ەيەلدەر قۇقىعىن قورعاۋ – قوعام نازارىندا
بۇدان بٸراز بۇرىن ەيەلدەردٸڭ شىعارماشىلىق باستاماسى ليگاسى مەن پرەزيدەنت جانىنداعى ەيەلدەر ٸستەرٸ جەنە وتباسىلىق-دەموگرافييالىق ساياسات جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق كوميسسيياسى زاماناۋي قازاقستانداعى ەيەل رٶلٸنە ارنالعان اقپاراتتىق كامپانيياسى باستالعانىن مەلٸمدەگەن بولاتىن.
قازٸرگٸ تاڭدا وسىناۋ اقپاراتتىق كامپانيياعا ەلٸمٸزدٸڭ بەدەلدٸ جۋرناليستەرٸ, بلوگەرلەرٸ, قوعامدىق ويدىڭ كٶشباسشىلارى, ەيەل قۇقىعىن قورعاۋشىلارى, سونىمەن بٸر «قالا مەن دالا» گازەتٸ قولداۋ بٸلدٸرۋدە.
«ەيەلدٸ ايالا» اقپاراتتىق كامپانيياسى مەملەكەتتٸك تٸلدەگٸ ەرٸ ٶنەر جۇلدىزدارى مەن ەلٸمٸزدٸڭ قوعام جەنە مەدەنيەت قايراتكەرلەرٸن ەيەلدەردٸڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ مەسەلەسٸ اياسىندا بٸرٸكتٸرەتٸن قازاقستانداعى العاشقى اقپاراتتىق ناۋقاننىڭ بٸرٸ.
– ەيەلدەر مەن قىزداردىڭ قۇقىقتارى ادام قۇقىقتارىنىڭ اجىراماس, قۇرامداس بٶلٸگٸ بولسا دا كٶپ جاعدايدا كەلەڭسٸز وقيعالار مەن تٶمەنسٸتۋ ورىن الىپ جاتادى. نەزٸك جاندىلارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىق تۋرالى رەسمي دەرەكتەر, تەڭدٸك پەن قۇقىق مەسەلەسٸ دەستٷر مەن əيەلدٸڭ قوعامداعى تاپتاۋرىن رٶلٸنٸڭ كٶلەڭكەسٸندە قالىپ قويادى», – دەيدٸ بۇل رەتتە جوبا ٷيلەستٸرۋشٸسٸ ايجان وشاقباەۆا.
ەيەلدەر شىعارماشىلىق باستاماسى ليگاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ اسييا حايرۋللينانىڭ ايتۋىنشا, ەيەلدەردٸڭ قۇقىقتارىن ٸسكە اسىرۋعا بايلانىستى زاماناۋي قاۋٸپ-قاتەرلەر مەن مەسەلەلەر بەيرەسمي, اشىق پٸكٸرتالاس الاڭدارىندا, فورۋمداردا, مەملەكەتپەن ديالوگ بارىسىندا تالقىلانىپ, مٷمكٸندٸگٸنشە قوعامنىڭ تٷرلٸ سالاسىنىڭ نازارىن اۋدارۋى تيٸس.
«بٸزدٸڭ اقپاراتتىق كامپانييا ەيەلدەردٸڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى اشىق جەنە كٶپ قىرلى ديالوگتىڭ باستاۋى بولادى دەگەن ٷمٸتتەمٸن», – دەيدٸ ول.
بٸر جىلعا جالعاساتىن اقپاراتتىق كامپانييا شەڭبەرٸندە ەيەلدەر مەن قىزدار ٷشٸن تەڭ مٷمكٸندٸكتەر, زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ, ەلەۋمەتتٸك جەنە ساياسي بەلسەندٸ ەيەلدەردٸڭ جەتٸستٸكتەرٸن ناسيحاتتاۋ جايلى بەينەماتەريالدار دايىندالاتىن بولادى.
سونداي-اق, ەرتٷرلٸ ساراپتامالىق كەزدەسۋلەر مەن پٸكٸرتالاستار, تاقىرىپتىق فيلمدەر كٶرسەتٸلٸمٸ, زاماناۋي ٶنەر كٶرمەلەرٸ ٶتكٸزٸلەدٸ دەپ جوسپارلانۋدا.
ەلەۋمەتتٸك جوباعا تانىمال تەلەجٷرگٸزۋشٸلەر دانا نۇرجٸگٸت پەن لەيلە سۇلتانقىزى, ەنشٸ باحىت شاداەۆا مەن جەڭٸس ىسقاقوۆا, تانىمال اكتريسا ەسەل ساعاتوۆا قولداۋ تانىتۋدا.
ەيەل قۇقىعىن قورعاۋ: سٶز بەن ٸس
كٷنٸ كەشە «ەيەلدٸ ايالا» اكتسيياسىنىڭ العاشقى وتىرىسى ٶتتٸ. اكتسييا اياسىندا «قازاقستانداعى ەيەلدەر قۇقىعى: مٷمكٸندٸكتەر مەن كەدەرگٸلەر» اتتى كونفەرەنتسييا ۇيىمداستىرىلدى.
پرەزيدەنت جانىنداعى ەيەل ٸستەرٸ جەنە وتباسىلىق دەموگرافييالىق ساياسات جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق كوميسسيياسىنىڭ قاتىسۋىمەن ٶتكەن اۋقىمدى جيىندا ەلٸمٸزدەگٸ گەندەرلٸك ساياسات بويىنشا ەيەلدەر قاۋىمىنىڭ قوعامداعى, ساياسات پەن ەكونوميكاداعى شەشٸم قابىلداۋ دەڭگەيٸ سٶز بولىپ, جانۇيادا زورلىق-زومبىلىق كٶرگەن نەزٸك جاندىلاردىڭ, جالعىز باستى جەنە كٶپ بالالى انالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ سەكٸلدٸ ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸڭ سەبەپتەرٸ مەن ولاردى شەشۋ جولدارى قاراستىرىلدى.
اسييا حايرۋللينا اتاپ ٶتكەنٸندەي, ەيەل قۇقىقتارىن جەنە بۇعان قاتىستى تۋىنداعان تٷيتكٸلدەردٸ جاسىرماي ايتاتىن كەز كەلدٸ.
«گەندەرلٸك تەڭدٸك تٷسٸنٸگٸن اشا تٷسەتٸن مۇنداي شارالاردى كٶپتەپ ۇيىمداستىرعان ماڭىزدى. بۇعان «ەيەلدٸ ايالا» اقپاراتتىق ناۋقانى مەن «كيٸمدٸ كٸنەلاما» جەنە «ۇيات» اتتى كٶرمەلەردٸ جاتقىزۋعا بولادى», – دەيدٸ ول.
بۇل رەتتە بٸز اتالعان اكتسيياعا قاتىسقان تانىمال تۇلعالاردىڭ ەلٸمٸزدەگٸ گەندەرلٸك احۋالعا قاتىستى پٸكٸرٸن سۇراعان ەدٸك.
كامال ەلپەيٸسوۆا, قر پرەزيدەنتٸ جانىنداعى ەيەلدەر ٸستەرٸ جەنە وتباسىلىق-دەموگرافييالىق ساياسات جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق كوميسسييانىڭ ساراپشىلار كەڭەسٸنٸڭ حاتشىسى:
– مەنٸڭشە, ٷي شارۋاسىنداعى بارلىق جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ەيەلگە ارتۋدان اۋلاق بولعان جٶن. ەكەلەر دە بالا تەربيەسٸن مىقتاپ قولعا الۋى كەرەك قازٸرگٸ زاماندا. جوق, راس. بۇل – قازٸرگٸ قوعامنىڭ ٶتە ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸنٸڭ بٸرٸ.
كەزٸندە قانداي ەدٸ? قازٸر قانداي? ەرتەرەكتە ەر بالانى كەلەشەكتە وتاعاسى اتانىپ قورعاۋشى, سٷيەۋشٸ بولاتىنىن كٸشكەنتاي كەزٸنەن ميىنا سٸڭٸرەتٸن. مەن ماڭايىمداعى جاستارمەن سٶيلەسٸپ, قالىڭدىقتارىنا قانداي تالاپ قوياتىنىن تىڭدايمىن.
ال ول تالاپقا ساي كەلمەسە اجىراسىپ كەتە سالامىن دەيتٸن بوزبالالار ٶتە كٶپ. «تەڭٸزدٸڭ دەمٸن بٸر تامشى سۋدان بٸلۋگە بولادى».
وسىنىڭ ٶزٸ بٸزدٸڭ ەر بالالاردا وتباسىن قۇرۋعا دەگەن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ از ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. قىزدى, ەيەلدٸ, جاس كەلٸندٸ تەربيەلەۋ بويىنشا جۇمىس جاسايتىن ۇيىمدار بار, قانشاما كونكۋرستار ۇيىمداستىرىلادى. بٸراق ۇلدى تەربيەلەۋ دەگەندٸ ەستٸمەپپٸن.
قىزدى تەربيەلٸ قىلىپ, تەربيەسٸز جٸگٸتكە بەرۋدٸڭ سوڭى جاقسىلىققا ەكەلٸپ جاتقان جوق. بۇل ەر مەن ەيەلگە جٸك سالۋ ەمەس. مەسەلەنٸڭ سەبەبٸن تالداۋ كەرەك. مەكتەپكە ۇل تەربيەسٸ تۋرالى باعدارلاما كٸرگٸزۋ كەرەك.
دانا نۇرجٸگٸت, تەلەجٷرگٸزۋشٸ:
– جاسىرارى جوق, كٶپ جاعدايدا ەيەلدەردٸڭ قۇقىعىن قورعاي الماي جاتامىز. زورلىق-زومبىلىققا جول بەرٸلٸپ كەتەدٸ. مٸنەكەي, بٸز وسىعان جەكەلەي عانا ەمەس, تۇتاس قوعام بولىپ جۇمىلىپ توسقاۋىل قويۋىمىز قاجەت.
دومالاق انالار, ۇلجان, زەرەلەر ارامىزدا قازٸر دە بار. جوق ەمەس. ەلدٸڭ سٶزٸن سٶيلەيتٸن, كەرەك دەسەڭٸز قيىن-قىستاۋ جاعدايدا اتقا قونۋعا ەزٸر ەيەلدەر قازاق دالاسىندا بولعان.
ٶكٸنٸشكە قاراي, مەملەكەتتٸك قۇرىلىمدارداعى ەيەلدەردٸڭ ٷلەس سانى ەلٸ دە از. مەن بٸلسەم 10-اق پايىز. نەگە وسى كٶرسەتكٸشتٸ كٶبەيتپەسكە?
ەگەر ەيەلدەر ارالاسقان بولسا بٸزدەگٸ پەرزەنتحانالارداعى جاعداي ٶزگەرەر ەدٸ, بالالار قۇقىعى تاپتالماس ەدٸ, وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىق ازايار ەدٸ. دەل قازٸر بٸزگە ەيەلدەرگە قورعان بولار ناقتى زاڭ قاجەت.
گەندەرلٸك تەڭدٸك اتتى تٷسٸنٸكتٸ تەرەڭدەتە تٷسٸندٸرەتٸن بۇل اكتسييا جىل اياعىنا دەيٸن جالعاسادى. وسىناۋ شاراعا ٶنەر جۇلدىزدارى مەن قوعام قايراتكەرلەرٸنٸڭ بەلسەندٸ ٷن قوسقانى مەنٸ قۋانتىپ وتىر.
لەيلە سۇلتانقىزى, تەلەجٷرگٸزۋشٸ:
«قازاقستانداعى ەيەلدەر قۇقىعى: مٷمكٸندٸكتەر مەن كەدەرگٸلەر» اتتى كونفەرەنتسيياسىنا قاتىسۋىمنىڭ بٸرنەشە سەبەبٸ بار. سٸز بەلكٸم, مۇنداي شارالار بٸزگە نە بەرەدٸ دەۋٸڭٸز مٷمكٸن? بەرەرٸ كٶپ.
يە, راس اۋىلداعى اپالارىمىزعا, قىز-كەلٸنشەكتەرگە مۇنداي شارانىڭ كەرەگٸ شامالى. ولاردىڭ ٶز ٶمٸرٸ ٶزٸندە.
دەگەنمەن بۇل شارانىڭ باستى ماقساتى گەندەرلٸك تەڭدٸك دەگەننٸڭ نە ەكەنٸن ۇعىندىرۋ. ونىڭ تٷپكٸ ماقساتى نە? كٶپشٸلٸك مۇنى ەلٸ كٷنگە تٷسٸنبەيدٸ. تەرٸس ۇعىنادى. ماعىناسىن بۇرمالاپ جٸبەرەدٸ.
گەندەرلٸك تەڭدٸك دەگەن ەيەلدەردٸڭ شالبار كييۋٸ, كٶلٸككە وتىرۋى نەمەسە شىلىم شەگۋٸ بولماسا ەر-ازاماتپەن سٶز تالاستىرۋى ەمەس. گەندەرلٸك تەڭدٸك – ەيەل قۇقىعى تابانعا تاپتالعان كەزدە كٶمەككە كەلەتٸن, اراشا تٷسەتٸن پرينتسيپ.
ەيەل ٶزٸنٸڭ قۇقىعىن بٸلۋٸ تيٸس. ول قۇل ەمەس, ول كٷڭ ەمەس.
ەيەل تەڭدٸگٸ ەيەل پٸكٸرٸمەن ساناسۋدان باستالادى. ەيەلگە قول كٶتەرۋ ەلسٸزدٸكتٸڭ بەلگٸسٸ. اقىلى بار, ەسٸ بار ادام مۇندايعا بارمايدى. ەلٸمٸزدە ەر 8-شٸ ەيەل زورلىق-زومبىلىقتىڭ قۇربانى بولادى ەكەن. ٷي-ٸشٸندەگٸ زورلىق-زومبىلىقتان 400-گە جۋىق ەيەل كٶز جۇمادى. بۇل تەك جىلىنا عانا.
اينا دوسماحامبەتقىزى, جالعىزباستى انالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋشى:
– جالعىزباستى انالارعا كٶرسەتٸلٸپ وتىرعان كٶمەك ٶتە از. مەنٸڭشە, بولاشاقتا اليمەنت مەسەلەسٸن شەشۋ بويىنشا ارنايى قور قۇرۋ قاجەت. قوعام كٶپ جاعدايدا كٸنەنٸ ەيەلدٸڭ موينىنا ٸلٸپ قويادى.
بٸزدە اجىراسسا دا, كٷيەۋٸ قول كٶتەرسە دە, مٷگەدەك بالا تۋسا دا ەيەل كٸنەلٸ دەگەن تٷسٸنٸك قالىپتاسقان. سوندىقتان كٶپ جاعدايدا ەيەلدەر زورلىققا شىدايدى.
ٸلگەرٸدە ايتتىم بٸزدٸڭ قوعامداعى جالعىزباستى انالاردىڭ جاعدايى اۋىر. مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ قاراستىرىلماعان. بۇدان بٶلەك, كٶپتەگەن ەر-ازاماتتار اجىراسقاننان كەيٸن ٶزٸنٸڭ جۇمىس ورنىن جاسىرادى. رەسمي جالاقىسىن كٶرسەتپەيدٸ. مۇنىڭ بەرٸ – ٶز بالالارىنا اليمەنت تٶلەمەۋدٸڭ جولى.
قازاقستاندا 400 مىڭنان اسا جالعىزباستى انا بار. بۇل – بٸزدٸڭ قوعامداعى اسا ٶزەكتٸ مەسەلەنٸڭ بٸر. بالاعا كٶزٸ اشىق, ساناسى وياۋ انا كەرەك. اناسى بٸلٸمسٸز بولسا, بالاسىز دا بٸلٸمسٸز بولىپ ٶسەدٸ. قالاي بولعاندا دا, بالانى قارايتىن ەيەل. ەركەك – تٷزدٸڭ ادامى.
