31 مامىر اشارشىلىق پەن ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كٷنٸ. قىزىل يمپەرييانىڭ قولىمەن جاسالعان 1931-33 جىلداعى اشارشىلىق قازاقتىڭ باسىنا تٷسكەن نەبٸر زۇلماتتان اسىپ تٷستٸ. وسىناۋ توپالاڭنىڭ كٶزٸ تٸرٸ كۋەگەرلەرٸ باياندايتىن «قىزىلدار قىرعىنى» كٸتابىنداعى جانتٷرشٸگەرلٸك تراگەدييالاردى جارييالاۋدى جٶن دەپ شەشتٸك. سەبەبٸ, مۇنى ۇمىتۋعا بولمايدى.
كٶزٸم كٶرگەن سۇمدىقتار...
1932-33 جىلعى قىستا اشىققان ادامدار قالاعا سىيماي كەتتٸ. بۇلاردىڭ كٶبٸ سارىسۋ, تالاس اۋدانىنان كەلگەن.
قالاعا جاقىن جەردە, تالاس ٶزەنٸنٸڭ وڭ جاق بەتٸندە سۆەردلوۆ اتىنداعى قازاق كولحوزى, ونىمەن ارالاسىپ جاتقان «كراسنايا زاريا» دەگەن ورىس كولحوزى بار-تىن. مەنٸ سول جاقتارعا ۋەكٸل ەتٸپ جٸبەرەدٸ.
مەن بارعاندا ورىس كولحوزىنداعى ادامدار ٷي-جايلارىن تاستاپ كەتٸپ قالىپتى. قازاق كولحوزىنداعى حالىقتا ازىق جوق. الدى اشتان ٶلە باستاعان. سول كەزدە اشىققان حالىق تٷندە قوراعا كٸرٸپ, مالدىڭ سان ەتٸن كەسٸپ ەكەتٸپ جٷردٸ.
سول قىستا كٶزٸممەن كٶرگەن جانتٷرشٸگەرلٸك بٸرنەشە ۋاقيعالاردى ايتىپ بەرەيٸن.
...بٸر كٷنٸ سۆەردلوۆ كولحوزىنا قالادان ٷش ادام كەلدٸ. بٸرەۋٸ مەنٸ وڭاشا شاقىرىپ الىپ الماتىدان كەلگەنٸن, فاميليياسى پەتروۆ ەكەنٸن ايتىپ تانىستى. ۇلتى ياكۋت ەكەن. ول مەنەن: «وسى اۋىلدا بٸرەۋ كٸسٸ سويىپ جەپتٸ عوي, بٸلەسٸڭ بە?», – دەدٸ. مەن بٸلمەيتٸنٸمدٸ ايتتىم, شىنىندا دا وندايدى ەستٸگەن جوق ەدٸم. سونسوڭ ول: «قازٸر بٸر جەردٸ تٸنتٸپ كٶرەمٸز, سويىلعان ادامنىڭ قالعان ەتٸ سول جەردە بولۋ كەرەك. كەنە, سولاي بارايىق», – دەدٸ. ول كەزگە دەيٸن ٶلگەن كٸسٸنٸ كٶرگەن جوق ەدٸم, سونى ايتىپ, بارماسام قايتەدٸ دەدٸم. پەتروۆ كٷلٸپ: «قاشانعى كٶرمەي جٷرەسٸڭ», – دەدٸ دە مەنٸ قولتىقتاي جٶنەلدٸ.
اۋىلسوۆەت, كولحوز باستىعى, بريگاديرلەر بار بٸر ٷيدٸڭ الدىنا باردىق پەتروۆ بٸر-ەكٸ جٸگٸتكە ٷي الدىنداعى كٷرەسٸندٸ كٶرسەتٸپ «وسى جەردٸ قازىڭدار» دەدٸ. سول جەردەن جامان تونعا وراعان ادام سٷيەگٸ شىعا كەلدٸ, دەنەسٸ مٷشەلەنگەن, باسى دەنەسٸنٸڭ ٷستٸنە سالىنعان, اۋزى ىرسيىپ, تٸستەرٸ اقسيىپ تۇر. ەرنٸنٸڭ ٷستٸندە سەلدٸرلەۋ مۇرتى, يەگٸندە شوقشا ساقالى بار, جاسى قىرىق-ەلۋ شاماسىندا. پەتروۆ مٷشەلەنگەن دەنەنٸ تٷگەندەپ, جٷرەگٸ مەن تاعى بٸردەڭەلەرٸنەن باسقاسى تٷگەل ەكەنٸن ايتىپ, اكت جاسادى.
وقيعا بىلاي بولىپتى. مەركەدە باياندى دەگەن بولىس بولعان. سونىڭ جالعىز بالاسى اشىققان سوڭ ەرتەرەكتە وسى اۋىلعا ۇزاتىلعان اپاسىن ٸزدەپ كەلسە, ول اپاسى ٷي-ٸشٸمەن اشتىقتان قاڭعىپ كەتكەن ەكەن. سونسوڭ اپاسىنىڭ كٶرشٸسٸ بٸر ەيەلدٸڭ ٷيٸنە قونادى...كەلەسٸ كٷنٸ ەكٸنشٸ كٶرشٸ ەيەل تاۋىعىن ٸزدەپ جٷرٸپ, ەلگٸ ەيەلدٸڭ قوراسىنىڭ تەسٸگٸنەن قاراسا, ٷي يەسٸ ەيەلدٸڭ ادام سويىپ جاتقانىن كٶرٸپ, ويبايلاپ قاشا جٶنەلەدٸ. اۋىل ادامدارى بۇل ٸستٸ ەشكٸم بٸلمەسٸن دەپ جاسىرسا كەرەك...
...ەگٸس جۇمىسى باستالعان كٶكتەم كەزٸ. بٸر كٷنٸ كولحوزعا وبكوم حاتشىسى ۆوسكانوۆ دەگەن كەلەدٸ. جەر باتپاق بولعاندىقتان, فاەتون اربامەن كەلٸپتٸ. سوندا ارىق تازالاپ جاتقان ادامدارعا قاراپ, ٶزٸ الما جەپ تۇرىپ: «ٶزدەرٸ اش پا, قالاي?» دەيتٸن كٶرٸنەدٸ.
بٸر كٷنٸ ەگٸس باسىنان كەلە جاتقاندا اۋىلسوۆەت تٶراعاسى كەزدەستٸ. «اناۋ شەتكٸ اۋىلدا تاعى بٸرەۋ ادام ەتٸن جەدٸ دەگەن حابار ەستٸپ, سوعان بارا جاتىرمىن. بٸرگە بارىپ انىعىن بٸلٸپ قايتالىق», – دەدٸ.
شەتكەرٸرەكتەگٸ ٷيلەردٸڭ كٶبٸ قاراڭ قالعان, تٸرٸ جان, نە مال جوق, تٸپتٸ يتتەر دە قاڭعىپ كەتكەن. شەتكەرٸرەك بٸر ٷيگە بارىپ اتتان تٷستٸك. ٷي ٸشٸ مولاداي ىزعارلى ەكەن. ٷيدٸڭ وڭ جاق جانىنا تامان كٶرپە سيياقتانعان بٸردەڭەگە ورانىپ, جاسى وتىزدار شاماسىنداعى بٸر جٸگٸت جالعىز جاتىر. ساقالى ٶسكەن, كٶزٸ شٷڭٸرەيگەن. ەلسٸرەپ ەرەڭ جاۋاپ بەردٸ.
اۋىلسوۆەت ەلگٸ جٸگٸتتەن: «بٸز بٸر حابار ەستٸپ كەلٸپ وتىرمىز, سەندەردٸ ادام سويدى دەيدٸ, راس پا?» دەگەندە, انا جٸگٸت ازار دا بەزەر بولدى. اۋىلسوۆەت: «ەي, پەلەنشە!», – دەپ جٸگٸتتٸڭ اتىن اتادى. – ٶزٸڭنٸڭ جاتقان تٷرٸڭ مىناۋ, قۇدايدان جاسىرماعاندى ادامنان جاسىرىپ قايتەسٸڭ, شىنىڭدى ايت. «توقتىق نە دەگٸزبەيدٸ, اشتىق نە جەگٸزبەيدٸ?», بۇل اشتىق جالعىز سەنٸڭ عانا باسىڭدا ەمەس, ەلدٸڭ بەرٸنە كەلگەن اپات قوي» دەگەندە عانا انا جٸگٸت بٸراز كٷمٸلجٸپ بارىپ: «سونداي بٸر ٸس بولدى, وتاعاسى, قايتەيٸن, امالىم قالمادى», – دەدٸ جىلامسىراپ.
بولعان ۋاقيعانى جٸگٸت دەمٸگە سٶيلەپ ايتىپ بەردٸ. بۇل جٸگٸتتٸڭ ەرتەدە باسقا جاققا ۇزاتىلعان اپاسى اشتىقتان قاڭعىپ تٶركٸنٸنە كەلەدٸ. تٶركٸن دەگەندە, باسقالارى ٶلٸپ, وسى ٸنٸسٸ قالادى. بٸرتە-بٸرتە ٷيدەگٸ ازىق تاۋسىلادى. جەرلٸك ەشتەڭە قالمايدى. سٶيتٸپ وتىرعاندارىندا قالادان بٸر باۋكەسپە ۇرى اعايىندارى كەلٸپ قونادى. جەيتٸن دەنەڭە جوق بەرٸ دە اش جاتادى. ەرتەڭگٸسٸن اپاسى اۋىل جانىنداعى «كراسنايا زاريا» كولحوزىنىڭ كارتوپ ەككەن ورنىندا قالعان قۇتقان تٷينەك بولسا تەرٸپ كەلەيٸن دەپ جينالىپ جاتقاندا ٸنٸسٸ: «اپا, نەدە بولسا جەيتٸن بٸردەڭە تاۋىپ قايت, ەيتپەسە ٶزٸڭدٸ سويىپ جەيمٸز», – دەيدٸ.
وسى كٷنٸ دەموگرافتار سوندا قانشا ادام قىرىلعانىنىڭ سانىنا جەتە الماي جٷر عوي, جەتۋ قيىن دا. «اقتابان شۇبىرىندى» دەيمٸز. «حيروسيما, ناگاساكي» دەيمٸز, بۇل ەكەۋٸ دە جاۋگەرشٸلٸكتٸڭ زاردابى عوي.
ال مىنا قىرعىندا ادامدار كٶمۋسٸز قالدى. تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, اشارشىلىق ۋكراينا, ەدٸل, كۋبان جاقتارىندا دا بولدى, بٸراق ولار تاپ بٸزدەگٸدەي شەكتەن اسقان جوق.
حالىق وسىنداي كٷيزەلٸپ اشتان قىرىلىپ جاتقاندا, ستالين مۇنىڭ بەرٸنە بٷلك ەتپەي, «سوتسياليزم قۇرۋدىڭ شىعىندارى» دەدٸ-اۋ بٸر سٶزٸندە.
عالىم احمەدوۆ
(جالعاسى بار)
سماعۇل سەدۋاقاسوۆ, الاش قايراتكەرٸ:
دايىنداعان, دۋمان بىقاي
