ا.سٷلەيمەنوۆ تە ٶز قوعامىنان بٶلٸنٸپ كەتە العان جوق. كەيبٸر قالامگەر ونى «ساياق جىلقى», «ديسسيدەنت», «ەميگرانت» دەپ ەسەپتەسە دە, ول ٶز قوعامىنىڭ ٸشٸندەگٸ ٸشكٸ ساياق جىلقى, ٸشكٸ ديسسيدەنت, ٸشكٸ ەميگرانت ەدٸ. ول – تٸپتٸ ٶزٸنە-ٶزٸ قارسى بولعان تۇلعا. ٸرٸ تالانتتا, ٸرٸ سۋرەتكەردە قايشىلىق پروبلەما كٶپ بولادى. ول قايشىلىقتىڭ ٷستٸنە سىرتقى قوعامدىق قايشىلىقتاردى قوسىڭىز. سوندا بۇل ەكٸ قايشىلىق قوسىندىسىنان نە شىعادى?! تۇلعا فەنومەنٸ شىعادى.
اسقار كٷرەسكەن, ەشكەرەلەۋگە تىرىسقان دەرتتەر, اۋرۋ ۇعىمدار – جالعان ينتەلليگەنتشٸلدٸك, ستيلسٸز, مٸنەزسٸز ٶنەر, قورتىق ينتەللەكتۋالشىلدىق, ۇلتتىق نيگيليزم, ٶتٸرٸك قوعامدىق تەورييا – سوتسياليزم, ٸرٸپ-شٸرٸگەن ەلدٸك جٷيە – توتاليتاريزم ت.ب. ول – سوتسياليزمگە سەنبەگەن, كەڭەستٸك يدەولوگييانى, جٷيەنٸ قابىلداماعان جازۋشى. جەنە ول قالپىن ەرتەرەك تٷسٸنٸپ, ٶز شىن بولمىسىنا ەرتەرەك جٷگٸنگەن زييالى قاۋىم ٶكٸلٸ. لەنين ول ٷشٸن اۆتوريتەت بولماعان. وعان قاراعاندا جانىنا چااداەۆ جاقىن بولعان. چااداەۆپەن جاقىن بولعان ادامنان قورقۋعا بولادى. ال, ابايمەن شە? اسقار ٶزٸنشە 60-جىلدارداعى – اباي. كەڭەس كەزٸندەگٸ – اباي. ول سول لەنيندٸ اتتاپ ٶتكەن كٷيٸ الاشوردالىقتارعا كەپ تٸرەلدٸ. الاشوردالىقتاردان ٶتٸپ بارىپ, قۇرانعا كەپ جىعىلدى. راس, قۇراننىڭ الدىندا ٸنجٸلدٸ دە بٸراز شارلاعان. قايتىس بولارىنان از بۇرىن قازىعۇرتتاعى قىزىلقييا دەگەن اۋىلداعى جاقان دەگەن كٷيەۋ بالاسىنىڭ ٷيٸندە قوناقتاعان ەكەن. جاقاڭمەن سٶيلەسكەنٸمدە, ول كٸسٸنٸڭ شۇقشيىپ كٸتاپقا كٶپ ٷڭٸلگەنٸن ايتتى. «قانداي كٸتاپ»? – دەگەنٸمدە, «ەسٸرەسە, «ٸنجٸل», – دەگەن. ٸنجٸل – ول كٸسٸ ٷشٸن كەلەسٸ بٸر باسپالداق, ٶمٸر بويى, 53 جىل بويى ٷزدٸكسٸز جٷرٸپ وتىرعان تانىم باسپالداعى ەدٸ.
بٸلٸم بولدى. باس بولدى. ينتۋيتسييا بار. جٷرەك بار. سەزٸم بار. سودان سوڭ ورتا بولدى. ورتا – سول ورتا. ورتا ساعان تٶسەك بوپ جايىلمايدى. ورتا ەشكٸمگە كٶرپە بوپ تٶسەلمەگەن. ادام سونىڭ زاردابىن تارتۋعا مەجبٷر. ورتانى ادام ٶزگەرتە الا ما? ٶزگەرتەدٸ? بٸراق ٸرٸ بٸر شارتى بار. اللاھ تاعالا قالاعان بولسا. ونسىز ادامنىڭ قولىنان ەشتەڭە كەلمەيدٸ. ونسىز ادام – بٸر شىبىن, ەلسٸز زات. ال اللاھتىڭ ٶزٸنٸڭ زاڭى بار, ەرەجەسٸ بار. ول ەرەجەگە بٸز باسشىلىق جاساي المايمىز. ول بٸزگە باسشىلىق جاسايدى. ويشىل جان بۇل جالعان تٸرشٸلٸك سىرىن, مەحانيزمٸن, فەنومەنٸن سەزە الدى. ەسٸرەسە, ٶمٸرٸنٸڭ سوڭعى كەزٸندەگٸ بۋىرقانعان تاريح فاكتورلارى بۇنى قاتتى سەزدٸردٸ. ٸرٸ جارانىڭ ٸرٸڭ بوپ اققان قالپىن كٶردٸ. دٷنيە ٶزٸنٸڭ مٸنەزٸ مەن استى-ٷستٸنە تٷسٸپ ٶزگەرٸسكە دۋشار بولدى. قالى بار پاتشا بۇل جەردە تەك ەنشەيٸن شاحمات فيگۋراسى عانا. اسقار دا – فيگۋرا. بٸز دە – فيگۋرامىز. ٶزٸ كٶپ ايتاتىن فيزيكاسى بار فيگۋرا عانا.
اسقاردىڭ بويىنا قۇداي ٶنەردٸ ٷيٸپ-تٶگٸپ بەرگەن. ال سول ٶنەردٸڭ سەرتٸ بار. مەسەلە سول, سەرتتٸ ۇستانۋدا عانا بولاتىن. ول – سول سەرتتٸ ۇستانعان جان. ٶنەر سەرتٸن ۇستانۋ, ۇستانباۋ دا وڭاي نەرسە ەمەس. ول سەرتتٸ ۇستاي الماي, سەرت ٶزدەرٸن ۇستاعاندار دا بولعان تاريحتا. قۇداي ودان ساقتاسىن. اسقار قوعامنان بٶلٸنٸپ قالعان. ول ماعان تالدان ٷزٸلٸپ تٷسكەن الماعا, نە جاپىراققا ۇقسايدى. ٶمٸردە ونداي قۇبىلىستىڭ بولاتىنىن ەشكٸم جوققا شىعارمايدى عوي. سول بٸر ٷزٸلٸپ تٷسۋدەن, بٶلٸنۋدەن مەن بٸر تازالىق كٶرەمٸن. بٶلٸنۋ – بٶلٸنۋ ٷشٸن بولماعان. كەيٸنٸرەك مۇقاعاليعا, اسقارعا ەلٸكتەپ بٶلٸنۋ ٷشٸن بٶلٸنگەندەر دە بولعان. بٸراق ول جاساندى ەرەكەتتەر تەز وڭىپ, بٸلٸنٸپ قالدى. بۇلار دا ول سامورودنىي سارى التىن تٷردە بولعان. كەڭەستٸك دەۋٸردەگٸ بٶلٸنۋدٸڭ كٶكەسٸ – باۋىرجان مومىشۇلى سيياقتى بوپ كٶرٸنەدٸ. باۋكەڭ سەكٸلدٸ كٸم بٶلٸنە العان? بۇلار سودان كەيٸن بٶلٸنگەندەر. قوعامنان شىن بٶلٸنە العاندار از بولدى. ول ەكٸنٸڭ بٸرٸنٸڭ قولىنان كەلە مە? اسقار سٶزسٸز – ٸرٸ جان. ەڭ باستىسى – وسى. م.شاحانوۆ بٸردە: «ٶلەڭ جازۋ اقىندىقتىڭ 100 شارتىنىڭ بٸرٸ عانا», «تٸپتٸ اقىن بولۋ ٷشٸن ٶلەڭ جازۋ مٸندەتتٸ دە ەمەس», – دەگەن. سوندا ول نەنٸ مەڭزەدٸ? مەنٸڭشە, ٸرٸ جاندىلىقتى. جاننىڭ ٸرٸ بولۋىن. جانى ٸرٸ بولعان ادام – بار قىزىق سوندا. ب.مومىشۇلى دا ٸرٸ جان بولعان. ونىڭ ەڭ باستى قاسيەتٸ – 1941 جىلى گەنەرال پانفيلوۆتىڭ رەزەرۆٸندە بولعانىندا ەمەس. ا.بەك پوۆەسٸنٸڭ باس قاھارمانى بولعانىندا دا ەمەس. مٸنەزٸنٸڭ شاتاق بولعانى دا ەمەس. گەپ باسقادا. ونى ٸشتەي سٸز دە سەزەسٸز. مۇحتار شاحانوۆتىڭ دا ەڭ باستى ەرەكشەلٸگٸ ول – ونىڭ «تاناكٶز» پوەماسىن جازعانى ەمەس. نەمەسە جەلتوقسان وقيعاسى جايلى سەزدە باتىرلىق مەلٸمدەمە جاساعانى دا ەمەس. سول سيياقتى, سول سيياقتى بوپ كەتە بەرەدٸ. باۋىرجان – ٸرٸ تۇلعا, مۇحتار دا, ولجاس تا – ٸرٸ تۇلعالار. اسقار ھەم – ٸرٸ تۇلعا. يە, اسقار – ٸرٸ تۇلعا. قايدا بارساڭىز دا مەيلٸ. مەسەلە قايدا? مەسەلە وسىندا. بۇلاردىڭ بٶلٸنۋشٸلٸگٸ دە وسىندا جاتىر ما دەيمٸن. ەيتپەسە نەگە بٶلٸنەدٸ ولار. مۇقاعالي ھەم – ٸرٸ تۇلعا. ەلٸ كٷنگە ونىڭ ٶلەڭدەرٸنٸڭ حالىق جانىن تەربەيتٸنٸ سودان. جانىنىڭ ٸرٸ بولعانىنان. سٶزدەرٸنٸڭ ۇيقاسى كەرەمەت بولعانىنان ەمەس. حالىق ٸشٸندە ٸرٸ جاندى ادامدار كٶپ بولۋ كەرەك. ٸرٸ جاندى ادام – تٸرٸ ادام. بۇلار – تٸرٸ ادامدار. قوعامدا ٶلٸ ادامدار دا كٶپ. سوندا ولاردان باسقالاردىڭ بەرٸ ٶلٸ ادام بولعانى ما? جوق, بەرٸ ٶلٸ ەمەس. باسقالار دا تٸرٸ. تەك بۇلار جاي تٸرٸ ەمەس. گٷلنەر سالىقباي دەگەن فيلوسوف اقىن قىز ايتىپتى:
...بٸرەۋلەرگە ٶلٸدەن دە ٶلٸمٸز,
بٸرەۋلەرگە تٸرٸدەن دە تٸرٸمٸز, –
دەپ. ولار تٸرٸدەن دە تٸرٸ. مٷمكٸن بٸزدٸڭ ايتپاعىمىز دا وسى شىعار. ٸرٸ جانعا اق پەن قارا اراسى اشىلادى. ياعني, ول اق پەن قارانى اجىراتۋشى كابٸلەتكە يە بولادى. ەڭ زور ٶنەر, بەلكٸم ٶنەر اتاۋلىنىڭ ەڭ بيٸك حان تەڭٸرٸسٸ دە سول. اسقار بايقاماي سول بيٸككە كٶتەرٸلٸپ كەتكەن تۇلعا ەكەن. ەيتپەسە ول: «ەڭ زور ٶنەر ول – اق پەن قارانى اجىراتا بٸلۋ ٶنەرٸ. بۇل مەسەلەنٸ تەك ٸشكٸ تٷيسٸكپەن شەشۋگە بولادى. وندا دا ەۋپٸرٸمدەپ», – دەپ جازباعان بولار ەدٸ. ٶزٸ قويعان پروبلەمالاردى ٶزٸ شەشٸپ كەتتٸ. اق پەن قارا پروبلەماسىن ول ٶمٸرٸنٸڭ پروبلەماسى ەتٸپ قويا الدى. قال-قادەرٸنشە شەشۋگە تىرىستى. سوزاقتان شىققان حەمينگۋەي – امەريكادان شىققان اسقار ەمەس. باياعىدا بٸر فرانتسۋز: «دارىندى جاندى ادامدار پروۆينتسييادا تۋىپ, پاريجدە ٶلەدٸ», – دەگەن ەكەن. بٸز بۇل ٶرنەكتٸ بىلاي تٷرلەنتپەكپٸز: «ٸرٸ جاندى ادامدار جۋالىدا تۋىپ, الماتىدا ٶلە بەرەدٸ». نەمەسە «ٸرٸ جاندى ادامدار قاراسازدا تۋىپ تا الماتىدا ٶلە بەرەدٸ», – دەپ ت.ب. بۇل جاي ەنشەيٸن فاسون عوي. ەدەبيەت – اسىل سٶز. قادٸرلٸ سٶز. ول – ٶنەر. ادام تاعدىرىن شەشۋگە ارالاساتىن, دەنەكەرلٸك بولاتىن ەلەمەنت. قايتٸپ? بٸر قۇداي تاراپىنان سەرت بوپ كەلۋٸ ارقىلى. سٸزگە سەرت بوپ كەلگەن نەرسەلەرگە سٸز دە سەرتپەن جاۋاپ بەرۋٸڭٸز كەرەك. ول قانداي ٶنەر بولسىن, مەيلٸ. سونىڭ ارتى تاعدىر فەنومەنٸنە اينالادى.
اقجول قالشابەك,
فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
