كونستيتۋتسييالىق رەفورمالار جٶنٸندەگٸ كوميسسييا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا اتا زاڭىنىڭ جوباسىن جارييالادى, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz
بۇل قۇجات ازاماتتاردان, ساياسي پارتييالاردان, قوعامدىق ۇيىمدار مەن ساراپشىلاردان تٷسكەن ۇسىنىستاردى مۇقييات تالداۋدىڭ, اشىق قوعامدىق تالقىلاۋلاردىڭ, سونداي-اق جاڭا نورمالار مەن ەرەجەلەردٸ جان-جاقتى ەرٸ تيياناقتى پىسىقتاۋدىڭ نەتيجەسٸندە پايدا بولدى.
كونستيتۋتسييالىق رەفورما مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قازاقستاندا بٸر پالاتالى پارلامەنت قۇرۋ جٶنٸندەگٸ باستاماسىنىڭ نەگٸزٸندە تۋىندادى. پرەزيدەنت بۇل يدەيانى 2025 جىلعى 8 قىركٷيەكتە ٶزٸنٸڭ حالىققا ارناعان جىل سايىنعى جولداۋىندا ەلدٸڭ ساياسي جٷيەسٸن كەشەندٸ جاڭعىرتۋ جەنە جاساندى ينتەللەكت دەۋٸرٸندە قازاقستاننىڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ەلەۋلٸ وڭ سەرپٸن بەرۋ ماقساتىندا ايتقان بولاتىن.
2025 جىلعى 8 قازاندا پارلامەنتتٸك رەفورمانى ٸسكە اسىرۋ جٶنٸندەگٸ جۇمىس توبىن قۇرۋ تۋرالى ٶكٸمگە قول قويىلدى. ونىڭ قۇرامىنا بەلگٸلٸ قۇقىقتانۋشى عالىمدار, ساراپشىلار, ساياسي پارتييالار مەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ ٶكٸلدەرٸ كٸردٸ.
الايدا تالقىلاۋلارعا بارلىق بەلسەندٸ ازاماتتار قوسىلىپ, ٶز پٸكٸرلەرٸ مەن ۇسىنىستارىن e-Otinish جەنە eGov پورتالدارى ارقىلى جولداي باستادى. وسىلايشا, جاڭا رەفورمانى كەڭٸنەن ەرٸ قارقىندى تالقىلاۋ شامامەن التى ايعا سوزىلدى. وسى كەزەڭ ٸشٸندە جۇمىس توبى ازاماتتاردان تٷسكەن ەكٸ مىڭنان استام ۇسىنىستى جان-جاقتى قاراپ, جٷيەلەپ شىقتى.
2026 جىلعى قاڭتاردا ٶتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ V وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى اتقارىلعان جۇمىستىڭ قورىتىندىسىن شىعارىپ, الداعى ٶزگەرٸستەرگە قاتىستى ٶز كٶزقاراسىن بٸلدٸردٸ.
قاسىم-جومارت توقاەۆ, سونداي-اق, پارلامەنتتٸك رەفورما اياسىندا باستاپقىدا اتا زاڭنىڭ شامامەن 40 بابىنا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ كٶزدەلگەنٸن اتاپ ٶتتٸ. الايدا جۇمىس بارىسىندا ٶزگەرٸستەر كٶلەمٸ ەلدەقايدا اۋقىمدى بولاتىنى ايقىندالىپ, ولار ساياسي جەنە قوعامدىق ٶمٸردٸڭ كٶپتەگەن ٶزگە دە قىرلارىن قامتيتىنى بەلگٸلٸ بولدى.
2026 جىلعى 21 قاڭتاردا كونستيتۋتسييالىق كوميسسييا قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىنا ۇلتتىق قۇرىلتاي مٷشەلەرٸ, بەلگٸلٸ قۇقىقتانۋشىلار, ورتالىق مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرلەرٸ, باق باسشىلارى, مەسليحات تٶراعالارى, ايماقتىق قوعامدىق كەڭەستەردٸڭ ٶكٸلدەرٸ, سونداي-اق ساراپشىلىق جەنە عىلىمي قاۋىمداستىق ٶكٸلدەرٸن قوسا العاندا 130 ادام كٸردٸ. وسىلايشا, كوميسسييا قۇرامىندا قازاقستاننىڭ بارلىق ەلەۋمەتتٸك توپتارى مەن ايماقتارى تولىق قامتىلدى.
كوميسسيياعا كونستيتۋتسييالىق سوتتىڭ تٶراعاسى ەلۆيرا ازيموۆا باسشىلىق ەتەدٸ. مەملەكەتتٸك كەڭەسشٸ ەرلان قارين جەنە پرەمەر-مينيستردٸڭ ورىنباسارى – مەدەنيەت جەنە اقپارات مينيسترٸ ايدا بالاەۆا ونىڭ ورىنباسارلارى بولىپ بەلگٸلەندٸ.
«كوميسسييانىڭ قۇرىلۋىن سەكتورلىق ٶزگەرٸستەردەن كەشەندٸ كونستيتۋتسييالىق ترانسفورماتسيياعا ٶتۋدٸڭ كٶرٸنٸسٸ رەتٸندە قاراستىرۋعا بولادى. ونىڭ الدىندا ەرەكشە ميسسييا تۇر. ول – اتا زاڭدا بٸر جاعىنان كونستيتۋتسييالىق قۇرىلىستىڭ نەگٸزگٸ پرينتسيپتەرٸن ساقتاۋ, ەكٸنشٸ جاعىنان قازٸرگٸ زامانعى سىن-قاتەرلەرگە لايىقتى كٶزقاراستى بٸلدٸرۋ مٷمكٸندٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ», – دەپ اتاپ ٶتتٸ العاشقى وتىرىستا كونستيتۋتسييالىق سوتتىڭ تٶراعاسى ەلۆيرا ازيموۆا.
كوميسسييانىڭ بارلىق وتىرىستارى تولىقتاي اشىق تٷردە ٶتكٸزٸلٸپ, تٸكەلەي ەفيردە كٶرسەتٸلدٸ. ونىڭ جۇمىسى باق-تا كەڭٸنەن جەنە ەگجەي-تەگجەيلٸ باياندالدى. ٶز پٸكٸرلەرٸن, ەسكەرتپەلەرٸن جەنە ۇسىنىستارىن بەلگٸلٸ زاڭگەرلەر, قۇقىق قورعاۋشىلار, قوعامدىق بەلسەندٸلەر, دەپۋتاتتار, ساياسي زەرتتەۋشٸلەر جەنە باسقا دا ساراپشىلار بٸلدٸردٸ.
جۇمىس بارىسىندا كوميسسييا مٷشەلەرٸ رەسپۋبليكانىڭ اتا زاڭىنىڭ بارلىق نەگٸزگٸ تٷزەتۋلەرٸن جان-جاقتى قاراپ شىقتى. بۇل تٷزەتۋلەر كونستيتۋتسييانىڭ بارلىق بٶلٸمدەرٸنە جەنە 77 بابىنا قاتىستى, ياعني جالپى مەتٸننٸڭ 84%-ىن قامتىدى. وسىلايشا, كوميسسييا مٷشەلەرٸ قازاقستاننىڭ جاڭا كونستيتۋتسيياسىن ەزٸرلەۋ مەسەلەسٸن العا تارتتى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى اتا زاڭىنىڭ تۇجىرىمدامالىق ٶزگەرٸستەرٸ مەملەكەتتٸڭ ادامعا باعدارلانعانىن ارتتىرۋعا, قازاقستان حالقىنا تەن ٶزەكتٸ قۇندىلىقتار مەن قاعيداتتاردى كٶرسەتۋگە, سونداي-اق رەسپۋبليكاداعى ساياسي ينستيتۋتتار قۇرىلىمىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا باعىتتالعان.
جاڭا پرەامبۋلادا ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى العاش رەت مەملەكەتتٸڭ نەگٸزگٸ باسىمدىعى رەتٸندە جارييا ەتٸلدٸ. بٸرلٸك پەن ىنتىماقتاستىق, ۇلتارالىق جەنە دٸنارالىق كەلٸسٸم قازاقستان مەملەكەتتٸلٸگٸنٸڭ نەگٸزٸ رەتٸندە بەلگٸلەندٸ.
ەگەمەندٸك پەن تەۋەلسٸزدٸك, بٸرتۇتاستىق, اۋماقتىق تۇتاستىق ٶزگەرمەيتٸن قۇندىلىقتار ساناتىنا جاتقىزىلدى.
ەدٸلەتتٸلٸك, زاڭ مەن تەرتٸپ, تابيعاتقا ۇقىپتى قاراۋ سيياقتى قاعيداتتار العاش رەت كونستيتۋتسييا دەڭگەيٸندە بەكٸتٸلگەن.
سونىمەن قاتار, مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸڭ بٸردەن-بٸر باستاۋى جەنە ەگەمەندٸكتٸڭ يەسٸ قازاقستان حالقى بولىپ تابىلاتىنى بەكٸتٸلگەن.
اتا زاڭىمىزدىڭ جاڭا مەتٸنٸنٸڭ باستى يدەياسى رەتٸندە بٸلٸم مەن عىلىم, مەدەنيەت پەن يننوۆاتسييا انىقتالدى. بۇل مەملەكەتتٸڭ بولاشاعى مينەرالدى رەسۋرستار مەن تابيعي بايلىقتارمەن ەمەس, ادامي كاپيتالمەن جەنە ازاماتتاردىڭ جەتٸستٸكتەرٸمەن انىقتالاتىنىن كٶرسەتەتٸن تٷبەگەيلٸ ماڭىزدى بەتبۇرىس.
تاعى بٸر ماڭىزدى ماعىنالىق باعىت – تسيفرلاندىرۋ. وسىعان بايلانىستى كونستيتۋتسييانىڭ جاڭا مەتٸنٸندە العاش رەت ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن تسيفرلىق ورتادا قورعاۋ تۋرالى نورما بەكٸتٸلدٸ.
كونستيتۋتسييانىڭ جاڭا مەتٸنٸنٸڭ باستى ەرەكشەلٸگٸ – ادام قۇقىقتارىنا باعدارلانۋى. وسىلايشا, ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى جاڭا پرەامبۋلادا عانا بەكٸتٸلٸپ قويماي, بٷكٸل كونستيتۋتسييانىڭ ەرەكشە باسىمدىعى ەرٸ ماعىنالىق ٶزەگٸ رەتٸندە ايقىندالعان.
دٸن مەن مەملەكەتتٸڭ ارا-جٸگٸ ناقتى اجىراتىلىپ بەكٸتٸلەدٸ. بٸلٸم بەرۋ مەن تەربيە جٷيەسٸنٸڭ زايىرلى سيپاتى ايقىندالادى.
نەكە ەر ادام مەن ەيەل ادامنىڭ ەرٸكتٸ جەنە تەڭ قۇقىقتى وداعى ەكەندٸگٸ تۋرالى ەرەجە ەنگٸزٸلەدٸ. بۇل شەشٸم دەستٷرلٸ قۇندىلىقتاردى ەڭ جوعارى قۇقىقتىق دەڭگەيدە قورعاۋعا جەنە ەيەلدەردٸڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى كٷشەيتۋگە باعىتتالعان.
كونستيتۋتسييا جوباسىنىڭ نەگٸزگٸ نوۆەللالارىنىڭ ٸشٸندە مىنالاردى اتاپ ٶتۋگە بولادى:
- 145 دەپۋتاتتان تۇراتىن جەنە جاڭا, كەڭەيتٸلگەن ٶكٸلەتتٸكتەرگە يە بٸر پالاتالى جاڭا پارلامەنت – قۇرىلتاي قۇرىلادى. ونى قۇرۋ كەزٸندە پروپورتسيونالدى سايلاۋ جٷيەسٸ قولدانىلادى, ال دەپۋتاتتاردىڭ ٶكٸلەتتٸك مەرزٸمٸ 5 جىلدى قۇرايدى.
پروپورتسيونالدى جٷيە پارتييالاردىڭ كادرلىق ساياساتىن دامىتۋعا, ولاردىڭ ينستيتۋتسيونالدىق رٶلٸن ارتتىرۋعا جەنە ساياسي كٷشتەردٸڭ قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸگٸن كٷشەيتۋگە ىقپال ەتەدٸ.
- جاڭا جالپىۇلتتىق ديالوگ پلاتفورماسى – قازاقستاننىڭ حالىق كەڭەسٸ قۇرىلادى, ول قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ستراتەگييالىق فۋنكتسييالارىن جالعاستىرادى. بۇل قازاقستان حالقىنىڭ مٷددەلەرٸن بٸلدٸرەتٸن, زاڭ شىعارۋ باستاماسى قۇقىعىنا يە جوعارعى كونسۋلتاتيۆتٸك ورگان بولادى.
- ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتىن قۇرۋ. ول قر پرەزيدەنتٸنٸڭ اتىنان قازاقستان مەن شەتەلدەردٸڭ قوعامدىق-ساياسي, عىلىمي جەنە مەدەني-اعارتۋشىلىق ۇيىمدارىمەن ٶزارا ٸس-قيمىل جاساسۋدى جٷزەگە اسىرادى.
- ادۆوكاتتىق قىزمەتكە جەنە ادۆوكاتۋراعا ارنالعان ارنايى باپ العاش رەت كونستيتۋتسييادا بەكٸتٸلەدٸ.
- زيياتكەرلٸك مەنشٸك قۇقىعىن قورعاۋ قامتاماسىز ەتٸلەدٸ.
- ازاماتتارعا جاڭا مٸندەتتەر جٷكتەيتٸن نەمەسە ولاردىڭ جاعدايىن ناشارلاتاتىن زاڭدارعا, سول قۇقىق بۇزۋشىلىق ٷشٸن قايتادان جاۋاپقا تارتۋعا جول بەرمەۋگە تىيىم سالۋدى جەنە كٸنەسٸزدٸك پرەزۋمپتسيياسى قاعيداتتارىنا, قوسا العاندا, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىنا كەپٸلدٸك كٷشەيتٸلەدٸ.
- «ميراندا ەرەجەسٸ» بەكٸتٸلەدٸ.
سونىمەن قاتار, قازاقستاننىڭ جاڭا كونستيتۋتسيياسىنىڭ جوباسىندا ەسكٸرگەن تەرمينولوگييالىق اپپارات مەسەلەسٸ كەشەندٸ تٷردە شەشٸلۋدە.
ەلٸمٸزدٸڭ جاڭا اتا زاڭىنىڭ مەتٸنٸ قالىپتاسقان مەملەكەتتٸك قۇرىلىمدى, حالىقارالىق بەدەلدٸ, ادامي كاپيتالدى, بٸلٸم, عىلىم جەنە يننوۆاتسييالاردى دامىتۋداعى قازاقستاننىڭ ايقىن باسىمدىعىن اتاپ كٶرسەتەدٸ, ول سەنٸمدٸ تٷردە بولاشاققا كٶز تاستايدى.
سونىمەن قاتار, مەملەكەتتٸك قۇرىلىمنىڭ قالىپتاسۋىنا جەنە قازاقستاننىڭ تاريحي دامۋىندا ماڭىزدى رٶل اتقارعان قازٸرگٸ كونستيتۋتسيياعا قۇرمەت كٶرسەتٸلەدٸ.
جالپى, كونستيتۋتسييانىڭ جاڭا رەداكتسيياسىنىڭ العاشقى جوباسىندا پرەامبۋلا, 11 بٶلٸم جەنە 95 باپ بەكٸتٸلۋ ۇسىنىلادى.
ۇسىنىستار قابىلداۋ e-Otinish جەنە eGov پورتالدارى ارقىلى جالعاسىپ جاتىر.
جاڭا كونستيتۋتسييا بويىنشا ناقتى شەشٸمدٸ ەلٸمٸزدٸڭ ازاماتتارى جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋمدا قابىلدايدى.
كونستيتۋتسييالىق كوميسسييانىڭ جۇمىسى جالعاسۋدا.
