ەكولوگييا مەسەلەسٸ پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ بٸردە-بٸر جولداۋىندا اتالماي, ايتىلماي قالعان ەمەس. مەملەكەت باسشىسى جاسىل ەكونوميكا قاعيداتتارى مەن قورشاعان ورتانى قورعاۋ مەسەلەسٸن قاتار الىپ قاراستىرىپ, وزىق ەلدەردٸڭ تەجٸريبەسٸنە جٷگٸنۋگە ٷندەپ كەلەدٸ.
قازاقستانداعى ەكومەدەنيەتتٸڭ دەڭگەيٸ قانداي? حالىق قورشاعان ورتاعا قۇرمەتپەن قاراي ما ەلدە ەلٸ دە بولسا نەمقۇرايدى كٶزقاراس باسىم با? جاڭا ەكولوگييالىق كودەكستٸڭ باسىمدىعى نەدە, ونىڭ بۇرىنعى قۇجاتتان قانداي ارتىقشىلىعى بار?
ەلبەتتە, بۇل ساۋالعا بٸزگە قاراعاندا بٸلٸكتٸ ساراپشى ەلدەقايدا تولىمدى جاۋاپ بەرەرٸ انىق.
Dalanews.kz اقپاراتتىق اگەنتتٸگٸنٸڭ تٸلشٸسٸ كٶپشٸلٸكتٸڭ كٶكەيٸندەگٸ سۇراقتاردى دەپۋتات, قر پارالمەنتٸ مەجٸلٸسٸندەگٸ ەكولوگييا جەنە جەر قويناۋىن پايدالانۋ كوميتەتٸ مەن قازاقستانداعى ەكوۇيىمدار اسسوتسيياتسيياسىنىڭ بەلدٸ مٷشەسٸ ايجان ىسقاقوۆاعا كٶلدەنەڭٸنەن قويعان ەدٸ.
ايتا كەتەلٸك, بۇعان دەيٸنگٸ جولداۋىندا مەملەكەت باسشىسى جاڭا ەكولوگييالىق كودەكس (ەرٸ قاراي – ەكوكودەكس, رەد.) ەزٸرلەۋدٸڭ قاجەتتٸگٸن باسا كٶرسەتٸپ, سالا ماماندارىنا تيٸستٸ تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. توقاەۆتىڭ اتاپ ٶتكەنٸندەي جاڭارعان, كەم-كەتٸگٸ تٷزەلگەن قۇجات سالاداعى كٶپ جىلدان بەرٸ قوردالانعان مەسەلەلەردٸ شەشۋگە جەردەمدەسۋٸ تيٸس.
«وسىناۋ قۇجاتتىڭ كٶمەگٸمەن وسى كٷنگە دەيٸن بٸلگەنٸن ٸستەپ, قورشاعان ورتانى لاستاپ, اۋانى بىلعاپ كەلگەن ٶندٸرٸس ورىندارى قاتاڭ باقىلاۋعا الىناتىن بولدى. بۇدان سىرت, پرەزيدەنت مٸندەتتەگەن حالىقارالىق تەجٸريبەلەر جەنە دامىعان ەلدەردٸڭ ەكولوگييالىق مەسەلەلەردٸ شەشۋدەگٸ وزىق شەشٸمدەرٸ نازارعا الىندى.
بۇدان بىلاي ەلٸمٸزدەگٸ ٶندٸرٸس ورىندارى ٶز بيۋدجەتٸنەن ارنايى قارجى قاراستىرىپ, ەكولوگييا سالاسىنداعى قولجەتٸمدٸ ەرٸ وزىق تەحنولوگييالاردى ەنگٸزەدٸ. ەلبەتتە, بۇل ۋاقىت ەتە كەلە اۋانىڭ تازارۋى, قورشاعان ورتانىڭ كەلبەتٸن كٸرگٸزۋگە جەردەمدەسەدٸ. بىلايشا ايتقاندا, سٸز بەن بٸز تىنىستايتىن اۋاداعى زيياندى زاتتاردىڭ مٶلشەرٸ ازايادى, ەكولوگييالىق احۋال جاقسارادى, تيٸسٸنشە اۋرۋ-سىرقاۋدىڭ كٶرسەتكٸشٸ دە تٶمەندەيدٸ», – دەيدٸ ساراپشى.
Dalanews.kz انىقتاماسى:
جاڭا ەكوكودەكستٸڭ تالاپتارى بويىنشا 2030 جىلعا دەيٸن ەلٸمٸزدەگٸ قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردىڭ قاتارىنا كٸرەتٸن قوقىستىڭ 42 پايىزى قايتا ٶڭدەلۋٸ قاجەت. قۇجات كٷشٸنە ەنگەلٸ بەرٸ ەكوبەلسەندٸلەردٸڭ كٶمەگٸمەن 5 مىڭعا تارتا زاڭسىز قوقىس الاڭدارى انىقتالعان ەكەن. جاڭا قازاقستان بيلٸگٸ مۇنداي كەمشٸلٸكتەردٸ كٶز جۇما قاراماي, بٷگٸنگٸ تاڭدا مۇنداي زاڭسىز الاڭداردىڭ كٶپشٸلٸگٸنٸڭ كٶزٸ جويىلعان.
ٷكٸمەت ەكوبەلسەندٸلەردٸڭ پٸكٸرٸنە قۇلاق اسۋدا ما?
ايجان ىسقاقوۆانىڭ ايتۋىنشا, جاڭا ەكوكودەكس ەلٸمٸزدەگٸ ەكولوگييالىق پروبلەمالارعا قوعام بەلسەندٸلەرٸنٸڭ اتسالىسۋىنا جول اشىپ وتىر. قوعام قورشاعان ورتاعا قاتىستى كٶزقاراسى نازارعا الىنىپ, ەلدٸڭ پٸكٸرٸ بٸرٸنشٸ كەزەكتە ەسكەرٸلەتٸن بولادى.
ساراپشىنىڭ توقتالىپ ٶتكەنٸندەي, قورشاعان ورتانى قورعاۋ مەسەلەلەرٸنە باعىتتالعان اۋقىمدى قاراجاتتىڭ قالاي جۇمسالىپ جاتقانى دا قوعام, حالىق تاراپىنان باقىلاۋعا الىنادى.
«ەكوبەلسەندٸلەر بۇل مەسەلەنٸ سوڭعى 10 جىل بويىندا ٷزدٸكسٸز كٶتەرٸپ كەلگەنٸ جاسىرىن ەمەس. الايدا ەرقيلى, ەرتٷرلٸ سەبەپپەن قارجىنىڭ اشىق يگەرٸلۋٸنە كٶپتەگەن جىلدار بويى كەيٸنگە شەگەرٸلٸپ كەلدٸ. بۇدان بىلاي بٸزدەر ەكولوگيياعا بٶلٸنگەن قىرۋار قاراجاتتىڭ قايدا, قانداي ماقساتقا جۇمسالعانىن ونلايىن رەجيمدە كٶرٸپ, باقىلاپ وتىرامىز.
توقاەۆتىڭ قورشاعان ورتانى ايالاۋعا قاتىستى تاپسىرماسى الدىمەن وسى شاراعا بٶلٸنگەن قارجىنىڭ ۇقىپتى جۇمسالۋىنان باستالادى», – دەيدٸ ول.
ايتا كەتەلٸك, جاڭا ەكوكودەكس بىلتىرعى جىلدىڭ 1 شٸلدەسٸندە كٷشٸنە ەنگەن. ەلٸمٸز 2013 جىلدان بەرٸ ەكونوميكاداعى كونتسەپتسييالارعا ٶزگەرٸس ەنگٸزٸپ, جاسىل ەكونوميكاعا كٶشۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداعان. بۇل ٶز كەزەگٸندە ەسكٸ ەكوكودەكستٸڭ ٶزگەرۋٸنە العىشارت بولعان ەدٸ.
Dalanews.kz سايتى سوڭعى 4 جىلدىڭ بەدەرٸندە پرەزيدەنتتٸڭ جولداۋىنا مۇقييات كٶڭٸل بٶلٸپ, تىڭعىلىقتى شولۋ جاساپ كەلەدٸ. وسىعان دەيٸن مەلٸمدەمەسٸندە مەملەكەت باسشىسى الداعى 5-6 جىلدىڭ ٸشٸندە قازاقستان بويىنشا 2 ملرد-قا جۋىق تال-تەرەك تۋرالى تاپسىرما بەرگەن. ەكوساراپشىلاردىڭ پايىمىندا بۇل اقىلعا سىيىمدى سان.
دەسە دە, ەلٸمٸزدٸڭ ەكواحۋالىن جاقسارتۋ ٷشٸن تاعى نەندەي ٸس-شارالاردى قولعا الۋعا بولادى?
«پرەزيدەنت كٶتەرگەن مەسەلەنٸ ەركٸم ەرتٷرلٸ قابىلداعانى جاسىرىن ەمەس. كەيبٸرەۋلەردٸڭ تاراپىنان بۇل كٶرسەتكٸشكە جەتۋ مٷمكٸن ەمەس دەگەن پٸكٸر ايتىلدى. ەرينە, مۇنداي ۋەجگە دە ورىن بار, كەز كەلگەن مەسەلەگە سىني كٶزقاراسپەن قارايتىن اۋديتورييانىڭ اۋزىنا قاقپاق قويا المايمىز.
توقاەۆتىڭ تال-تەرەك وتىرعىزۋعا قاتىستى باتىل مەلٸمدەمەسٸن ەگەر تيٸستٸ قارجىلاي قولداۋ مەن جٷيەلٸ جۇمىس جٷرگٸزٸلسە, جٷزەگە اسىرۋعا بولادى.
جاسىرارى جوق, ەلٸمٸزدەگٸ كٶپتەگەن ەلدٸ مەكەندەردە كٶگالداندىرۋ مەسەلەسٸ اقساپ تۇر. قازاقستانداعى ورماننىڭ ٷلەسٸ تىم ماردىمسىز. مەندەگٸ مەلٸمەت بويىنشا ەلٸمٸزدەگٸ ورمان قورىنىڭ ٷلەسٸ 1,3 پايىزدىڭ شاماسىندا, سەكسەۋٸل مەن تال-تەرەكتەردٸ قوسا العاننىڭ ٶزٸندە 4 پايىزدان ەرەڭ اسادى.
ٶز باسىم الداعى 5-6 جىلدىڭ كٶلەمٸندە قازاقستانداعى ورمان قورىن ەجەپتەۋٸر ۇلعايتىپ, سونىڭ ٸشٸندە قالالاردى دا جاسىل جەلەككە تولتىرارىمىزعا ٷمٸتتٸمٸن», – دەيدٸ ٶز كەزەگٸندە ايجان ىسقاقوۆا.
ونىڭ پايىمداۋىنشا, ەلٸمٸزدەگٸ ورمان قورىنىڭ القابىن ۇلعايتۋ مەن ەكولوگييالىق جاعدايدىڭ جاقسارۋى بٸر-بٸرٸمەن تىعىز بايلانىستى.
حالىقتىڭ ەكوساۋاتىن قالاي ارتتىرامىز?
ساراپشى ەلٸمٸزدەگٸ ەكومەدەنيەتتٸڭ تٶمەن ەكەندٸگٸن جاسىرمايدى. قورشاعان ورتامەن بايلانىستى تٷرلٸ كەلەڭسٸز, سوڭعى داۋ-دامايعا ۇلاسقان جايتتاردىڭ جيٸلەپ كەتكەنٸن ايتادى. ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇعان سوڭعى وتىز جىلدا ەكوساۋاتتى كٶتەرۋگە باعىتتالعان جۇمىستاردىڭ جٷرگٸزٸلمەۋٸ سەبەپ بولعان.
«ايتالىق, اقتاۋ تۇرعىندارىنىڭ تەڭٸز جاعاسىنا شىعىپ قالعان يتبالىقتاردى تاسپەن ۇرۋ, قالتالى كومپانييانىڭ دەل ٸرگەسٸندەگٸ اعاشتاردى وتاپ تاستاعان ەلٸمٸزدە ەكولوگييالىق تەربيەنٸڭ اقساپ تۇرعانىن كٶرسەتەدٸ. ال تەربيە تال بەسٸكتەن باستالادى. ەرەسەكتەردٸڭ بارلىعىن تٷزەي الماسىمىز تاعى بەلگٸلٸ. وسى سەبەپتٸ جۇمىستى وقۋشىلاردان باستاۋ قاجەت. مەكتەپتەردە قورشاعان ورتا مەن جانۋارلارعا اياۋشىلىقپەن قاراۋ تۋرالى ارنايى دەرٸس جٷرگٸزگەن دۇرىس», – دەيدٸ ايجان ىسقاقوۆا.
ساراپشىنىڭ اتاپ ٶتكەنٸندەي, حالىقتىڭ ەكولوگييالىق ساۋاتى مەن مەدەنيەتٸ قالىپتاسپايىنشا ەكوتۋريزمدٸ دامىتۋ مٷمكٸن ەمەس.
سٶي دەگەن ايجان ىسقاقوۆا ەكوتۋريزم شەڭبەرٸندە ەكومەدەنيەتتٸ دامىتۋعا دا باسىمدىق بەرٸلۋٸ كەرەكتٸگٸن ايتادى.
«مەسەلەن, بيىلعى جىلى بۋراباي دەمالىس ايماعىنا 60 مىڭعا جۋىق تۋريست ارنايى كەلگەن. ەلبەتتە, ٸشكٸ تۋريزمنٸڭ دامىپ, بيۋدجەتكە تابىس تٷسە باستاعانى قۋانتادى. ەيتسە دە, وسىنشاما حالىق سوڭىندا قالدىراتىن قوقىس كٶلەمٸن ەستٸسەڭٸز جاعاڭىزدى ۇستايسىز. مەندەگٸ مەلٸمەت بويىنشا ۇلتتىق پارك قىزمەتكەرلەرٸ 200 توننادان اسا قوقىس شىعارعان. ونىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ تۇرمىستىق قالدىقتار, سونىڭ ٸشٸندە پلاستيكتٸڭ ٷلەسٸ كٶپ.
ەلٸمٸزدەگٸ تاعى بٸر ٶزەكتٸ مەسەلە كٶپتەگەن دەمالىس ورىندارىندا قوقىس تاستايتىن جەشٸكتەر جەتٸسپەيدٸ. بۇل بۋرابايعا عانا ەمەس, الاكٶل, الماتى مەن ماڭعىستاۋ ٶڭٸرٸندەگٸ دەمالىس ٶڭٸرلەرٸنە تەن جاعداي. قولىنداعى قوقىستى كٶلٸگٸنە سالعىسى كەلمەيتٸن حالىق ونى دالاعا لاقتىرا سالادى. ال پلاستيك قورىتىلمايدى, جىلدار بويى زيياندى زاتتار بٶلەدٸ. ٶكٸنٸشكە وراي, بۇل تۋرالى كٶپشٸلٸك ازاماتتار ويلانا بەرمەيدٸ. وسى سەبەپتٸ دە ەكوتۋريزمدٸ دامىتپاس بۇرىن, الدىمەن حالىقتىڭ ەكولوگييالىق ساۋاتىن ارتتىرىپ, مەدەنيەتٸن قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك», – دەيدٸ دەپۋتات.
ەزٸرلەگەن اياۋلىم شايماردان
