الدىمەن وبلىس ەكٸمٸ ت.رىسقۇلوۆ جەنە بايزاق اۋداندارىندا بولىپ, ونداعى ماساقتى دەندٸ داقىلداردى جيناۋ, سونداي-اق جازعى دالا جۇمىستارىنىڭ ٸسكە اسۋ بارىسىمەن تانىستى.
جۇمىس ساپارى ت.رىسقۇلوۆ اۋدانىنداعى «شەۋشەن» شارۋا قوجالىعىنىڭ تۇقىم شارۋاشىلىعىنداعى جوعارى رەپرودۋكتسييالى بيداي القابىندا باستالدى. مۇندا قازٸر 4 مىڭ گەكتارعا جۋىق جازدىق بيداي القابىنا وراق تٷسكەن.
ٶز كەزەگٸندە شارۋا قوجالىق باسشىلارى وبلىس ەكٸمٸنەن اگروكەشەن جانىنان ەت ٶندٸرەتٸن كەسٸپورىن قۇرىلىسىنا جەر بٶلۋ تۋرالى ٶتٸنٸشٸن بٸلدٸردٸ. ايماق باسشىسى اۋىل شارۋاشىلىعى بويىنشا سالالىق ورىنباسارى مەن باسقارما باسشىسىنا جوعارىدا كٶتەرٸلگەن مەسەلەنٸ ۋاقىت وزدىرماي شەشۋدٸ تاپسىردى.
جالپى, ت.رىسقۇلوۆ اۋدانىندا بيىل 86 مىڭعا جۋىق گەكتار ماساقتى داقىل ورىلادى. ونىڭ 36 مىڭ گەكتارى كٷزدٸك بيداي, 3 مىڭ گەكتارى جازدىق بيداي, جەنە 47 مىڭ گەكتارى جازدىق ارپا بولىپ تابىلادى. ماساقتى داقىلدىڭ وراعى اياقتالعاننان كەيٸن 17 مىڭ گەكتارعا جۋىق ماقسارى داقىلى جينالادى.
كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن اۋداندا 10 مىڭ گەكتار ەگٸستٸك ورىلدى. ونداعى ورتاشا ٶنٸمدٸلٸك 23-24 تسەنتنەردٸ قۇرايدى.
كەلەسٸ سەتتە ٶڭٸر باسشىسى بايزاق اۋدانىنداعى «تالاپ», «ياشار» شارۋا قوجالىقتارىنىڭ جۇمىسىمەن تانىستى. جالپى, بيىل وبلىستا, دەندٸ داقىلداردىڭ ٶسۋ كٶلەمٸ ٶتكەن جىلدىڭ ەسەپتٸ كەزەڭٸمەن سالىستىرعاندا 5 پايىزعا ارتقان. اعىمداعى جىلى جامبىلدىق شارۋالار 260 مىڭ گەكتار القاپقا دەندٸ داقىل ەككەن. بۇل داقىلداردىڭ جوسپارلى تٷسٸمٸ گەكتارىنا 23-25 تسەنتنەردٸ قۇرايدى.
بايزاق اۋدانى ەكٸمدٸگٸندە ٶتكەن جيىندا وبلىس ەكٸمدٸگٸنٸڭ باسقارما باسشىلارى ٶزدەرٸ جەتەكشٸلٸك ەتەتٸن سالالارداعى كٶرسەتكٸشتەر تۋرالى باياندادى. وبلىس ەكٸمٸنٸڭ تٸكەلەي تاپسىرماسىمەن باسقارما باسشىلارى تۋىنداعان مەسەلەلەر مەن ولاردى شەشۋ جولدارىنا توقتالدى.
مەسەلەن, ەكونوميكا جەنە بيۋدجەتتٸ جوسپارلاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى گٷلدانا جاۋىنبەكوۆا اۋدان دامۋىنىڭ بىلتىرعى ەسەپتٸ مەرزٸممەن سالىستىرعاندا وڭ ديناميكاسى ساقتالعانىمەن, وبلىس پەن اۋدان ەكٸمٸ اراسىندا جاسالعان كەلٸسٸمگە ەنگەن 37 ينديكاتوردىڭ 21-ٸ بويىنشا توقتالىپ, مونيتورينگ قورىتىندىسىنا سەيكەس 4 ينديكاتورعا قول جەتكٸزٸلمەگەنٸن اتاپ ٶتتٸ. ايماقتا اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمٸنٸڭ كٶلەمٸ –71,4 پايىزعا, ٶسٸمدٸك شارۋاشىلىعى ٶنٸمٸنٸڭ كٶلەمٸ – 7,7 پايىزعا, مال شارۋاشىلىعى ٶنٸمٸنٸڭ كٶلەمٸ 89,1 پايىزعا ورىندالعان. دەگەنمەن, اۋدان ەكٸمدٸگٸ وبلىس ەكٸمدٸگٸنٸڭ باسقارمالارى مەن اۋدان جەنە تاراز قالاسى ەكٸمدەرٸنٸڭ اراسىندا جاسالعان كەلٸسٸمدەرگە ەنگٸزٸلگەن 163 ينديكاتوردىڭ 9-ىن تولىق ورىنداماعان. جيىن بارىسىندا اۋداندا مالدەرٸگەرلٸك پۋنكتتەرٸنٸڭ سانىن كٶبەيتۋ, جەردٸ تيٸمدٸ يگەرۋ, اۋىلدىق وكرۋگتەردەگٸ تازالىق مەسەلەلەرٸ قارالىپ, تيٸستٸ تاپسىرمالار بەرٸلدٸ.
– قاي ٶڭٸردٸڭ بولسىن ٶركەندەۋٸ ٷشٸن بارلىق سالادا مەجەلەگەن كٶرسەتكٸشتەرگە قول جەتكٸزۋ ماڭىزدى. ەسٸرەسە ەكونوميكانىڭ العا جىلجۋىنا ەڭ الدىمەن, ٶنەركەسٸپ پەن اۋىلشارۋاشىلىق سالاسى زور ىقپال ەتەتٸنٸ بەلگٸلٸ. وسى تۇرعىدان العاندا, بايزاق اۋدانىنىڭ ٶزگە اۋداندارمەن سالىستىرعاندا ەلەۋەتٸ جوعارى. بٸز وسىنى ەسكەرۋٸمٸز كەرەك. تەك ٶتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا وسىنشا پايىزعا ٶستٸك دەپ, بٸرلٸ-جارىم ٶسٸمدٸ العا تارتپاي, اۋداننىڭ ەلەۋەتٸن بارىنشا پايدالانا الساق, ٷلكەن جەتٸستٸككە جەتەمٸز. بۇل ورايدا قۇر سٶزبەن ٸس تىنباسى انىق. سول ٷشٸن جىل باسىندا اۋدان ەكٸمدەرٸ مەن اۋىلدىق وكرۋگ ەكٸمدەرٸ اراسىندا تيٸستٸ كەلٸسٸمگە نەگٸزدەلگەن قۇجات قابىلدانۋ كەرەكتٸگٸن تاپسىرعان بولاتىنبىز. ول قۇجاتتا بٸر جىلدا نەمەسە جارتى جىلدا قانداي جۇمىستار اتقارىلۋ كەرەكتٸگٸ, ناقتى قانداي مەسەلەلەر شەشٸلۋ قاجەت ەكەندٸگٸ انىق جازىلعانى لەزٸم ەدٸ. ال بۇل سٸزدەردٸڭ قۇجاتتارىڭىزدا كٶرٸنٸس تاپپاعان, – دەدٸ اسقار يسابەكۇلى.
وبلىس ەكٸمٸ اسقار مىرزاحمەتوۆتٸڭ تٶراعالىعىمەن دەل وسىنداي فورماتتا جامبىل اۋدانىندا ٶتكەن جيىندا كٶپتەگەن مەسەلەلەر كٶتەرٸلٸپ, جان-جاقتى تالقىلاندى. جىل باسىنان بەرگٸ التى ايدا اۋدان ەكونوميكاسىنىڭ نەگٸزگٸ سالالارىندا ٶسٸمگە قول جەتكٸزٸلگەن. الايدا وبلىس ەكٸمٸ مەن اۋدان ەكٸمٸنٸڭ اراسىنداعى كەلٸسٸمگە ەنگٸزٸلگەن 37 ينديكاتوردىڭ مونيتورينگ جٷرگٸزٸلگەن 21-ٸ بويىنشا بەس مەجە ورىندالماعان.
سونداي-اق وبلىس ەكٸمدٸگٸنٸڭ باسقارمالار مەن اۋدان اراسىنداعى كەلٸسٸمدەگٸ 163 ينديكاتوردىڭ 16-سىنىڭ مەجەلەرٸنە قول جەتكٸزٸلمەگەن. جامبىل اۋدانىندا دا مالدەرٸگەرلٸك پۋنكتتەردٸڭ تاپشىلىعى, جەردٸ يگەرۋ كٶلەمٸنٸڭ تٶمەندٸگٸ, شارۋاشىلىقتارعا ارنالعان قۇدىقتارعا سۋبسيدييا بٶلۋ مەسەلەلەرٸ كٶتەرٸلٸپ, ولاردى شەشۋ جايى جان-جاقتى سٶز بولدى. سول سەكٸلدٸ, كٶگٸلدٸر وتىن مەن اۋىزسۋ تارتۋ جايى دا جامبىلدىقتار ٷشٸن كٷرمەۋٸ قيىن تٷيتكٸلگە اينالعان. وبلىس ەكٸمٸ جاۋاپتىلاردى اۋداننىڭ ەكونوميكالىق-ەلەۋمەتتٸك ەلەۋەتٸنٸڭ ارتۋىنا كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزٸپ وتىرعان مەسەلەلەردٸڭ شەشٸمٸن تابۋعا شاقىردى.
اسقار مىرزاحمەتوۆ قورداي اۋدانىنا جۇمىس ساپارىندا اۋدان اكتيۆٸمەن كەزدەسٸپ, ينديكاتورلىق كٶرسەتكٸشتەردٸڭ ورىندالۋ بارىسىن تالقىلادى.
قورداي اۋدانىنىڭ التى ايداعى əلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋ كٶرسەتكٸشتەرٸ كٶڭٸلگە قونىمدى. الايدا ٶڭٸر ەكونوميكاسىنىڭ درايۆەرٸ سانالاتىن اۋىل شارۋاشىلىعى, كəسٸپكەرلٸك پەن بٸلٸم سالالارىندا بٸرقاتار كەمشٸلٸكتەرگە جول بەرٸلگەن.
مەسەلەن, اۋىل شارۋاشىلىعى بويىنشا بەكٸتٸلگەن 30 ينديكاتوردىڭ جەتەۋٸ ورىندالماعان. قوردايلىق شارۋالار قىزىلشا مەن مايلى داقىلداردى ەگۋدٸ قۇنتتاماي كەلگەنٸ بەلگٸلٸ بولدى. سونداي-اق سٷت باعىتىنداعى شارۋاشىلىقتارىنىڭ سانى جىل ساناپ ەسەلەنە تٷسكەن ٶڭٸر شارۋالارى ٶز ٶنٸمدەرٸن وسىنداعى جالعىز كəسٸپورىنعا ٶتكٸزەدٸ. وعان قوسا اۋداننىڭ سٷت ٶنٸمدەرٸنە دەگەن سۇرانىسىن الماتى مەن بٸشكەك قالالارىنىڭ كəسٸپورىندارى ارزان باعامەن قامتاماسىز ەتەدٸ. نەتيجەسٸندە, جەرگٸلٸكتٸ ٶنٸمگە دەگەن سۇرانىس جوعالعان.
ٶز كەزەگٸندە وبلىس əكٸمٸ بۇل مەسەلەنٸ رەتتەۋدٸ ۋاقىت وزدىرماي قولعا الىپ, نارىققا ەۋەلٸ قوردايلىق كەسٸپورىنداردىڭ ٶنٸمٸن شىعارۋ جولدارىن جان-جاقتى قاراۋدى تاپسىردى. ەزٸرگە جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك بۇل باعىتتاعى شارۋانى تيٸستٸ دەڭگەيدە ٷيلەستٸرە الماۋدا. سونىمەن بٸرگە بەس اي بۇرىن مەملەكەتتٸك مەكەمەلەردٸ ورنالاستىرۋ ٷشٸن بوس عيماراتتاردى تابۋ بويىنشا ناقتى تاپسىرما العان ەكٸمدٸك ەلٸ كٷنگە تالاپتىڭ ٷدەسٸنەن شىعاتىن سىڭاي تانىتپاي وتىر.
اگروسەكتوردى قارجىلاي قولداۋ شارالارىندا دا قوردالانعان مەسەلە كٶپ. اۋدانداعى ەگٸستٸكپەن اينالىساتىن 1500 شارۋاشىلىقتىڭ نەبەرٸ 8-ٸ عانا نەسيە الۋعا ٶتٸنٸش بەرگەن. سەيكەسٸنشە, بۇل شارۋالارعا قارجىلاي قولداۋ شارالارى جايىندا تولىققاندى اقپارات ۇسىنىلماعاندىعىن اڭعارتادى.
سونداي-اق جيىن بارىسىندا بوس جاتقان جەر تەلٸمدەرٸن يگەرۋ, جاڭا مەكتەپ قۇرىلىسىنا جاسالعان جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاردىڭ باعاسىن وڭتايلاندىرۋ جايى دا سٶز بولدى.
ال شۋ اۋدانىندا وبلىس ەكٸمٸ اسقار مىرزاحمەتوۆتٸڭ قاتىسۋىمەن ٶتكەن اكتيۆ جيىنىندا اۋداننىڭ العاشقى جارتىجىلدىقتاعى ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋى تالقىلاندى
ٶڭٸردە ەكونوميكالىق ٶسٸم بار دەسەك تە, مۇندا 13 ينديكاتورعا قول جەتكٸزٸلمەدٸ. جەكەلەگەن سالالاردا بٸرقاتار مەسەلەلەردە دە بار. اتاپ ايتار بولساق, اگرارلى ايماقتا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا تٷيتكٸل كٶپ. مۇندا مەجەلٸ 30 ينديكاتوردىڭ 7-ەۋٸنە قول جەتكٸزٸلمەگەن. بٷگٸندە اۋداندا 4471 گەكتار ەگٸستٸك جەر پايدالانۋسىز جاتىر. ونىڭ 1200 گەكتارى سۋارمالى القاپقا جاتادى. سول سەكٸلدٸ, شۋلىق شارۋالار تىڭايتقىش الۋدا دا بەلسەندٸلٸك تانىتپاعان. بۇل باعىتتا جوسپار تولىق ورىندالعان. الايدا مەجەلٸ جوسپار كٶلەمٸنٸڭ ازدىعى ٶڭٸر باسشىسىنىڭ كٷمەنٸن تۋعىزدى.
– اۋداندا 2700-دەي شارۋا قوجالىعى بار. ال تىڭايتقىشقا دەگەن سۇرانىس بار-جوعى 1300 توننا. بۇل قيسىنسىز عوي. اۋداننىڭ ەلەۋەتٸ جوعارى, سۇرانىس تا, جوسپار دا سوعان ساي بولۋى كەرەك. بولماشى جوسپار قويىپ الىپ, اسىرا ورىندادىق دەۋ كٸمگە كەرەك? باعاسى قىمبات دەيتٸندەي ساتۋلى ەمەس, تەگٸن تىڭايتقىشتى الىپ كەپ, توپىراق قۇنارلىلىعىن ارتتىرىپ, مول ٶنٸم الۋعا نەگە ىنتالى ەمەسسٸزدەر? بۇعان اۋدان, اۋىلدىق وكرۋگ باسشىلارى اتسالىسۋ كەرەك ەدٸ, – دەدٸ وبلىس ەكٸمٸ.
قانت قىزىلشاسىن ەگۋ جوسپارلانعان 2000 گەكتاردىڭ نەبەرٸ 600 گەكتارىنا عانا تەتتٸ تٷبٸر تۇقىمى سەبٸلگەن. سۋ قويمالارىنىڭ جاعدايى مەز ەمەس.
اۋدان اكتيۆٸمەن بولعان كەزدەسۋدەن اگروسالادان ٶزگە دە سالالارداعى كەلەڭسٸزدٸكتەر جان-جاقتى تالقىعا تٷستٸ. اتاپ ايتقاندا, اۋىلدىق وكرۋگتەردٸ قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى ورنالاستىرۋعا ارنالعان پوليگوندارمەن قامتاماسىز ەتۋ, سۋ شارۋاشىلىعى جٷيەلەرٸن تازالاۋ, ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ تاپشىلىعى اۋىز سۋ, كٶگٸلدٸر وتىنمەن قامتاماسىز ەتۋ مەسەلەلەرٸ كٶتەرٸلٸپ, ولاردى شەشۋ جايى سٶز بولدى.
ايماقتاعى ەلەۋمەتتٸك سالاداعى كادر تاپشىلىعى وقۋشىلاردىڭ قاشىق جەردەن قاتىناپ وقۋى, كەيبٸر اۋىل ەكٸمدەرٸنٸڭ ٶز ورىندارىنان تابىلمايتىندىعى, سانيتارلىق تازالىق, جەرگٸلٸكتٸ پوليتسييانىڭ جٷيەسٸز قىزمەتٸ سەكٸلدٸ مەسەلەلەر دە نازاردان تىس قالعان جوق. سەيكەسٸنشە, اۋدان ەكٸمٸ ٶڭٸر باسشىسىنان جوعارىدا كٶرسەتٸلگەن كەمشٸلٸكتەردٸ جويۋ تۋرالى ناقتى تاپسىرما الدى.
