Konstitýtsiialyq reformalar jónindegi komissiia Qazaqstan Respýblikasynyń jańa Ata Zańynyń jobasyn jariialady, dep habarlaidy Dalanews.kz
Bul qujat azamattardan, saiasi partiialardan, qoǵamdyq uiymdar men sarapshylardan túsken usynystardy muqiiat taldaýdyń, ashyq qoǵamdyq talqylaýlardyń, sondai-aq jańa normalar men erejelerdi jan-jaqty ári tiianaqty pysyqtaýdyń nátijesinde paida boldy.
Konstitýtsiialyq reforma Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Qazaqstanda bir palataly Parlament qurý jónindegi bastamasynyń negizinde týyndady. Prezident bul ideiany 2025 jylǵy 8 qyrkúiekte óziniń halyqqa arnaǵan jyl saiynǵy Joldaýynda eldiń saiasi júiesin keshendi jańǵyrtý jáne jasandy intellekt dáýirinde Qazaqstannyń áleýmettik-ekonomikalyq damýyna eleýli oń serpin berý maqsatynda aitqan bolatyn.
2025 jylǵy 8 qazanda Parlamenttik reformany iske asyrý jónindegi jumys tobyn qurý týraly ókimge qol qoiyldy. Onyń quramyna belgili quqyqtanýshy ǵalymdar, sarapshylar, saiasi partiialar men qoǵamdyq uiymdardyń ókilderi kirdi.
Alaida talqylaýlarǵa barlyq belsendi azamattar qosylyp, óz pikirleri men usynystaryn e-Otinish jáne eGov portaldary arqyly joldai bastady. Osylaisha, jańa reformany keńinen ári qarqyndy talqylaý shamamen alty aiǵa sozyldy. Osy kezeń ishinde Jumys toby azamattardan túsken eki myńnan astam usynysty jan-jaqty qarap, júielep shyqty.
2026 jylǵy qańtarda ótken Ulttyq quryltaidyń V otyrysynda Memleket basshysy atqarylǵan jumystyń qorytyndysyn shyǵaryp, aldaǵy ózgeristerge qatysty óz kózqarasyn bildirdi.
Qasym-Jomart Toqaev, sondai-aq, parlamenttik reforma aiasynda bastapqyda Ata Zańnyń shamamen 40 babyna ózgerister engizý kózdelgenin atap ótti. Alaida jumys barysynda ózgerister kólemi áldeqaida aýqymdy bolatyny aiqyndalyp, olar saiasi jáne qoǵamdyq ómirdiń kóptegen ózge de qyrlaryn qamtityny belgili boldy.
2026 jylǵy 21 qańtarda Konstitýtsiialyq komissiia quryldy. Onyń quramyna Ulttyq quryltai músheleri, belgili quqyqtanýshylar, ortalyq memlekettik organdardyń jaýapty qyzmetkerleri, BAQ basshylary, máslihat tóraǵalary, aimaqtyq qoǵamdyq keńesterdiń ókilderi, sondai-aq sarapshylyq jáne ǵylymi qaýymdastyq ókilderin qosa alǵanda 130 adam kirdi. Osylaisha, Komissiia quramynda Qazaqstannyń barlyq áleýmettik toptary men aimaqtary tolyq qamtyldy.
Komissiiaǵa Konstitýtsiialyq Sottyń Tóraǵasy Elvira Azimova basshylyq etedi. Memlekettik keńesshi Erlan Qarin jáne Premer-Ministrdiń orynbasary – Mádeniet jáne aqparat ministri Aida Balaeva onyń orynbasarlary bolyp belgilendi.
«Komissiianyń qurylýyn sektorlyq ózgeristerden keshendi konstitýtsiialyq transformatsiiaǵa ótýdiń kórinisi retinde qarastyrýǵa bolady. Onyń aldynda erekshe missiia tur. Ol – Ata Zańda bir jaǵynan konstitýtsiialyq qurylystyń negizgi printsipterin saqtaý, ekinshi jaǵynan qazirgi zamanǵy syn-qaterlerge laiyqty kózqarasty bildirý múmkindigin qamtamasyz etý», – dep atap ótti alǵashqy otyrysta Konstitýtsiialyq Sottyń Tóraǵasy Elvira Azimova.
Komissiianyń barlyq otyrystary tolyqtai ashyq túrde ótkizilip, tikelei efirde kórsetildi. Onyń jumysy BAQ-ta keńinen jáne egjei-tegjeili baiandaldy. Óz pikirlerin, eskertpelerin jáne usynystaryn belgili zańgerler, quqyq qorǵaýshylar, qoǵamdyq belsendiler, depýtattar, saiasi zertteýshiler jáne basqa da sarapshylar bildirdi.
Jumys barysynda Komissiia músheleri respýblikanyń Ata Zańynyń barlyq negizgi túzetýlerin jan-jaqty qarap shyqty. Bul túzetýler Konstitýtsiianyń barlyq bólimderine jáne 77 babyna qatysty, iaǵni jalpy mátinniń 84%-yn qamtydy. Osylaisha, Komissiia músheleri Qazaqstannyń jańa Konstitýtsiiasyn ázirleý máselesin alǵa tartty.
Qazaqstan Respýblikasy Ata Zańynyń tujyrymdamalyq ózgeristeri memlekettiń adamǵa baǵdarlanǵanyn arttyrýǵa, Qazaqstan halqyna tán ózekti qundylyqtar men qaǵidattardy kórsetýge, sondai-aq respýblikadaǵy saiasi institýttar qurylymynyń tiimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan.
Jańa Preambýlada adam quqyqtary men bostandyqtary alǵash ret memlekettiń negizgi basymdyǵy retinde jariia etildi. Birlik pen yntymaqtastyq, ultaralyq jáne dinaralyq kelisim Qazaqstan memlekettiliginiń negizi retinde belgilendi.
Egemendik pen Táýelsizdik, birtutastyq, aýmaqtyq tutastyq ózgermeitin qundylyqtar sanatyna jatqyzyldy.
Ádilettilik, Zań men Tártip, tabiǵatqa uqypty qaraý siiaqty qaǵidattar alǵash ret Konstitýtsiia deńgeiinde bekitilgen.
Sonymen qatar, memlekettik biliktiń birden-bir bastaýy jáne egemendiktiń iesi Qazaqstan halqy bolyp tabylatyny bekitilgen.
Ata Zańymyzdyń jańa mátininiń basty ideiasy retinde bilim men ǵylym, mádeniet pen innovatsiia anyqtaldy. Bul memlekettiń bolashaǵy mineraldy resýrstar men tabiǵi bailyqtarmen emes, adami kapitalmen jáne azamattardyń jetistikterimen anyqtalatynyn kórsetetin túbegeili mańyzdy betburys.
Taǵy bir mańyzdy maǵynalyq baǵyt – tsifrlandyrý. Osyǵan bailanysty Konstitýtsiianyń jańa mátininde alǵash ret azamattardyń quqyqtaryn tsifrlyq ortada qorǵaý týraly norma bekitildi.
Konstitýtsiianyń jańa mátininiń basty ereksheligi – adam quqyqtaryna baǵdarlanýy. Osylaisha, adam quqyqtary men bostandyqtary jańa Preambýlada ǵana bekitilip qoimai, búkil Konstitýtsiianyń erekshe basymdyǵy ári maǵynalyq ózegi retinde aiqyndalǵan.
Din men memlekettiń ara-jigi naqty ajyratylyp bekitiledi. Bilim berý men tárbie júiesiniń zaiyrly sipaty aiqyndalady.
Neke er adam men áiel adamnyń erikti jáne teń quqyqty odaǵy ekendigi týraly ereje engiziledi. Bul sheshim dástúrli qundylyqtardy eń joǵary quqyqtyq deńgeide qorǵaýǵa jáne áielderdiń quqyqtaryn qorǵaýdy kúsheitýge baǵyttalǵan.
Konstitýtsiia jobasynyń negizgi novellalarynyń ishinde mynalardy atap ótýge bolady:
- 145 depýtattan turatyn jáne jańa, keńeitilgen ókilettikterge ie bir palataly jańa Parlament – Quryltai qurylady. Ony qurý kezinde proportsionaldy sailaý júiesi qoldanylady, al depýtattardyń ókilettik merzimi 5 jyldy quraidy.
Proportsionaldy júie partiialardyń kadrlyq saiasatyn damytýǵa, olardyń institýtsionaldyq rólin arttyrýǵa jáne saiasi kúshterdiń qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligin kúsheitýge yqpal etedi.
- Jańa jalpyulttyq dialog platformasy – Qazaqstannyń Halyq Keńesi qurylady, ol Qazaqstan halqy Assambleiasy men Ulttyq quryltaidyń strategiialyq fýnktsiialaryn jalǵastyrady. Bul Qazaqstan halqynyń múddelerin bildiretin, zań shyǵarý bastamasy quqyǵyna ie joǵarǵy konsýltativtik organ bolady.
- Vitse-prezident institýtyn qurý. Ol QR Prezidentiniń atynan Qazaqstan men shetelderdiń qoǵamdyq-saiasi, ǵylymi jáne mádeni-aǵartýshylyq uiymdarymen ózara is-qimyl jasasýdy júzege asyrady.
- Advokattyq qyzmetke jáne advokatýraǵa arnalǵan arnaiy bap alǵash ret Konstitýtsiiada bekitiledi.
- Ziiatkerlik menshik quqyǵyn qorǵaý qamtamasyz etiledi.
- Azamattarǵa jańa mindetter júkteitin nemese olardyń jaǵdaiyn nasharlatatyn zańdarǵa, sol quqyq buzýshylyq úshin qaitadan jaýapqa tartýǵa jol bermeýge tyiym salýdy jáne kinásizdik prezýmptsiiasy qaǵidattaryna, qosa alǵanda, azamattardyń quqyqtaryna kepildik kúsheitiledi.
- «Miranda erejesi» bekitiledi.
Sonymen qatar, Qazaqstannyń jańa Konstitýtsiiasynyń jobasynda eskirgen terminologiialyq apparat máselesi keshendi túrde sheshilýde.
Elimizdiń jańa Ata Zańynyń mátini qalyptasqan memlekettik qurylymdy, halyqaralyq bedeldi, adami kapitaldy, bilim, ǵylym jáne innovatsiialardy damytýdaǵy Qazaqstannyń aiqyn basymdyǵyn atap kórsetedi, ol senimdi túrde bolashaqqa kóz tastaidy.
Sonymen qatar, memlekettik qurylymnyń qalyptasýyna jáne Qazaqstannyń tarihi damýynda mańyzdy ról atqarǵan qazirgi Konstitýtsiiaǵa qurmet kórsetiledi.
Jalpy, Konstitýtsiianyń jańa redaktsiiasynyń alǵashqy jobasynda Preambýla, 11 bólim jáne 95 bap bekitilý usynylady.
Usynystar qabyldaý e-Otinish jáne eGov portaldary arqyly jalǵasyp jatyr.
Jańa Konstitýtsiia boiynsha naqty sheshimdi elimizdiń azamattary jalpyulttyq referendýmda qabyldaidy.
Konstitýtsiialyq komissiianyń jumysy jalǵasýda.
