وسى ماقساتتا بارلىق عالىم مەن ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىسىنا حات جازىپ, ەلەكتروندى پوشتالارىنا جولداعانىن ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ پاراقشاسىندا مەلٸم ەتتٸ.
حاتتا وتاندىق جوعارى بٸلٸم مەن عىلىمدى دامىتۋ ٷشٸن بٸرلەسٸپ قابىلداعان ماڭىزدى شەشٸمدەرٸ مەن اتقارىلعان ٸس-شارالاردى اتاپ ٶتۋگە تىرىسقان.
قادٸرلٸ عالىمدار مەن ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىلارى!
سٸزدەرمەن مينيستر رەتٸندە بٸرگە جۇمىس ٸستەۋ مەن ٷشٸن ٷلكەن مەرتەبە, ٷلكەن ابىروي بولدى. سوڭعى 3 جىل مازمۇندى, ماڭىزدى ەرٸ كٷردەلٸ ۋاقىتتىڭ بٸرٸ بولدى. بٸز وسى جىلدار ٸشٸندە قازاقستاندىق عىلىم مەن جوعارى بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن بارىنشا تيٸمدٸ جەنە بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ەتۋ ٷشٸن قولىمىزدان كەلگەننٸڭ بەرٸن جاساۋعا تىرىستىق.
QS جەنە Times Higher Education ەلەمدٸك رەيتينگتەرٸنٸڭ سوڭعى نەتيجەلەرٸ دە وسىنى دەلەلدەپ وتىر. بيىل العاش رەت 16 ۋنيۆەرسيتەتٸمٸز QS ەلەمدٸك رەيتينگٸنە ەندٸ جەنە 2018 جىلمەن سالىستىرعاندا بۇل جوو-لاردىڭ سانى ەكٸ ەسەگە ٶستٸ. سونىمەن قاتار ۋنيۆەرسيتەتتەردٸڭ رەيتينگتەگٸ پوزيتسييالارى دا ايتارلىقتاي جاقسارا تٷستٸ.
سونداي-اق ۇلتتىق كەسٸپكەرلەر پالاتاسى جٷرگٸزگەن ساۋالنامالار جۇمىس بەرۋشٸلەردٸڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ تٷلەكتەرٸنٸڭ بٸلٸكتٸلٸگٸنٸڭ جەنە ولاردى دايارلاۋ ساپاسىنىڭ جوعارلاعانىن كٶرسەتتٸ.
وسىعان ۇقساس نەتيجەلەردٸ Scopus جەنە Web of Science حالىقارالىق عىلىمي باسىلىمدارىندا ماقالا جارييالاۋ بەلسەندٸلٸگٸنٸڭ كٶرسەتكٸشتەرٸنەن دە كٶرۋگە بولادى. Web of Science دەرەكتەر قورىندا بٸر ەمەس, ودان دا كٶپ ماقالاسى جارييالانعان عالىمداردىڭ سانى 25%-عا ٶستٸ. ال قازاقستاندىق عالىمداردىڭ Web of Science بٸرٸنشٸ كۆارتيلٸندەگٸ ماقالالارىنىڭ جالپى سانى 70%-عا ارتتى. ال 2021 جىلى Scopus بٸرٸنشٸ كۆارتيلٸندە جارييالانعان ماقالالار سانى 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 76%-عا ٶستٸ. سونداي-اق عالىمدارىمىزدىڭ «قوقىس» جۋرنالدارداعى ماقالالارىنىڭ سانىن 7 ەسەگە دەيٸن قىسقارتتىق. مۇنىڭ بەرٸ قازاقستاندىق عىلىم ەلەۋەتٸ ساپاسىنىڭ ارتىپ كەلە جاتقانىنىڭ انىق كٶرسەتكٸشتەرٸ.
وتاندىق عىلىمنىڭ جوعارى ەلەۋەتٸنٸڭ تاعى بٸر كٶرسەتكٸشٸ - QazVac ۆاكتسيناسى. ونى بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ تٸكەلەي ۇيىمداستىرۋىمەن جەنە قارجىلاي قولداۋىمەن وتاندىق عالىمدار ەزٸرلەگەن بولاتىن.
عىلىمي قاۋىمداستىقپەن, ياعني ٶزدەرٸڭٸزبەن بٸرلەسٸپ, جوعارى وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي سالالاردا قانداي رەفورمالار قاجەت ەكەنٸن اشىق تالقىلاپ, شەشٸم قابىلدادىق.
ەسٸرەسە جاس عالىمدارىمىزعا ريزاشىلىعىمدى بٸلدٸرگٸم كەلەدٸ.
عىلىمدى دامىتۋدا ٶزٸنٸڭ ستراتەگييالىق كٶزقاراسى بار تەجٸريبەلٸ, ٶز ٸسٸنە ادال مامانداردىڭ مىقتى توبى قالىپتاستى. دەل وسى جاس عالىمداردان كٶپتەگەن پايدالى ۇسىنىس الىپ, وسى بٸرلەسكەن جۇمىستىڭ ارقاسىندا بٸرقاتار ٶزگەرٸس ەنگٸزە الدىق.
قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە, پاندەمييا مەن كارانتين شەكتەۋلەرٸ ەنگٸزٸلگەن ۋاقىتتا وتاندىق عىلىم مەن جوعارى بٸلٸمدٸ دامىتۋ ماقساتىندا بٸرلەسە جۇمىس ٸستەگەنٸمٸزگە قۋانىشتىمىن.
سونداي-اق قيىندىقتارعا قاراماستان, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆتىڭ وسى سالالاردى قولداۋىنىڭ ارقاسىندا جىلدار بويى قوردالانىپ قالعان كٶپتەگەن جٷيەلٸ مەسەلەنٸڭ دە شەشٸمٸ تابىلدى.
ٶزدەرٸڭٸزبەن بٸرلەسٸپ اتقارعان جۇمىستارعا جەكە توقتالىپ ٶتەيٸن.
1. وقىتۋشىلار مەن عالىمداردىڭ جۇمىسى ٷشٸن قولايلى جاعدايلار تۋرالى
جوو وقىتۋشىلارى بويىنشا
جوعارى وقۋ ورىندارى وقىتۋشىلارىنىڭ جالاقىسى كٶتەرٸلدٸ. ول ٷشٸن پرەزيدەنتتٸڭ تاپسىرماسى بويىنشا 2021 جىلى پوق (پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلىق قۇرام) جالاقىسىنىڭ ەڭ تٶمەنگٸ دەڭگەيٸن بەلگٸلەيتٸن بۇيرىققا قول قويدىم. بۇل بۇيرىق جالاقىنى بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا كٶبەيتۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ. جوعارى وقۋ ورنىنا جاڭادان كەلگەن وقىتۋشىعا 1 ستاۆكا ٷشٸن كەمٸندە 200 مىڭ تەڭگە بەكٸتٸلدٸ. ال پروفەسسوردىڭ جالاقىسىنىڭ مينيمالدى دەڭگەيٸ 350-400 مىڭ تەڭگە بولدى. ال پەداگوگيكالىق جٷكتەمە دەڭگەيٸ وقۋ جىلىنا 680 ساعاتتان اسپايتىنداي دەڭگەيدە بەكٸتتٸك. سونداي-اق ۋنيۆەرسيتەتتەردەگٸ شامادان تىس بيۋروكراتييا مەن تٸكەلەي مٸندەتكە جاتپايتىن بٸراز فۋنكتسييالاردى الىپ تاستادىق.
سونىمەن بٸرگە ستۋدەنتتەر مەن دوكتورانتتاردىڭ شەكٸرتاقىسى ٶستٸ. ياعني دوكتورانتتارعا بەرٸلەتٸن ستيپەندييا 3 جىل ٸشٸندە 82 مىڭنان 200 مىڭعا جۋىق سومماعا دەيٸن ٶستٸ. سونداي-اق وسى ۋاقىت ارالىعىندا جوعارى وقۋ ورىندارىنا تٷسۋگە بەرٸلەتٸن گرانتتار سانى دا ەكٸ ەسەگە دەيٸن ٶستٸ.
ەڭ باستىسى, باعدارلامالىق قۇجاتتار ارقىلى 2025 جىلعا دەيٸن ستيپەندييانى, وقىتۋشىلاردىڭ جالاقىسىن, ستۋدەنتتٸك گرانتتار سانىن جەنە عىلىمدى قارجىلاندىرۋدى ۇلعايتۋ ٷشٸن قارجىلاندىرۋ مەن مٸندەتتەمەلەردٸ الدىن الا بەلگٸلەپ قويدىق.
ەل پرەزيدەنتٸنٸڭ تاپسىرماسى ارقاسىندا كٶتەرٸلگەن گرانت قۇنى ۋنيۆەرسيتەتتەرٸمٸزدەگٸ وقىتۋشىلاردىڭ جالاقىسىن ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سەۋٸر ايىندا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ رەكتورلارىنا قوسىمشا تاپسىرما بەردٸك. وسى تاپسىرماعا سەيكەس 2022 جىلدىڭ قىركٷيەگٸنەن باستاپ ۋنيۆەرسيتەتتەرٸمٸزدەگٸ وقىتۋشىلاردىڭ جالاقىسى تاعى دا كٶتەرٸلۋٸ كەرەك, ول ٷشٸن قاراجات بار.
عىلىمي قىزمەتكەرلەر بويىنشا
پرەزيدەنتتٸڭ تاپسىرماسى بويىنشا عالىمداردىڭ جالاقىسىن بازالىق قارجىلاندىرۋعا ەنگٸزدٸك. بۇل عىلىمي گرانتتار كونكۋرستارىنان قارجى السا دا, عىلىممەن اينالىسۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
بۇرىن ينستيتۋتتاردى نەگٸزگٸ قارجىلاندىرۋعا تەك ەكٸمشٸلٸك قىزمەتكەرلەردٸڭ جالاقىسى مەن كوممۋنالدىق شىعىندارى كٸرەتٸن. ياعني عالىمدارىمىز تەك كونكۋرستار ارقىلى عانا جالاقى الىپ, پروتسەدۋرالار اياقتالعانعا دەيٸن جالاقىسىز دەمالىسقا شىعۋعا مەجبٷر بولاتىن. ەندٸ بۇدان بىلاي 1 200-گە جۋىق جەتەكشٸ عالىم گرانتتىق جەنە باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋ كونكۋرستارىنىڭ نەتيجەسٸنە قاراماستان تۇراقتى جالاقى الادى.
بٸز ٸرگەلٸ زەرتتەۋلەر جٷرگٸزەتٸن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن قارجىلاندىرۋدىڭ جاڭا تەسٸلٸن ەنگٸزدٸك. بۇل مەسەلەنٸ عالىمدار ون جىلدان استام ۋاقىت بويى كٶتەرٸپ كەلگەن ەدٸ. ەندٸ 1000-نان استام عالىم تۇراقتى جالاقى الاتىن بولدى.
كٶپتەگەن عىلىمي قىزمەتكەردٸڭ بٸر كونكۋرستان سوڭ, ەكٸنشٸسٸن كٷتۋگە مەجبٷر بولعانى دا جاسىرىن ەمەس. دەگەنمەن ارالارىندا جۇمىستان شىعىپ كەتەتٸندەرٸ دە بولدى, سەبەبٸ ينستيتۋتتار ٷزدٸكسٸز زەرتتەۋلەر جٷرگٸزبەيتٸن. ەسٸرەسە, تاريح, قازاق تٸلٸ, ارحەولوگييا, فيلوسوفييا جەنە ت.ب. ينستيتۋتتاردىڭ جاعدايى قيىن بولدى. ەندٸ بۇل ينستيتۋتتاردا جۇمىس ٸستەيتٸن كەم دەگەندە 1000-نان استام عالىم تۇراقتى جالاقى الادى, ياعني ٷزدٸكسٸز عىلىمي زەرتتەۋلەر جٷرگٸزەدٸ.
2. گرانت الۋ مٷمكٸندٸكتەرٸ كٶبەيدٸ
عالىمنىڭ نەتيجەلٸ جۇمىس ٸستەۋٸ جەنە جەتكٸلٸكتٸ قارجىلاندىرىلۋى ٷشٸن جاڭا جەنە باستىسى ەر تٷرلٸ گرانتتار ەنگٸزدٸك:
- 1. شاعىن جەنە جەكە گرانتتار.
- 2. جاس عالىمدارعا ارنالعان گرانتتار.
- 3. حالىقارالىق ىنتىماقتاستىققا ارنالعان گرانتتار.
- 4. دەستٷرلٸ تٷردە ٸسكە اسىرۋ مەرزٸمٸ بار گرانتتار.
سونداي-اق گرانت كونكۋرستارىن ٶتكٸزۋدٸڭ جيٸلٸگٸن ارتتىردىق. گرانتتىق قارجىلاندىرۋ بويىنشا كونكۋرستار بۇرىنعىداي 3 جىلدا 1 رەت ەمەس, ەندٸ جىل سايىن ٶتكٸزٸلەتٸن بولدى. بۇل بٸرەۋدٸڭ ەسٸندە بولسا, بٸرەۋدٸڭ ەسٸندە جوق شىعار, بٸراق 2019 جىلعا دەيٸن عالىمداردا ٷش جىلدا بٸر رەت قانا قارجى الۋ مٷمكٸندٸگٸ بولاتىن. ەرينە, بەسەكە جوعارى بولدى. ەگەر گرانت الساڭىز, كەلەسٸ ٷش جىل بويى جۇمىس ٸستەيسٸز, ەگەر الا الماساڭىز, وندا وتباسىڭىزدى اسىراۋدىڭ جەنە ٶز ٸسٸڭٸزبەن اينالىسۋدىڭ باسقا جولىن ٸزدەۋ قاجەت بولدى. عالىمدارىمىز ٷشٸن وسىنداي تيٸمسٸز جٷيە بولدى. سول سەبەپتٸ ولاردىڭ كەيبٸرٸ عىلىمدى تاستاپ كەتٸپ جاتتى. ونى ٶزگەرتتٸك.
قاجەتسٸز بيۋروكراتييا دا ايتارلىقتاي قىسقاردى. مىسالى, كونكۋرستاردى ٶتكٸزۋ مەرزٸمدەرٸ ەكٸ ەسەگە دەيٸن قىسقاردى جەنە گرانت الۋشىلار ولاردى جٷزەگە اسىرۋ پروتسەسٸندە گرانتتاردى باسقارۋدا كٶبٸرەك دەربەستٸككە يە بولدى.
عىلىمي زەرتتەۋلەردٸ مەملەكەت ەسەبٸنەن قارجىلاندىرۋ جەنە جٷرگٸزۋ مەرزٸمٸ 3 جىلدان 5 جىلعا دەيٸن ۇلعايتىلدى.
ودان بٶلەك, دوكتورانتۋرادا وقيتىن ستۋدەنتتەر ٷشٸن ارنايى گرانتتار ەنگٸزدٸك. ەندٸ جىل سايىن 1000 جاس عالىم گرانت الىپ, 3 جىل عىلىمي زەرتتەۋلەر جٷرگٸزٸپ, ايىنا تۇراقتى تٷردە 500 مىڭ تەڭگە جالاقى الادى. بۇل جوبا جاس عالىمداردىڭ عىلىمدا ٶز ورنىن تاۋىپ, مول تەجٸريبە جيناقتاۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەتٸنٸ سٶزسٸز.
جاس عالىمداردى قولداۋ ٷشٸن بٶلەك گرانتتار بايقاۋىن ەنگٸزدٸك. سونىڭ نەتيجەسٸندە جاس عالىمدار 16 ميلليارد تەڭگەدەن استام سوماعا ولار تٷرلٸ جوبالاردى جٷزەگە اسىرىپ جاتىر.
عالىمدارىمىزدىڭ ەلەۋەتٸن دامىتۋ ٷشٸن ەلەمدٸك عىلىمي ورتالىقتاردا عالىمداردىڭ تاعىلىمدامادان ٶتۋٸ مەن بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىرۋدىڭ بٸرەگەي جوباسىن دا قولعا الدىق. «بولاشاق» باعدارلاماسىنا ۇقساس جاڭا جوبا بويىنشا جىل سايىن 500 عالىم بٸرلەسكەن عىلىمي زەرتتەۋلەر جٷرگٸزۋ, بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىرۋ جەنە زەرتتەۋ جۇمىستارىنا قاجەتتٸ قۇرال-جابدىقتار الۋ ٷشٸن شەتەلدٸك ورتالىقتارعا بارادى. قازٸردٸڭ ٶزٸندە عالىمدارىمىز شەتەلدٸك عىلىمي زەرتحانالار مەن ۋنيۆەرسيتەتتەردە جۇمىس ٸستەپ, وقىپ جاتىر.
3. جوعارى بٸلٸم مەن عىلىمداعى اشىقتىق
ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستەر جۇمىسىنىڭ اشىقتىعى قامتاماسىز ەتٸلدٸ. اشىق داۋىس بەرۋ, ونلاين-ترانسلياتسييالار مەن وتىرىستاردى بەينەجازباعا تٷسٸرۋ شەشٸم قابىلداۋ پروتسەستەرٸن بارلىعىنا اشىق جەنە قولجەتٸمدٸ ەتتٸك. ۇعك قۇرامى ايتارلىقتاي جاڭارتىلىپ, ولارعا دەگەن سەنٸم دەڭگەيٸ دە ارتا تٷستٸ.
ساراپشىلارعا قويىلاتىن تالاپتار دا كٷشەيتٸلدٸ, عالىمدارعا ٶتٸنٸشتەردٸ ٷش كٷن ٸشٸندە پىسىقتاۋ قۇقىعى بەرٸلٸپ, ساراپتامانىڭ شەكتٸ بالى 21-دەن 25-كە دەيٸن كٶتەرٸلدٸ. سونداي-اق ساراپتاما بازاسى جاڭارتىلدى. سونىمەن قاتار اكادەمييالىق ادالدىق پەن عىلىمي ەتيكا مەسەلەلەرٸنە كٶپ كٶڭٸل بٶلٸنٸپ وتىر.
نەتيجەسٸندە سىبايلاس جەمقورلىق ەلەۋەتٸ ايتارلىقتاي تٶمەندەدٸ, عالىمداردىڭ گرانتتار بەرۋ شەشٸمدەرٸنە قاتىستى شاعىمدارى دا ازايدى.
ونىمەن قوسا ساپانى قامتاماسىز ەتۋ كوميتەتٸنٸڭ (كوكسون) عىلىمي جۋرنالدارىنىڭ جۇمىسىن تولىعىمەن قايتا ٸسكە قوستىق. ماقالالاردى ونلاين تٸركەۋ, جابىق رەتسەنزييالاۋ سيياقتى تالاپتار ەنگٸزٸلدٸ, رەداكتسييالىق القا قۇرامىنا حيرشا يندەكسٸ نەمەسە Web of Science جەنە Scopus-تە جارييالانىمدارى بار عالىمدار تارتىلادى; ليتسەنزييالىق قارىز الۋدى تەكسەرۋ جٷيەلەرٸ قولدانىلادى جەنە باسقا دا كٶپتەگەن حالىقارالىق تالاپ ەنگٸزٸلدٸ, ەندٸ قازاقستاندىق جۋرنالدار ٶزدەرٸنٸڭ جارييالانىمدارىنىڭ ساپاسىن جاقسارتىپ, ەسەپ بەرۋگە مٸندەتتٸ بولادى.
سونىمەن بٸرگە ٷش جىل ٸشٸندە 60 ديسسەرتاتسييالىق كەڭەس جابىلدى. بۇل كٶپتەگەن ۋنيۆەرسيتەت باسشىلارىنا ۇناماعان دا بولار, بٸراق بۇل قاجەتتٸ شارا بولدى, ٶيتكەنٸ بٸز مۇنداي شەشٸمدەردٸ قابىلداۋ كەزٸندە ساپانى بٸرٸنشٸ ورىنعا قويامىز.
كەڭەستەردٸڭ جۇمىسىنا جاڭا تالاپتار ەنگٸزٸلدٸ. بۇدان بىلاي كەڭەس مٷشەلەرٸنٸڭ جارتىسى ديسسەرتاتسييا تاقىرىبىنا بايلانىستى تاعايىندالادى, ديسسەرتاتسييا قورعاۋ سەتٸ ينتەرنەتتە تٸكەلەي ەفيردە كٶرسەتٸلٸپ, ونىڭ مەتٸنٸ بەرٸنە قولجەتٸمدٸ بولاتىنداي جەردە جارييالانادى. ال ۋنيۆەرسيتەتتەرگە ديسسەرتاتسييالاردى مەملەكەتتٸك تٸلگە اۋدارۋىن قامتاماسىز ەتۋ مٸندەتٸن جٷكتەدٸك.
دوكتورانتتاردىڭ ديسسەرتاتسييالارىندا اكادەمييالىق جەنە عىلىمي ەتيكانى ساقتاۋ پرينتسيپتەرٸن شەگەلەپ تۇرىپ بەكٸتتٸك. سونىمەن بٸرگە اكادەمييالىق ادالدىق ۇعىمىن دا كەڭەيتتٸك.
دوكتورانتتاردىڭ جارييالانىمدارىنا قاتىستى التەرناتيۆتٸلٸك پرينتسيپٸ ەنگٸزٸلدٸ. جالپى باسىلىمدار سانى 7-دەن 4-كە دەيٸن قىسقارتىلدى, ماقالالار رەيتينگٸ جوعارى جۋرنالداردا جارييالانعان جاعدايدا دوكتورانتتىڭ قورعاۋىنا بٸر-ەكٸ ماقالا جەتكٸلٸكتٸ بولادى. 2021 جىلدان باستاپ دوكتورانتتارعا Q1-Q2 WoS جۋرنالدارىندا ەكٸ ماقالاسى جەنە بٸر رەتسەنزيياسى بولعان جاعدايدا ديسسەرتاتسييا جازباي-اق ونى قورعاۋ مٷمكٸندٸگٸ بەرٸلدٸ, ولاردىڭ بٸرٸندە دوكتورانت بٸرٸنشٸ اۆتور نەمەسە كوررەسپوندەنتسيياعا ارنالعان اۆتور بولۋى تيٸس.
ۇلتتىق بٸرىڭعاي تەستٸلەۋ تسيفرلىق فورماتقا اۋىستىرىلدى. بۇل ەمتيحاننىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋدٸڭ بٸردەن بٸر تەسٸلٸ. مىسالى, 2019 جىلى 117 مىڭ تالاپكەردەن 128 مىڭ تىيىم سالىنعان زات تابىلىپ, 24 ادام ۇبت-دان شىعارىلسا, 2022 جىلى ۇبت تاپسىرعان 280 مىڭنان استام تالاپكەردەن 700 عانا تىيىم سالىنعان زات تابىلىپ, نەتيجەسٸندە 700 تالاپكەردٸڭ بارلىعى ۇبت-دان شەتتەتٸلدٸ. باقىلاۋ مەن ەمتيحاننىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋدٸڭ نەتيدەسٸندە ۇبت-نىڭ ورتاشا بالى 20 بالعا دەيٸن ازايدى. قالاي بولسا دا, بۇل ەندٸ وبەكتيۆتٸ كٶرسەتكٸش.
سونداي-اق بٸز ماگيستراتۋرا مەن دوكتورانتۋراعا تٷسۋ ٷشٸن تاپسىراتىن ەمتيحانداردى ورتالىقتاندىرىپ, تسيفرلاندىردىق. وسىنىڭ ارقاسىندا جوعارى وقۋ ورنىنان كەيٸنگٸ بٸلٸمگە ٸرٸكتەۋدە وبەكتيۆتٸلٸك قامتاماسىز ەتٸلدٸ. «رەكتورلاردىڭ تٸزٸمدەرٸ» جويىلدى, ەندٸ جوعارى وقۋ ورىندارى عىلىمي دەرەجە نەمەسە ستيپەندييا الىپ قانا قويماي, زەرتتەۋ جٷرگٸزگٸسٸ كەلەتٸن دوكتورانتتاردى قابىلداۋى كەرەك.
4. جۇمىس پەن شىعارماشىلىققا كٶبٸرەك اكادەمييالىق ەركٸندٸك بەرۋ
اكادەمييالىق ەركٸندٸك بٸلٸم ساپاسىنىڭ قوزعاۋشى كٷشٸ ەكەنٸن ەردايىم ايتىپ كەلەمٸن. سوڭعى ٷش جىل ٸشٸندە بۇل باعىت بويىنشا دا بٸراز جۇمىس اتقارىلدى.
ۋنيۆەرسيتەتتەر ٶزدەرٸنٸڭ بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارىن ەزٸرلەۋ ٷشٸن بٸرقاتار قۇزىرەتكە يە بولدى. IT, جۋرناليستيكا جەنە ت.ب. تەز دامىپ كەلە جاتقان ماماندىقتارعا كٶبٸرەك اكادەمييالىق ەركٸندٸك بەردٸك. تەجٸريبەشٸل ماماندار مەن تولىق ەمەس جۇمىس كٷنٸمەن جۇمىس ٸستەيتٸن قىزمەتكەرلەردٸ تارتۋعا مٷمكٸندٸك بەرۋ ٷشٸن عىلىمي دەرەجەلەردٸڭ مٸندەتتٸ بولۋىنا جەنە وقىتۋشىلاردىڭ شتات سانىنا قويىلاتىن تالاپتاردى قىسقارتتىق, ۋنيۆەرسيتەتتەردٸڭ كەمٸندە 3 كورپۋسىنىڭ نەمەسە مىڭ ستۋدەنت كونتينگەنتٸنٸڭ بولۋى سيياقتى كٶرسەتكٸشتەردٸ الىپ تاستادىق. ونىمەن قوسا تەكسەرۋ شارالارىنىڭ كٶرسەتكٸشتەرٸ 2 ەسەگە دەيٸن تٶمەندەدٸ.
ۋنيۆەرسيتەتتەرگە, دەلٸرەك ايتقاندا, وقىتۋشىلارعا كٶبٸرەك ەركٸندٸك بەرەتٸن جاڭا مەملەكەتتٸك بٸلٸم بەرۋ ستاندارتى ەزٸرلەندٸ. بۇل ەربٸر وقىتۋشىعا ستۋدەنتتەردٸڭ بولاشاقتا ەڭبەك نارىعىندا بەسەكەگە قابٸلەتتٸ بولۋىنا كٶمەكتەسەتٸن بٸلٸم بەرۋ مازمۇنىن جاساۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
مٸندەتتٸ ەسەپ بەرۋدٸڭ فورماسى قىسقاردى.
باكالاۆرياتتا وقۋدىڭ جالپى ۇزاقتىعى الىنىپ تاستالدى. ەندٸ 240 ECTS كرەديتٸن مەڭگەرگەن جاعدايدا وقۋدى قىسقا مەرزٸمدە اياقتاۋعا مٷمكٸندٸك بەرٸلٸپ وتىر.
جوو-لاردىڭ ٶز ٷلگٸسٸندە ديپلوم بەرۋٸ مامانداردى دايارلاۋ ساپاسىنا جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ارتتىرۋ ٷشٸن جاسالعان ٷلكەن قادام بولدى. جالعان ديپلومنان قورعاۋ ٷشٸن قول قويۋ تالاپتارى ەنگٸزٸلدٸ. بۇدان بىلاي ەربٸر جۇمىس بەرۋشٸ QR تەحنولوگيياسىن قولدانا وتىرىپ, ديپلومنىڭ تٷپنۇسقاسى مەن شىنايىلىعىن تەكسەرە الادى.
جوو-لاردىڭ بٸلٸم بەرۋ باعدارلاماسىنىڭ تٸزٸمٸنە 15 مىڭنان استام باعدارلاما ەنگٸزٸلدٸ, ونىڭ 7 مىڭى جاڭا.
مىقتى ۋنيۆەرسيتەتتەردٸ تەكسەرۋدەن بوساتۋ تۋرالى بۇيرىق دايىندالدى. جۇمىس بەرۋشٸلەر رەيتينگٸندە 1-3 ورىنداردى يەلەنگەن ۋنيۆەرسيتەتتەر جەنە جوعارى ەلەمدٸك رەيتينگكە ەنگەن ۋنيۆەرسيتەتتەر جوسپارلى تەكسەرۋلەردەن بوساتىلادى.
5. جوعارى وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ ينفراقۇرىلىمدىق جاعدايىن جاقسارتۋ
جوعارى وقۋ ورىندارى كەاق فورماسىنا كٶشٸرٸلدٸ. بۇل تٷسكەن تابىستى مەملەكەتتٸك بيۋدجەتكە جٸبەرمەي, ۋنيۆەرسيتەتتٸ دامىتۋ ٷشٸن باعىتتاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
كورپوراتيۆتٸك باسقارۋ – ۋنيۆەرسيتەتتەردٸ دامىتۋدىڭ ٶتە پەرسپەكتيۆالى قۇرالى. ەرينە, بۇل رەفورما بارلىق رەكتوردىڭ كٶڭٸلٸنەن شىقتى دەپ ايتۋ قيىن, ٶيتكەنٸ ەندٸ ۋنيۆەرسيتەت بيۋدجەتٸن تەك رەكتور بٸر ٶزٸ عانا باقىلاپ, باسقارا المايدى. ديرەكتورلار كەڭەسٸ مەن جوو باسقارمالارى رەكتور ٶز پوزيتسيياسىن قورعاي الاتىن القالى ورگاندار رەتٸندە ەرەكەت ەتەدٸ. ديرەكتورلار كەڭەسٸنە ازاماتتىق قوعام ٶكٸلدەرٸنٸڭ كٶپتەپ تارتىلعانى دا ٶتە ماڭىزدى.
ەندٸ ۇلتتىق جوعارى وقۋ ورىندارى عانا ەمەس, بارلىق ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ رەكتورلارى جىل سايىن قول جەتكٸزگەن اكادەمييالىق كٶرسەتكٸشتەر جايىندا عانا ەمەس, بيۋدجەتتٸڭ اتقارىلۋى تۋرالى دا حالىق الدىندا ەسەپ بەرۋگە تيٸس.
20 جوعارى وقۋ ورنى «اكادەمييالىق شەبەرلٸك ورتالىقتارى» جوباسىنا ەندٸ. ولارعا 2025 جىلعا دەيٸن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى نىعايتۋعا 80 ملرد تەڭگە كٶلەمٸندە قارجى بٶلٸندٸ.
جوو-لاردا مەملەكەت پەن وقىتۋشىلار, ستۋدەنتتەردٸڭ مٷددەسٸن قورعاۋ ٷشٸن زاڭنامالىق دەڭگەيدە ولاردى يەلٸكتەن شىعارۋعا نەمەسە تٸپتٸ ولاردىڭ ٷلەسٸنە قاتىسۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى ارنايى نورما ەنگٸزٸلدٸ. ياعني ەندٸ مەملەكەتتٸك جوعارى وقۋ ورىندارى ساتىلمايدى. ولار تەك مەملەكەت مەنشٸگٸندە بولادى.
2020 جىلدان باستاپ العاش رەت عىلىمي ۇيىمنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتالۋىنا ارنايى باعدارلاما اشىلىپ, قاراجات بٶلٸندٸ. نەتيجەسٸندە عىلىمي ۇيىمدار سوڭعى جىلدارى ەلەمدٸك ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ زاماناۋي جابدىقتارىن ساتىپ الدى.
6. ساپاسى تٶمەن ۋنيۆەرسيتەتتەردٸ جابۋ
اكادەمييالىق دەربەستٸكتٸ كەڭەيتۋمەن قاتار, جاۋاپكەرشٸلٸگٸ تٶمەن ۋنيۆەرسيتەتتەردٸ جاۋىپ, ساپانى قامتاماسىز ەتە المايتىن جوو-لاردى قايتا بەيٸندەۋ بويىنشا كٷردەلٸ جۇمىستار جٷرگٸزدٸك.
نەتيجەسٸندە 15 جوو جابىلدى. بۇدان بٶلەك, قوسىمشا 6 وقۋ ورنىن جابۋعا قاتىستى شەشٸمٸمٸزگە شاعىم بەرٸلٸپ, ول سوتتا قارالىپ جاتىر. ونىڭ جالپى سانى 21-گە جەتٸپ وتىر. جابىلعان ۋنيۆەرسيتەتتەردٸڭ 100 مىڭنان استام ستۋدەنتٸن وقۋىن جالعاستىرۋ ٷشٸن باسقا جوو-لارعا اۋىستىردىق. 66 ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ ەلسٸز بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارى بويىنشا 505 ليتسەنزييانى كەرٸ قايتارىپ الدىق. سونىمەن بٸرگە وقىتۋدىڭ ەلسٸز باعىتتارى بويىنشا ليتسەنزييالاردى قايتارىپ الۋ بويىنشا تاعى 4 جوو-مەن سوت پروتسەستەرٸ جٷرٸپ جاتىر.
پەداگوگيكالىق باعىتتار بويىنشا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ سانى (85-تەن 50-گە دەيٸن) قىسقاردى. ەندٸ وقىتۋدىڭ تيٸستٸ ساپاسىن قامتاماسىز ەتەتٸندەر عانا بولاشاق مۇعالٸمدەردٸ دايىنداي الادى. زاڭگەرلەردٸ دايارلايتىن ۋنيۆەرسيتەتتەردٸڭ سانى 72-دەن 61-گە دەيٸن قىسقاردى.
الداعى ۋاقىتتا جوو-لارعا بەرٸلەتٸن ليتسەنزييالار مەرزٸمسٸز بولمايدى. ولار 5 جىلعا بەرٸلەدٸ, ال ولاردى قايتا رەسٸمدەۋ اۆتوماتتى تٷردە ەمەس, ەندٸ بٸلٸكتٸلٸك تالاپتارىنا سەيكەس بولعان جاعدايدا عانا جٷرگٸزٸلەدٸ.
كٶپ ۇزاماي «جوعارى مەكتەپ» لەكسيكونىنان «ديپلوم فابريكالارى» نەمەسە «شاڭسورعىش وقۋ ورىندارى» سيياقتى تەرميندەر مەڭگٸگە جوعالاتىنىنا سەنٸمٸم مول.
كادر ساياساتى ەرەكشە ماڭىزعا يە. جوعارى بٸلٸم بەرۋ سالاسىن باسقاراتىن رەكتورلار دەڭگەيٸندە ۇرپاق الماسۋ پروتسەسٸ بولدى. جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باسشىلىعىنا بەدەلٸ مٸنسٸز, عىلىمي بەكگراۋند, شەتەلدٸك تەجٸريبەسٸ بار, كەسٸبي شەبەرلٸگٸ جوعارى ماماندار كونكۋرس ارقىلى تارتىلدى. سونىمەن قاتار جوعارى وقۋ ورىندارىن باسقارۋ جٷيەسٸنە پرورەكتور رەتٸندە 25-تەن استام جاس جەنە بولاشاعىنان زور ٷمٸت كٷتۋگە بولاتىن ماماندار شاقىرىلدى. ولار جوعارى بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنٸڭ كادرلىق رەزەرۆٸنە كٸردٸ.
ۇلتتىق قوعامدىق سەنٸم كەڭەسٸنٸڭ قىزمەتٸ اياسىندا كٶپتەگەن تٷيتكٸلدٸ مەسەلە شەشٸمٸن تاپتى.
بۇل جايىندا تاعى جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. بٸراق مەن عىلىم مەن جوعارى بٸلٸم جٷيەسٸ ٷشٸن ەڭ ماڭىزدى, باستى رەفورمالاردى اتاپ ٶتۋگە تىرىستىم.
وسى وڭ ٶزگەرٸستٸڭ بارلىعى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆتىڭ قامقورلىعى مەن تٸكەلەي تاپسىرمالارىنىڭ ارقاسىندا ٸسكە اسىرىلدى.
وسى ٶزگەرٸستٸڭ بەرٸن جٷزەگە اسىرۋعا كٶمەكتەسكەن ەرٸپتەستەرٸمدٸ, بۇرىنعى ۆيتسە-مينيستر م.دەۋلەنوۆ, ساپانى قامتاماسىز ەتۋ كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى گ. كٶبەنوۆا, عىلىم كوميتەتٸنٸڭ بۇرىنعى تٶراعاسى ج.قۇرمانعاليەۆا, جوعارى جەنە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيٸنگٸ بٸلٸم دەپارتامەنتٸنٸڭ بۇرىنعى باسشىسى ە. تويباەۆ جەنە وسى قۇرىلامداردا جۇمىس ٸستەگەن جەنە جۇمىس ٸستەپ جٷرگەن بارلىق ەرٸپتەسٸمدٸ اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ.
قۇرمەتتٸ وقىتۋشىلار مەن عالىمدار!
سٸزدەر قازاقستاندىق عىلىم مەن جوعارى بٸلٸمدٸ دامىتۋ ٷشٸن ٷلكەن جۇمىس اتقاردىڭىزدار. بٷگٸنگٸ تاڭدا جاس وقىتۋشىلار مەن عالىمداردىڭ تۇتاس بٸر توبى جاڭاشىلدىقتار ەنگٸزٸپ جاتىر, سونداي-اق جاڭا شەشٸمدەر ٸزدەپ, بٸلٸم بەرۋ مەن زەرتتەۋلەردٸڭ ساپاسىن ارتتىرۋ بويىنشا جۇمىس ٸستەپ جاتىر. ەڭ ماڭىزدىسى دا وسى دەپ ويلايمىن. ەلٸمٸزدە وسىنداي دارىندى پەداگوگتەر مەن عالىمدار باردا وتانىمىزدىڭ بولاشاعى زور بولاتىنىنا كەمٸل سەنەمٸن.
قۇرمەتتٸ ەرٸپتەستەر!
جازعى ماۋسىمدى ويداعىداي ٶتكٸزۋلەرٸڭٸزگە تٸلەكتەسپٸن. جاڭا وقۋ جىلىنا كٷش-قۋات جيناپ, جايدارى كٶڭٸل-كٷيمەن ورالاسىزدار دەپ سەنەمٸن.
ەردايىم ەڭبەكتەرٸڭٸز ەلەنٸپ, دارىندى جەنە بٸلٸمگە قۇشتار ستۋدەنتتەرٸڭٸز كٶبەيە بەرسٸن! - دەدٸ وقۋ-اعارتۋ مينيسترٸ اسحات ايماعامبەتوۆ.
https://dalanews.kz/ekonomika/79930-qazaqstanda-qay-bank-tengge-depozitte
