بٸز قانداي قاتە جٸبەرٸپ الدىق?
اقتٶبە جەرٸندە تاعى دا قان تٶگٸلدٸ. ەل ٷرەيلەنٸپ, اقتٶبە حالقى ابىرجىپ قالدى. بۇل بٸرٸنشٸ رەت بولىپ تۇرعان قانتٶگٸس ەمەس. وسىنداي جاعدايعا جەتەرلٸكتەي بٸزگە, اقتٶبەلٸكتەرگە نە كٶرٸندٸ? نەگە بٸز بۇل جايتتىڭ الدىن الا المادىق? بۇل سۇراقتار ەركٸمنٸڭ كٶكەيٸندە بار شىعار. راس, جاۋىزدىق جازاسىن الىپ جاتىر. جاۋىزدار جەر جاستاندى. بٸر جاعىنان جەڭدٸك, لاڭكەستەردٸڭ بەتٸن قايتاردىق دەپ توقمەيٸلسۋگە دە بولار. ەكٸنشٸ جاعىنان كٶڭٸل ەلٸ دە بولسا تەرەڭ تولقۋدا. وسى وقيعا تاعى دا قايتالانباسىن دەپ 2011 جىلى شۇبارشي وقيعاسىنان كەيٸن ايتقانبىز. بٸراق وقيعا قايتالاندى. قانداي قاتە جٸبەردٸك? نە ٸستەدٸك? نە سەبەپتٸ بۇل وقيعا قايتالاندى? ەلدە 2011 جىلعى وقيعادان ساباق الا المادىق پا? بۇل سۇراق تا ەرقايسىمىزدىڭ كٶكەيٸمٸزدە. عىلىمدا تەرروريزمنٸڭ اداممەن بٸرگە جاراتىلعانى ايتىلادى.
ەجەلگٸ تاريحشىلاردىڭ بٸرٸ فۋكيديد: «سيلنىە پوستۋپايۋت تاك, كاك حوتيات, ا سلابىە سترادايۋت تاك, كاك دولجنى» دەپ ايتقان ەكەن. ياعني, قازٸر كٷشتٸ ويىنا كەلگەنٸن, ەلسٸز قولىنان كەلگەنٸن جاساپ جاتقان زامان بولدى. بۇل ەلەمدە بولىپ جاتقان جاعداي. ونىڭ سەبەبٸ بار. سوندىقتان, بٸز وسى بولعان جاعدايدىڭ سەبەبٸنە ٷڭٸلٸپ كٶرۋٸمٸز كەرەك.
تەررورولوگييا ٸلٸمٸنٸڭ تەورييالىق جەنە پراكتيكالىق جاعى بار: تەورييالىق باعىتىندا تەرروردىڭ بٸرنەشە سەبەپتەرٸن ٸزدەيدٸ, ال پراكتيكالىق جاعى قولعا قارۋ الىپ كٷرەسۋدٸ تالدايدى. ەرينە, بۇل جەردە سەبەبٸن تالداۋدىڭ ماقساتى اقتاۋ ەمەس, بۇل قاسٸرەتتٸ جايتتىڭ الدىن الۋ.
ەل ٸشٸندە تىنىشتىق بولسىن دەسەك, مەدەنيەتتٸ بولۋىمىز كەرەك!
تەررورولوگييا ٸلٸمٸنٸڭ مىناداي بٸر التىن قاعيداسى بار: «ەگەر ەل ٸشٸندە وسىنداي لاڭكەستٸك وقيعا بولسىن دەسەڭ, كٷدٸكتەنگەن ادامىڭنىڭ سوڭىنا تٷس, قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىرات, سوندا قورقاق تا باتىر بولىپ, ٶزٸڭە قارسى شىعادى, ال ەگەر ەل ٸشٸندە تىنىشتىق بولسىن دەسەڭ, مەدەنيەتتٸ بول, سەبەبٸ سەن اينالاڭ ٷشٸن جاۋاپتىسىڭ». ياعني, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ٶكٸلدەرٸ, مۇعالٸمدەر, مەملەكەتتٸك قىزمەتكەر — بارلىعى ساۋاتتى بولۋى تيٸس. بٸراق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ٶكٸلدەرٸنە دە, مۇعالٸمدەرگە دە, مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرگە دە مەدەنيەت جەتٸسپەيدٸ, ساۋات جەتٸسپەيدٸ. سول سەبەپتٸ وسىنداي جاعدايلار قايتالانادى.
مىسالى, وسى ازاماتتارعا «سەن شييتسٸڭ با, سٷننەتسٸڭ با?» دەسە, نەمەسە «قاي مازحابتانسىڭ?» دەسەڭ, كەيبٸرٸ جاۋاپ بەرە المايدى. سوندىقتان, ولاردىڭ بٸلٸمدٸ بولۋىن تالاپ ەتۋ كەرەك. مەسەلەن, مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەردٸ قىزمەتكە الاردا تٷرلٸ تەست تاپسىرىپ جاتادى عوي, سول كەزدە ٷمٸتكەردٸڭ دٸن تۋرالى بٸلٸمٸن دە قاراۋ كەرەك. بٸلٸمٸن جەتٸلدٸرەتٸن كۋرستار, ينستيتۋتتار دا وسى مەسەلەگە مەن بەرسە… سەبەبٸ حالىق بيلٸكتٸڭ دەڭگەيٸن سولارعا قاراپ ٶلشەيدٸ.
تەرٸس باعىتتا جٷرگەن 20-50 ادامنىڭ بەتٸن بەرٸ قاراتقانمەن, مەسەلە شەشٸلمەيدٸ
كەيبٸر مٷعالٸمدەر ستۋدەنتتەردەن اقىلسىز. 2015 جىلى اقتٶبەدە ٷلكەن جينالىس بولدى. سوعان بٸر ستۋدەنت قىز ورامال تارتىپ كەلدٸ. «مىنا ورامال تارتىپ كەلگەنٸڭ بٸزدٸڭ وقۋ ورنىنىڭ بەدەلٸن تٷسٸرەدٸ, شىق مىنا جەردەن» دەپ بٸر پەداگوگ حالىقتىڭ كٶزٸنشە ول قىزدى زالدان شىعاردى. كەيٸن مەن ول قىز بالامەن ەڭگٸمەلەستٸم. ول مۇعالٸمنەن اقىلدى ەكەن. سول جەردە شاتاق شىعارىپ, ايقايلاعاندا نە بولاتىن ەدٸ? جوق ول ٶيتپەدٸ. «اعا, ەگەر مەنٸڭ وقۋ ورنىمنىڭ بەدەلٸ مەنٸڭ ورامالىما بايلانىستى بولسا, مەن كەتەيٸن دەپ ويلادىم. تٶرەلٸگٸن ايتىڭىز», — دەدٸ. مۇعالٸمدٸكٸ دۇرىس ەمەس دەپ ويلادىم. مۇعالٸمدە قىز بالانىڭ مەدەنيەتٸندەي مەدەنيەت بولماعان. ٶكٸنٸشكە قاراي, بۇل ەڭگٸمە ەلگە تاراپ كەتٸپتٸ, ەسٸرەسە, دٸننٸڭ اينالاسىنداعى ازاماتتار دۇرىس تٷسٸنبەۋٸ مٷمكٸن. مٸنە, وسىلاي-وسىلاي حالىق اراسىندا اشۋ-ىزا, تٷسٸنٸسبەستٸك پايدا بولادى. سوندىقتان, بٸز ارامىزدا تەرٸس باعىتتا جٷرگەن 40-50 بالانىڭ بەتٸن بەرٸ قاراتساق, مەسەلە شەشٸلەدٸ دەپ ويلاساق, قاتتى قاتەلەسەمٸز. تەرەڭ زەرتتەۋ كەرەك. تەربيەنٸ قايتا قاراۋ كەرەك. سەبەبٸن انىقتاۋعا تيٸسپٸز. تەرەڭ زەرتتەمەگەندٸكتەن دە, وسىنداي جاعدايلار قايتالانا بەرەدٸ. مەنٸڭ ويىمنان 2011 جىلعى شۇبارشي اۋىلىنداعى وقيعا كەتپەيدٸ. سول وقيعادان كەيٸن اتالعان اۋىلدا ٷستٸ-ٷستٸنە 40-قا جۋىق جينالىس بولىپتى. بٸر جەرگە مەكتەپ, بٸر جەرگە مەدەنيەت ٷيٸن سالىپ بەرٸپتٸ. حالىقتا «ەگەر قورقىتسا, مەكتەپ, ساراي سالىپ بەرەدٸ ەكەن» دەگەن وي تۋدى. بۇل دۇرىس وي ەمەس. جۇمىستى باسقاشا, جٷيەلٸ تٷردە جٷرگٸزۋ كەرەك.
دٸن ٶتە كٷردەلٸ نەرسە. دٸننٸڭ اينالاسىندا جٷرگەن ادامدار اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىنىڭ اينالاسىندا جٷرگەن ادامدار سەكٸلدٸ, ەگەر دۇرىس سٶز ايتپاسا, دۇرىس قىلىق جاساماسا, چەرنوبىل اپاتى سەكٸلدٸ اۆارييا بولادى. بٸز سودان ساقتانۋىمىز كەرەك.
لاڭكەستٸك وقيعاعا قاتىسقان, قازا تاپقان ازاماتتاردىڭ دا وتباسىلارىنا كٶڭٸل ايتۋ كەرەك
بيلٸك كەڭ بولۋى تيٸس. بيلٸك تٶزٸمدٸ بولۋى كەرەك. لاڭكەستٸك وقيعاعا قاتىسقان, قازا تاپقان ازاماتتاردىڭ دا وتباسىلارىنا كٶڭٸل ايتۋ كەرەك. ٷندەمەي «سەندەرگە سول كەرەك» دەپ وتىرۋ ۇيات بولادى. بٸزدٸڭ بارلىعىنا دا جانىمىز اشيتىنىن تٷسٸنسٸن. سابىر اداي ايتقانداي, ەر قازاق بٸزدٸڭ جالعىزىمىز. ستالين زامانىندا «ەكەسٸ بالاسى ٷشٸن جاۋاپ بەرمەيدٸ» دەگەن سٶز بولدى, ال بٸزدٸڭ زامانىمىزدا ەكەسٸ مەن اناسى بالاسى ٷشٸن جاۋاپ بەرمەسٸن, ولاردى سىيلايىق, ورتامىزعا تارتايىق, وسىلايشا ەلدٸڭ بٸرلٸگٸن اسىرايىق. سول كەزدە ەل ٸشٸندە بەرەكە-بٸرلٸك بولادى دەپ ويلايمىن.
اقتٶبەنٸڭ حالقى پاراساتتى حالىق. بٸز, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ پروفەسسورلارى, وقىتۋشىلار, ەل ينتەلليگەنتسيياسى بۇل جايتقا قاتتى كٷيزەلەمٸز. بٸز قولىمىزدان كەلگەنشە جاستاردى تەربيەلەۋگە تىرىسامىز.
م.راحاتقىزى.
دەرەككٶز: aktobenews.kz
