸڭ بٶلٸنگەن كەيبٸر كەزدەردە,
تٶتەننەن كەلٸپ – بولاسىڭ ماعان تٶرەشٸ.
***
بالالىققا جاۋتاڭ-جاۋتاڭ قاراساڭ,
بەيكٷنە كٶز وي سالادى وراسان.
بەتٸنە ونىڭ تۋرا قاراي المايسىڭ,
كٸنەڭ مەنەن كٷنەڭدٸ ەگەر ساناساڭ.
ونىڭ ار سوتى – بالالىق شاعى. ونىڭ ايناسى – بالالىق تۋرالى ٶلەڭدەرٸ. ەرتاي اشىقباەۆ ماقالاسىنىڭ تاقىرىبىن بەكەر «كەڭشٸلٸكتٸڭ كٶكتەمٸ» دەپ قويماعان شىعار. اقىن كٶكتەمدٸ دە كٶپ جىرلايدى. ول دا – ۋاقىت. مەزگٸل. ەگەر توقسانىنشى جىلى شىققان «ٸڭكەر دٷنيەسٸن» قاراساڭىز, العاشقى بەتتەرٸ كٶكتەم تۋرالى ٶلەڭدەرگە تولى. نەگە كٶكتەم? تٸرشٸلٸكتٸڭ باسى, تابيعاتتىڭ سەن-سالتاناتىنىڭ باستاۋى بولعان كٶكتەمدٸ سٷيۋٸ, جىرلاۋى دا ۋاقىتقا ىنتىقتىقتان ەمەس پە ەكەن.
كەڭشٸلٸك تاعدىرىن, بولمىسىن ەلدەقانداي تىلسىمعا بايلاپ قويۋدان اۋلاقپىز. ۋاقىتتىڭ ٷلكەن مەجەسٸمەن قاراعاندا تىم بەرٸدە ٶمٸر سٷرگەن. ول تۋرالى ەستەلٸك ايتۋشىلاردىڭ دا كٶزٸ تٸرٸ. اڭىزعا دا, جىرىنا سەنگٸمٸز كەلەدٸ. جىرى ۋاقىتتى ەلديلەيدٸ.
ٶلٸمنٸڭ بەرٸ بٸردەي مە?
جو-جو-جوق, وعان قارسىمىن.
مەن ٶلسەم ەرتەڭ گٷلدەيدٸ.
تامىرىم مەنەن تالشىعىم.
اقىننىڭ بٸر رەت سەنٸمدٸ ايتقان سٶزٸ – وسى! تامىرى مەنەن تالشىعىنا سەنەدٸ. «كٷنٸ ەرتەڭ كٷللٸ قازاق وقيدى!», «تٸرٸمدە باعالانبادىم!..» پافوسقا تولى جالاڭ سٶزدەن اۋلاق اقىننىڭ سوڭعى سٶزٸنٸڭ بٸرٸ. جازىلۋى ۋاقىتى جاعىنان ەمەس, ليريكالىق مازمۇن تۇرعىسىنان الساڭىز, جوبامەن وسىلاي بولادى.
كەڭشٸلٸك مىرزابەكوۆتىڭ جٷرەك زارىن شىن جٷرەك قانا ۇعا الماق. جىرىن ۋاقىتىنا سىيدىرا الماي كەتكەن اقىننىڭ شىعارماشىلىق كٷشٸ سول قالپىندا كٸتاپتارىندا ساقتالىپتى. ونى بٸر زاماننىڭ ەشكٸم تەڭ كەلمەگەن اقىنى دەپ تە ايتا المايمىز. ەڭ سوڭعى ٶلەڭٸن ماعجان اقتالعان كەزدە وقىپتى. ول دا ۋاقىتقا تاپشى اقىن ەدٸ.
كٶركەمدٸك قۇپيياسىن, قالامگەر شەبەرحاناسىن اشۋ مٸندەت بولماسا دا, كەڭشٸلٸك دەگەن تالانتتى اقىننىڭ ەلەمٸنە بٸر ەنٸپ كٶرۋٸ ەدٸ ماقسات. قازاق ٶلەڭسٶزٸنە ٶزٸندٸك ٶرنەگٸمەن كەلگەن ەر اقىندى جاقىننان تانۋ, شىعارماشىلعىمەن تانىسۋ بٸز ٷشٸن مۇرات بولسا كەرەك.
قالاعا اقىن بولۋى ٷشٸن كەلٸپ, ٶمٸردەن اقىن قالپى ٶتكەن جاننىڭ ديدارى كٶز الدىڭدا تۇرادى. شاشى تولقىندانعان اقىننىڭ تٸرٸ كەلبەتٸن شىرامىتۋعا تىرىسىپ بٸراز ەۋرەگە تٷسكەنٸڭمەن ەشتەڭە ٶنبەيدٸ. بٸرەن-ساران ساقتالعان تاسپالاردى ارى-بەرٸ شەگٸندٸرٸپ, سەن ويلاعان اقىننان مٷلدە باسقاشا جاندى كٶرەسٸڭ. ونىڭ ٶلەڭدەرٸن وقىپ, سونىمەن بٸرگە تولعاناسىڭ. سىرىن ۇعۋعا تالپىنىپ, تولىق تٷسٸنە الماساڭ دا, تٸلەكتەس, نيەتتەس بولعىڭ كەلەدٸ. كەيدە ٶز پٸكٸرٸڭدٸ قۇربان ەتٸپ, اقىننىڭ ىعىنا جىعىلعىڭ كەپ تۇراتىنى – اۆتوردىڭ شىنايىلىعىنان بولسا كەرەك.
ال اقىننىڭ ناعىز سوڭعى سٶزٸ وسى بولار! ەشكٸمگە جالتاقتاماي, سوڭعى سٶز ايتا الۋ دا – ەرلٸك! «شاشتىم, تٶگٸلدٸم, شايقالدىم!» دەپ قايتا-قايتا ايتۋىنىڭ ٶزٸ زور ٶكٸنٸشتٸڭ تابى سيياقتى. كٸم شاشىلمادى? كٸم تٶگٸلمەدٸ? كٸم شايقالمادى? بٸراق سونىڭ بەرٸ «ٶمٸر سٷردٸم!» دەك ايتا الار ما ەدٸ? ال كەڭشٸلٸك جاسقانباي ايتادى:
«شاشتىم, تٶگٸلدٸم, شايقالدىم,
جاستىق بۋى بار «سايتاننىڭ»
ۋىن ۇرتتادىم, ۋىت قايتاردىم.
بۋى بيلەدٸ, ۋىن ۇرتتادىم
شاشتىم, تٶگٸلدٸم, شايقالدىم,
شاشتىم, تٶگٸلدٸم, شايقالدىم,
اشتىم ٶزٸمدٸ – ايقاردىم.
كٶڭٸل مەسەلٸن مىڭ-سان قايتاردىم,
مٸر ەسەبٸن شەشتٸم دەپ قالاي ايتارمىن.
باسىپ قامشىمدى, بارىممەن بايقالدىم.
كٸمدە جوق دەيسٸڭ ٶكسٸك-ٶكٸنٸش,
مٷمكٸن كەيٸندەۋ بارماق تٸستەرمٸن,
مٷمكٸن مەن-داعى باستى شايقارمىن.
شاشتىم, تٶگٸلدٸم, شايقالدىم,
«ٶمٸر سٷردٸم!» دەپ ايتارمىن!».
"قازاق ەدەبيەتٸ" گازەتٸ.
باعاشار تۇرسىنبايۇلى
