الماتى يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى استانا فيليالىنىڭ ينجەنەرٸ مەلٸك قاليەكپەروۆ اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ قاجەتتٸلٸگٸ مەن ونى دامىتۋدىڭ عىلىمي نەگٸزدەگٸ دەرەكتەرٸن كەلتٸردٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, قازٸرگٸ تاڭدا قازاقستاندا اۋانى لاستاپ جاتقان پارنيكتٸك گازدىڭ 80 پايىزى ەنەرگەتيكا سەكتورىنان بٶلٸنٸپ وتىر.
-اەس – بۇل ەڭ الدىمەن ەلەكتر ەنەرگيياسىن ٶندٸرۋ كٶزٸ. قازٸرگٸ ۋاقىتتا قازاقستاندا ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ 70%-ن كٶمٸر ستانسالارى ٶندٸرەدٸ, ولاردىڭ ورتاشا توزۋى 70%-دان اسادى. بٸرقاتار ستانسالار الداعى 10 جىلدا قولدانىستان شىعارىلادى.
سونىمەن قاتار, ەلدە ەلەكتر ەنەرگيياسىن تۇتىنۋدىڭ ٶسۋٸ جىل سايىن شامامەن 3% - عا ارتىپ كەلەدٸ. وسىعان بايلانىستى ٷكٸمەت 2035 جىلعا دەيٸن جاڭا قۋات كٶزدەرٸن ٸسكە قوسۋ جوسپارىن بەكٸتتٸ. جوسپارعا سەيكەس الداعى ۋاقىتتا ەلٸمٸزدە 26,5 گۆت جاڭا قۋات ەنگٸزٸلەدٸ, وعان جۇمىس ٸستەپ تۇرعان ستانسالاردى جاڭارتۋ دا, جاڭاسىن سالۋ دا كٸرەدٸ.
ەرينە, جاڭعىرتىلعان ەنەرگييا كٶزدەرٸ ودان ەرٸ داميتىن بولادى. سونىمەن قاتار گاز تۋربينالى جەنە بۋ-گاز قوندىرعىلارى بولىپ تابىلاتىن رەتتەۋشٸ قۋات ەنگٸزٸلەدٸ. گاز گەنەراتسيياسىنىڭ ٸرٸ قۇرىلىس وبەكتٸلەرٸ تٷركٸستان, قىزىلوردا وبلىستارىندا جەنە الماتى جەنە شىمكەنت قالالارىندا ٸسكە اسىرىلۋدا. جۇمىس ٸستەپ تۇرعان كٶمٸر ستانسالارىن جاڭعىرتۋ دا جوسپارلانعان, مىسالى, ەكٸباستۇز گرەس-ٸن كەڭەيتۋ, كٶكشەتاۋ, سەمەي جەنە ٶسكەمەن قالالارىندا ٷش كٶمٸر ستانساسىن سالۋ كٶزدەلٸپ وتىر.
ٶكٸنٸشكە قاراي كٶمٸرتەكتٸ بەيتاراپتىلىق جٶنٸندەگٸ ەلەمدٸك ساياساتقا بايلانىستى قازٸرگٸ ۋاقىتتا كٶمٸر ستانسالارىن سالۋعا قارجى تارتۋ قيىن. حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارى پارنيكتٸك گازدار شىعارىندىلارىنىڭ جوعارى بولۋىنا بايلانىستى كٶمٸر ستانسالارىن سالۋعا قاراجات بٶلمەيدٸ. وسىعان وراي ەكٸ جوعارى قۋاتتى رەاكتورى بار "جاسىل" ەنەرگييا كٶزدەرٸنە جاتاتىن بٸر اەس سالۋ قاراستىرىلۋدا.
مىسالى, بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە پارنيكتٸك گازدار شىعارىندىلارىنىڭ 80%-عا جۋىعى ەنەرگييا سەكتورىنان تارايدى. ەگەر بٸر قۋاتتىلىعى 1000 مۆت كٶمٸر جەنە اتوم ەلەكتر ستانسالارىنىڭ قۇرىلىسىن سالىستىراتىن بولساق, وندا بٸز كٶمٸرقىشقىل گازىنىڭ شىعارىندىلارىن 7 ملن.تونناعا دەيٸن قىسقارتا الامىز.
بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە جەك سەكتورى جاقسى دامىپ كەلەدٸ. قازٸرگٸ ۋاقىتتا ەلٸمٸزدە جالپى قۋاتى 2900 مۆت بولاتىن 148 جەك نىسانى پايدالانىلۋدا. بۇل 46 كٷن ەلەكتر ستانساسى, 59 جەل ەلەكتر ستانساسى. بٸز 2025 جىلعا قاراي جەك-تٸڭ جالپى گەنەراتسييانىڭ 6% ٷلەسٸنە قول جەتكٸزۋدٸ ماقسات ەتٸپ قويدىق, الايدا ٶتكەن جىلى وسى ماقساتقا قول جەتكٸزە الدىق. بۇدان باسقا, وسى جىلدىڭ 6 ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جەك ٷلەسٸ ٶندٸرٸلگەن ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ جالپى كٶلەمٸنٸڭ 6,5%-ن قۇرادى. ٷكٸمەت جاڭعىرتىلعان ەنەرگييا كٶزدەرٸن دامىتۋ ٷشٸن بارلىق شارالاردى قابىلداۋدا, جەك ٶندٸرەتٸن ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ باعاسىن تٶمەندەتۋ ٷشٸن اۋكتسيون تەتٸگٸ ەنگٸزٸلدٸ. 2027 جىلعا دەيٸن اۋكتسيون بويىنشا قۋاتى 6700 مۆت ستانتسييالاردى ٸسكە قوسۋ جوسپارلانعان.
بۇدان باسقا جامبىل وبلىسىنداعى جەل ەلەكتر ستانتسييالارى بويىنشا 1000 مۆت ٸرٸ ينۆەستيتسييالىق نىسانداردى ٸسكە اسىرۋ جوسپارلانعان. الايدا, جەك-تٸڭ بٸر كەمشٸلٸگٸ بار. اۋا-رايىنا بايلانىستى جەك تۇراقسىز ەنەرگييا كٶزٸ سانالادى. جەل بولماعان كەزدە – ەلەكتر قۋاتى دا جوق, كٷن بولماسا دا سولاي. جەل ەلەكتر ستانسالارى ٷشٸن بەلگٸلەنگەن قۋاتتى پايدالانۋ كوەففيتسيەنتٸ, تٸپتٸ جەل ەلەۋەتٸ بار ايماقتاردا دا 35-40% قۇرايدى. ەڭ كٶبٸ 41-42%. ال بٸزگە ٶنەركەسٸپ پەن جالپى ەكونوميكانى دامىتۋ ٷشٸن 24/7 جۇمىس ٸستەيتٸن تۇراقتى ەنەرگييا كٶزدەرٸ قاجەت.
سوندىقتان بٷكٸل ەلەم اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋعا ۇمتىلادى.
ٶكٸنٸشكە قاراي قازاقستان ەلەكتر ەنەرگيياسى قاتتى جەتٸسپەيتٸن ساعاتتاردا شەكارا ماڭىنداعى ەلدەردەن ەلەكتر ەنەرگيياسىن جوسپارلى تٷردە ساتىپ الۋدا. 2023 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا تۇتىنىلعان 115 ملرد. كۆتساع بولسا, سونىڭ 2 ملرد. كۆتساع استامى رەسەيدەن جوسپارلى تٷردە ساتىپ الىندى. بولاشاقتا بۇعان جول بەرمەۋ ٷشٸن بٸز قازٸردٸڭ ٶزٸندە شارالار قابىلداۋىمىز كەرەك. قازٸرگٸ ۋاقىتتا كٶپتەگەن ەلدەر ٶز ەلدەرٸندە اتوم ەلەكتر ستانسالارىن سالۋدا. قىتايدا 26 رەاكتور سالىنۋدا, باە ٶزٸنٸڭ العاشقى اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالدى, تٷركييا دا ٶزٸنٸڭ العاشقى ەلەكتر ستانساسىن سالۋ ٷستٸندە, كٶرشٸمٸز ٶزبەكستان اەس سالاتىنىن جارييالادى.
بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ ەلەۋەتٸ ٶتە جوعارى. تابيعي ۋران ٶندٸرۋ بويىنشا ەلەمدە بٸرٸنشٸ ورىنعا يە بولۋدان باسقا, ٶسكەمەن قالاسىندا ٷلبٸ مەتاللۋرگييا زاۋىتىندا كەڭەس وداعىنان باستاپ وتىن تابلەتكالارى ٶندٸرٸلەدٸ. 2021 جىلدان بەرٸ ٷلبٸ مەتاللۋرگييا زاۋىتى دايىن يادرولىق وتىن شىعارادى. اتوم ستانتسيياسىندا ەڭ سەزٸمتال ورىن – يادرولىق وتىن, بٸزدٸڭ جوعارى بٸلٸكتٸ ماماندار قازٸرگٸ ۋاقىتتا قىتايعا ەكسپورتتالاتىن دايىن يادرولىق وتىن شىعارادى. العاشقى پارتييالار قىتايداعى اتوم ستانسالارىنا جٶنەلتٸلدٸ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستاندا اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ مٷمكٸندٸگٸن زەردەلەۋ جٶنٸندەگٸ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا رەاكتورلىق تەحنولوگييالاردى تاڭداۋ بويىنشا بۇرىن جٷرگٸزٸلگەن زەرتتەۋلەردٸ ٶزەكتەندٸرۋ, اەس-تٸڭ قۋاتى مەن قۇرىلىس اۋدانىن انىقتاۋ بويىنشا جۇمىستار جٷرگٸزٸلدٸ. جٷرگٸزٸلگەن زەرتتەۋلەردٸڭ قورىتىندىسى بويىنشا ستانتسييانىڭ قۋاتى 2800 مۆت دەيٸنگٸ اەس قۇرىلىسىنىڭ ەڭ قولايلى اۋدانى رەتٸندە الماتى وبلىسى جامبىل اۋدانى ٷلكەن اۋىلىنىڭ اۋماعى تاڭدالدى.
ەلەۋەتتٸ جەتكٸزۋشٸلەر رەتٸندە «CNNC» (قحر, HPR-1000 رەاكتورى), «روساتوم» (رف, ۆۆەر-1200, ۆۆەر-1000 رەاكتورلارى), «KHNP» (وڭتٷستٸك كورەيا, APR-1400 رەاكتورى) جەنە «EDF» (فرانتسييا, EPR1200 رەاكتورى) كومپانييالارى قاراستىرىلۋدا. قازٸرگٸ ۋاقىتتا يادرولىق تەحنولوگييالاردى جەتكٸزۋشٸلەرمەن اەس سالۋ جوباسىن ٸسكە اسىرۋ بويىنشا ۇسىنىلىپ وتىرعان شارتتاردى تالقىلاۋ بويىنشا كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزٸلۋدە.
بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسى 2023 جىلعى 1 قىركٷيەكتەگٸ «ەدٸل قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا وسى مەسەلەنٸ حالىقپەن الدىن الا جارييا تالقىلاۋدى جٷرگٸزە وتىرىپ, قازاقستاندا اەس سالۋ مەسەلەسٸ بويىنشا جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋم ٶتكٸزۋگە باستاماشىلىق ەتكەنٸن اتاپ ٶتۋ ماڭىزدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ ٶز جولداۋىندا رەفەرەندۋم ٶتكٸزۋ مەرزٸمدەرٸ كەيٸنٸرەك بەلگٸلەنەتٸنٸن اتاپ ٶتتٸ. رەفەرەندۋم ٶتكٸزۋ تەرتٸبٸ 1995 جىلعى 2 قاراشاداعى «رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسييالىق زاڭىمەن رەگلامەنتتەلگەن.
قازاقستاندا قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ بارلىق تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتٸن جاڭا جەتٸستٸكتەر مەن ەزٸرلەمەلەردٸ پايدالانا وتىرىپ, جاڭا بۋىن III نەمەسە III + اەس-تٸڭ قۇرىلىسى قاراستىرىلۋدا, بۇل اپات قاۋپٸن ازايتادى. جاڭا بۋىن رەاكتورلارىنىڭ باستى ەرەكشەلٸگٸ – ستانتسييانى سىرتقى جەنە ٸشكٸ ەسەرلەرگە بارىنشا تٶزٸمدٸ ەتەتٸن بەلسەندٸ جەنە پاسسيۆتٸ قاۋٸپسٸزدٸك جٷيەلەرٸنٸڭ بٸرەگەي ٷيلەسٸمٸ. قازٸرگٸ زامانعى ٷشٸنشٸ بۋىن ستانتسييالارىندا اۋىر اپات ىقتيمالدىعى جىلىنا 10-7 وقيعادان از – 10 ميلليون جىل ٸشٸندە بٸر عانا اپات بولۋى مٷمكٸن. ستانتسييالار قۇنىنىڭ 40% دەيٸن قاۋٸپسٸزدٸك جٷيەلەرٸنە كەتەدٸ. بۇل رەتتە, چەرنوبىل اەس-ٸ 1977 جىلى, ال فۋكۋسيما اەس-ٸ 1971 جىلى سالىندى جەنە قاۋٸپسٸزدٸگٸ ەلدەقايدا تٶمەن ەسكٸ بۋىن رەاكتورلارى بولدى, سوندىقتان قازٸرگٸ اەس-پەن سالىستىرعاندا اپات قاۋپٸ جوعارى.
قازاقستاندا قۇرىلىس ٷشٸن قاراستىرىلاتىن بارلىق رەاكتورلار ەكٸ تٸزبەكتٸ بولىپ تابىلادى, وندا بٸرٸنشٸ تٸزبەكتە سۋ اينالىپ, بەلسەندٸ ايماققا تٸكەلەي تيٸپ تۇرادى. بٸرٸنشٸ كونتۋرداعى سۋدىڭ جىلۋى ەكٸنشٸ كونتۋرداعى سۋعا جاناسپاي بەرٸلەدٸ. بۇل جاعدايدا تۋربينا رەاكتوردىڭ ەكٸنشٸ تٸزبەگٸندە ٶندٸرٸلگەن بۋلاردى باسقارادى. جالپى, اەس-تە سۋ جابىق جٷيەدە اينالادى, وندا پايدالانىلعان بۋ كوندەنساتسييالانىپ, قايتادان پايدالانىلادى.
بالقاش كٶلٸنٸڭ جاعاسىندا اەس ورنالاستىرىلعان جاعدايدا, اەس پايدالانۋ كەزٸندە سۋدىڭ قايتارىمسىز شىعىنى كٶل بەتٸنەن سۋدىڭ تابيعي بۋلانۋىنان بولاتىن شىعىنمەن سالىستىرعاندا ەلدەقايدا تٶمەن بولاتىنىن اتاپ ٶتۋ ماڭىزدى. مەسەلەن, 2023 جىلى بالقاش كٶلٸنٸڭ سۋ بالانسىنىڭ شىعىس بٶلٸگٸ سۋ بەتٸنەن – 18,7 كم3 كٶلەمٸندە بۋلانۋمەن ۇسىنىلعان. ۆەندورلار ۇسىنعان دەرەكتەرگە سەيكەس ەكٸ بلوكتى اەس پايدالانۋدان سۋدىڭ قايتارىمسىز شىعىنى (بۋلانۋى) جىلىنا شامامەن 63 ملن.م3 قۇرايدى, بۇل بالقاش كٶلٸنٸڭ بارلىق بۋلانۋىنىڭ 0,32%-نا تەڭ. ايتا كەتۋ كەرەك, بالقاش كٶلٸندەگٸ سۋدىڭ جالپى كٶلەمٸ شامامەن 108,3 ملرد. م3 قۇرايدى, بۇل اەس سالقىنداتۋ ٷشٸن قاجەتتٸ كٶلەمنەن ەدەۋٸر كٶپ, سوندىقتان اەس كٶلدٸڭ كٶلەمٸنە ايتارلىقتاي ەسەر ەتپەيدٸ.
