ورتا ازييادا ورىس تٸلٸنە رەسمي ستاتۋس بەرگەن ەكٸ ەل بار. بٸرٸ – قازاقستان, ەندٸ بٸرٸ – قىرعىزستان. ٶتكەندە «ايىر قالپاقتى اعايىندار ورىس تٸلٸن رەسمي ستاتۋستان ايىرماق» دەگەن اقپارات تاراعان. وسى راس پا ٶزٸ? «قالا مەن دالاعا» سۇحبات بەرگەن بەلگٸلٸ قىرعىز فيلولوگى, قوعام بەلسەندٸسٸ دانييار سادىكوۆ «بيلٸكتٸڭ بۇعان باتىلى بارمايدى» دەيدٸ.
– «قىرعىز اعايىندار ورىس تٸلٸنٸڭ رەسمي ستاتۋسىن جويىپ, قىرعىز تٸلٸن دامىتۋعا باسىمدىق بەرمەك» دەگەن جاڭالىقتى ەستٸپ قۋانىپ قالدىق. بٸزدٸڭ قولىمىزدان كەلمەگەندٸ سٸزدەر ٸستەپ, ەرلٸك تانىتتىڭىزدار...
– سٸز بٸزدٸڭ بيلٸك ورىس تٸلٸنەن باس تارتادى دەپ ويلايسىز با? جوعا...مۇندايعا ٶلسە دە بارمايدى. قورقادى. ونىڭ ٷستٸنە كسرو-نىڭ جاڭارعان ٷلگٸسٸنە قوسىلعالى جاتىرمىز. ەۋرازييالىق وداقتى ايتامىن. اتامباەۆ اقىماق ەمەس قوي...
يە,بٸر جولى «قىرعىز تٸلٸن بٸلمەۋ كٶرگەنسٸزدٸك, ناداندىق» دەدٸ. ايتتى دا قويدى. ورىس تٸلٸنە رەسمي ستاتۋس بەرٸپ قويدىق. جەنە بۇدان جۋىر ۋاقىتتا قۇتىلا المايمىز. كەم دەگەندە 2020 جىلعا دەيٸن. اتا زاڭعا ٶزگەرٸس ەنگٸزۋگە وسى ۋاقىتقا تىيىم سالىنعان.
سٸزدەردە قالاي بٸلمەدٸم, بٸراق بٸزدەگٸ رەسمي كەزدەسۋلەر, كونفەرەنتسييالار باسقا دا قىرۋار ٸس-شارالار باسىنان اياعىنا دەيٸن ورىسشا ٶتەدٸ. «بٶتەندەردٸڭ» ورتاسىندا وتىراسىڭ. امال جوق...بالىق باسىنان شٸريدٸ ەمەس پە?!
– سٸزدەردە دە شالاقىرعىز دەگەن تٷسٸنٸك بار ما?
– سول شالاقىرعىزدار عوي, ەلگٸندەي اقپار شىققاننان كەيٸن ورىس تٸلٸن جاتا كەپ قورعاعان. ورىس تٸلٸ – ولاردىڭ نانى.
بٸلسەڭٸز, بٸزدە قىرعىزشا قۇجات تولتىرمايدى. مٷلدەم. شىنىمدى ايتىپ وتىرمىن. «ەي, نەگە قىرعىزشا تولتىرمادىڭ» دەسەڭ, ەلگٸ رەسمي ستاتۋسقا سٸلتەي سالادى. جوق, سٸلتەي سالادى دەگەنٸم دۇرىس ەمەس, سوعان ارقالانىپ العان. «زاڭ بار. ال سەن اۋزىڭدى جاپ» دەيدٸ.
مەن قورىقپايمىن. تالاپ ەتٸپ, تابانداپ تۇرىپ الامىن. قاباعىن تٷيٸپ, اۋزى جىبىرلاپ, تىرىسىپ قۇرىسىپ قالادى. نەگە? انىعى, تەۋەلسٸزدٸك الساق تا «سەبەتتٸك» يدەولوگييا ەلٸ ٶلمەگەن. ٶتكەنمەن ٶمٸر سٷرەتٸندەر كٶپ.
سٸزدەردە قالاي ەكەنٸن بٸلمەدٸم, بٸراق بٸزدەگٸ رەسمي كەزدەسۋلەر, كونفەرەنتسييالار باسقا دا قىرۋار ٸس-شارالار باسىنان اياعىنا دەيٸن ورىسشا ٶتەدٸ. «بٶتەندەردٸڭ» ورتاسىندا وتىراسىڭ. امال جوق...بالىق باسىنان شٸريدٸ ەمەس پە?!
ۇلتتىق مەسەلەلەرگە كەلگەندە شىدامسىز اداممىن. ورىس تٸلٸنە رەسمي ستاتۋستىڭ قاجەتٸ جوق دەيمٸن. اپىراۋ, قاشانعى اۋزىمىزدى بۋادى? ەلٸ قانشا كٷتەمٸز? 20 ەلدە 30 جىل ما? بەلگٸسٸز.
– بيلٸكتە جالپى قوعامدىق ورتادا قىرعىز تٸلٸنٸڭ جوعىن جوقتاپ جٷرگەن ىقپالدى ازاماتتار بار ما?
– بار. «اسابا» پارتيياسىنىڭ تٶراعاسى سامووربەك دىيكانوۆ, وپپوزيتسييالىق دەپۋتات راۆشان جەەنبەكوۆتٸ اتاپ ايتامىن. العاشقىسى «جوعارى وقۋ ورىندارىندا ورىس تٸلٸندە بٸلٸم الۋ اقىماقتىق» دەدٸ. سوڭعىسى ورىس تٸلٸن قولدانىستان مٷلدەم الىپ تاستاۋدى ۇسىندى. بٸراق, بٸز ەلٸ دە ازبىز.
قىرعىزدىڭ بٶتەننٸڭ دٷنيەسٸن, ٶزگە ۇلتتىڭ قۇندىلىعىن تەز قابىلداپ الاتىن قاسيەتٸ بار. سونىسى ۇنامايدى. شىنى كەرەك, كسرو-نىڭ قۇلاعانى جاقسى بولدى. ەيتپەسە تٸلدٸ قويىپ, تەگٸمٸزدەن ايىرىلىپ قالار ما ەدٸك. قازٸرگٸ چۋكچا, حانتى مانسي, ياكۋتتار قۇساقتى – ماريا پەتروۆنا, يۆان يۆانوۆيچ بولىپ جٷرۋٸمٸز عاجاپ ەمەس ەدٸ.
– مىسالعا, بٸزدە «قازاق تٸلٸن ٷيرەنۋگە نە كەدەرگٸ?» دەگەن ساۋالعا ەركٸم ەرتٷرلٸ جاۋاپ بەرەدٸ. بٸراق, كٶپشٸلٸگٸنٸڭ پٸكٸرٸ جاعداي جاسالماعان دەگەنگە سايادى. شىنى كەرەك, سوعان سەنبەيسٸڭ. قالاي ويلايسىز, تٸل ٷيرەنۋگە ناقتى قانداي جاعداي كەرەك?
– بٸزدە دە سٶز كٶپ. «قىرعىزشا نەگە ٷيرەنبەيسٸڭ?» دەسەڭ, جىرلاپ كەتەدٸ. سەبەبٸن ساناپ بولمايسىڭ. ونداي تالاي ادامنىڭ بەت-پەردەسٸن سىپىرعانمىن. «قىرعىز تٸلٸن ٷيرەنگٸم كەلمەيدٸ دەپ تۋرا ايتپايسىڭ با? فيلوسوفييا سوعۋدىڭ قاجەتٸ قانشا?» دەيمٸن. مٸنە, سونداي كەزدەرٸ كٸمنٸڭ شوۆينيست ەكەنٸ بەلگٸلٸ بولادى. وندايلار ٶزٸنٸڭ قىرعىز تٸلٸن ٷيرەنگٸسٸ كەلمەيتٸنٸن سان تٷرلٸ سەبەپپەن اقتاپ باعادى.
بٸر پاراسى مىناداي: ۇستازدار ناشار, ەدٸستەمەسٸ جەتٸلمەگەن, تٸل ٷيرەنۋگە جاعداي جاسالماعان, تٸل كوميسسيياسى دۇرىس جۇمىس ٸستەمەيدٸ.
ال ەندٸ مىناعان قاراڭىز: بيىل مەملەكەتتٸك تٸلدٸ دامىتۋعا بيۋدجەتتەن 243 ميلليون سوم بٶلٸندٸ. ەندەشە ەلگٸلەردٸڭ تٸل ٷيرەنۋگە جاعداي جاسالماي وتىر دەگەنٸ ٶتٸرٸك سٶز.
سوسىن بىلاي دەيدٸ: «دانييار سادىقوۆ الدىمەن مەديتسينا تۋرالى كٸتاپتاردى قىرعىزشاعا اۋدارىپ الىڭىز». تٷسٸنگەنٸم, ولار ورىسقا, ورىس ەلەمٸنە قاتىسى جوق دٷنيەلەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸنە جاقتىرماي قارايدى. ەسٸرەسە, بۇل قىرعىز ۇلتىنا, قىرعىز مۇراسىنا قاتىستى بولسا.
ورىس حالقىندا مىناداي كٶزقاراس بار. بەرٸن بٸز جاسادىق دەيدٸ. بٸز بولماساق مەديتسينالىق تەرميندەردٸ قىرعىزدار تٷسٸنە الماس ەدٸ دەيدٸ. بىلجىرايدى.
سوسىن «ورىس تٸلٸنٸڭ ارقاسىندا ادام بولدىق. ونى ۇمىتساق ەرتەڭ ورتا عاسىرلارعا قايتا ورالامىز» دەيتٸندەر بار. قىرعىزدىڭ بەلدٸ عالىمى كۋلۋبەك بوكونباەۆ وسىلاي دەپتٸ. ٸشتەي الجىعان شىعار دەپ ويلادىم. بۇل قۇلدىق پسيحولوگييانىڭ كٶرٸنٸسٸ ەمەس پە? سولاي عوي.
– شىنىمدى ايتسام بۇل اقپاراتتىڭ قايدان شىققانىن بٸلمەيمٸن. عالىمدار ايتتى دەيدٸ. باستاماسى دۇرىس. بٸراق, قىرعىزستاندىق قوعامداعى كەيبٸر ارانداتۋشى توپتار مۇنى ٶز مٷددەسٸنە پايدالانىپ كەتۋٸ عاجاپ ەمەس. ولار ەرتەڭگٸ كٷنٸ بٸزدٸڭ قۇقىمىزدى تاپتاۋدا دەپ شۋ شىعارادى. كٶر دە تۇرىڭىز. نەگە? ايتتىم عوي, ەلٸمٸزدەگٸ ەتنيكالىق ورىستار مەن ٶزگە دە ۇلت ٶكٸلدەرٸ ەلٸ كٷنگە ٶتكەنمەن ٶمٸر سٷرەدٸ.
بىلتىر بٸزدٸڭ ەلدٸڭ اسىن ٸشٸپ, جەرٸن باسىپ جٷرگەن سەرگيي رادونەجسكيي اتىنداعى ادام قۇقىعىن قورعاۋ ۇيىمىنىڭ تٶراعاسى يگور تروفيموۆ پەن ونىڭ جاقتاستارى ميتينگ ۇيىمداستىردى. بيلٸكتەن ورىس تٸلٸن دامىتۋعا 243 ميلليون سوم بٶلۋدٸ تالاپ ەتتٸ. سۇراعان جوق, تالاپ ەتتٸ. قىرعىز تٸلٸن دامىتۋعا دەل وسىنشاما قارجى بٶلەتٸنٸن ەستٸپ قويعان عوي. ورىسقا تەن مٸنەزبەن ورىس تٸلٸن تارىلتىپ جاتقان «تسرۋ» جەنە اقش-تىڭ مەملەكەتتٸك دەپارتامەنتٸ دەپ ايىپتادى. كٶردٸڭٸز بە? بۇلار بەرٸن باعىپ وتىر. وندايلارعا وت كەرەك.
سوسىن «ورىس تٸلٸنٸڭ ارقاسىندا ادام بولدىق. ونى ۇمىتساق ەرتەڭ ورتا عاسىرلارعا قايتا ورالامىز» دەيتٸندەر بار. قىرعىزدىڭ بەلدٸ عالىمى كۋلۋبەك بوكونباەۆ وسىلاي دەپتٸ. ٸشتەي الجىعان شىعار دەپ ويلادىم. بۇل قۇلدىق پسيحولوگييانىڭ كٶرٸنٸسٸ ەمەس پە? سولاي عوي.
بٸلسەڭٸز كسرو كەزٸندە بٸشكەكتەگٸ (ول كەزدە فرۋنزە بولاتىن) 64 مەكتەپتٸڭ اراسىندا تەك 1 عانا مەكتەپ (!) قىرعىزشا وقىتتى. ال پارتييالىق جيىن-شارلاردا ەگەر زالدا بٸر ورىس وتىرسا, جيىن ورىسشا جٷرگٸزٸلسٸن دەگەن بۇيرىق بولعان. قازٸر دە وسى پسيحولوگييا. ورتادا جالعىز ورىس وتىرسا ون قىرعىز سونىڭ تٸلٸندە سايراپ كەتەدٸ.
تٸل دە تٸرٸ اعزا. ورىستاندىرۋ ساياساتى قىرعىز تٸلٸن ٶلٸم الدىنا ەكەلدٸ. ايتتىم عوي, از بولعاندا قازٸرگٸ ياكۋتتار مەن چۋكچالاردىڭ كٷيٸن كەشەر مە ەدٸك. دەل قازٸر ورىس تٸلٸ مەن قىرعىز تٸلٸن قاتار دامىتۋ مٷمكٸن ەمەس. سەبەبٸ, الدىڭعىسى كەيٸنگٸسٸن بەلدەن باسىپ جاتىر. ورىس تٸلٸ ٶلمەيدٸ. ول قالىپتاسقان تٸل. ونى دامىتۋعا, كەڭٸتۋگە تيٸستٸ تۋعان وتانى بار. ال قىرعىز تٸلٸ قايتپەك?
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
ەڭگٸمەلەسكەن, دۋمان بىقاي.
«قالا مەن دالا» انىقتاماسى:
دانييار سادىكوۆ. قىرعىزدىڭ اتى اڭىزعا اينالعان قايراتكەرٸ, قىرعىز اۆتونومييالىق رەسپۋبليكاسىن قۇرۋ ٷشٸن كٷرەسكەن, «الاش وردا» پارتيياسىنىڭ بٸشكەك فيليالىن باسقارعان, 1938 جىلى «كونتررەۆوليۋتسيونەر» رەتٸندە ايىپتالىپ اتۋ جازاسىنا كەسٸلگەن ابدىكەريم سىدىكوۆتىڭ نەمەرەسٸ.
