– امانگەلدٸ اعا, الدىمەن, اتا زاڭىمىز حاقىندا ٶزٸڭٸزدٸڭ كٶكەيدە جٷرگەن كٶرٸكتٸ ويلارىڭىزدى بٸلۋدەن باستاساق دەپ ەدٸك. بۇدان بٷرىنعى بٸر ەڭگٸمە بارىسىندا cىندapدى پٸكٸر-ۇسىنىستارىڭىز بار ەكەندٸگٸن قۇلاعىمىز شالعان ەدٸ...
– بٸرٸنشٸدەن, كونستيتۋتسييا دەگەنٸمٸز رەسمي قابىلداناتىن قۇجات پا, ەلدە ەلدٸڭ بولاشاعىن كٶزدەيتٸن مۇرات پا? بۇل سۇراقتى ەر مەملەكەت ٶزٸنٸڭ كونستيتۋتسيياسىنا قويادى.
وسى تۇرعىدان كەلگەندە, مىنانداي بٸر مەسەلە بار. بٸز كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن «مەملەكەتتٸك يدەولوگييا جوق, مەملەكەتتٸك يدەولوگييا جاساۋ كەرەك», دەپ, ايتىپ كەلەمٸز.
ال كونستيتۋتسييا دەگەنٸمٸزدٸڭ ٶزٸ - مەملەكەتتٸك يدەولوگييا. كونستيتۋتسييانىڭ ەربٸر بابىنىڭ استارىندا وسى مەملەكەتتٸڭ يدەولوگيياسى جاتىر.
بٸراق ەش مەملەكەت كونستيتۋتسيياسىن مەملەكەتتٸك يدەولوگييا دەپ ايتپايدى. بٸراق ٸشكٸ ساياساتى دا, تەربيە جۇمىسى دا, ەلەۋمەتتٸك ساياسات تا, سىرتقى ساياسات تا وسى كونستيتۋتسييادان شىعادى. سوندىقتان كونستيتۋتسييا - اتا زاڭ. زاڭنىڭ زاڭى, مەملەكەتتٸڭ يدەولوگيياسى.
بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ «مەملەكەتتٸك يدەولوگييا جوق, دەپ جٷرگەنٸمٸز» شىن مەنٸندە, باياعى كەڭەستەر دەۋٸرٸندەگٸ يدەولوگييانى اڭساۋ. ەۋەلٸ بٸر يدەولوگييا, مودەل جاساپ, بەلگٸلٸ بٸر قوعامنىڭ سۋرەتٸن سالىپ, سودان كەيٸن سول قوعامدى سول سۋرەتكە قاراي يكەمدەۋ, كەرەك بولسا, تٸپتٸ, كٷشتەپ يكەمدەۋ يدەولوگيياسى كەڭەس زامانىندا بولدى. سوندىقتان يدەولوگييانى ايتپاي-اق, قاقساماي-اق, حالىقتى تەربيەلەيتٸندٸكتەن, «مەملەكەتتٸك يدەولوگييا دەگەنٸمٸز كونستيتۋتسييا» دەسەك, قاتەلەسپەيمٸز.
مٸنە, سوندىقتان كونستيتۋتسييادا «بٸز قانداي ەل بولامىز, سونىڭ ٸشٸندە ەڭ بٸرٸنشٸ تەرريتورييامىز قانداي, حالقىمىز قانداي», دەگەن مەسەلەلەردٸڭ بەتٸن اشىپ الۋ كەرەك.
ەلٸمٸزدٸڭ كونستيتۋتسيياسى تۋرالى ايتار بولساق, 1993 جىلى بٸرٸنشٸ كونستيتۋتسييامىزدى قابىلداعان كەزدە, اشىعىن ايتۋ كەرەك, قازاقستان تەرريتوريياسىندا تٷراتىن ەرتۋرلٸ ۇلتتار, ۇلىستار ٶزدەرٸن «بٸز وسى ەلدٸڭ ازاماتىمىز» دەپ ەسەپتەمەگەنٸ اقيقات.
– سەبەبٸ?
– ول كەزدە رەسەيمەن 7500 كيلومەتر قاشىقتىقتاعى شەكارامىز انىقتالماعان-دى. قىتايمەن دە شەكارامىز انىقتالماعان بولاتىن.
سول كەزدە رەسەيدە ٷلكەن سوتسيولوگييالىق زەرتتەۋ ٶتكەن ەكەن. سوندا «قازاقستان تۋرالى سٸز نە ويلايسىز?» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرگەن رەسەيلٸكتەردٸڭ تٶرتەۋٸنٸڭ بٸر «قازاقستان – ورىستىڭ جەرٸ» دەپ جاۋاپ بەرٸپتٸ. مٸنە, وسى, تۇستا, 1993 جىلى العاشقى كونستيتۋتسييامىزدى قابىلدادىق.
وندا سىرتقى جاعدايدى دا ەسەپتەدٸك. ٸشكٸ جاعدايدى دا ەسكەردٸك.
دەگەنمەن بٸرٸنشٸ كونستيتۋتسييادا ناقتى شىندىقپەن ەسەپتەسۋدەن گٶرٸ دەموكراتييالىق رومانتيزم باسىم بولدى. بٸز نارىقتىق ەكونوميكاعا دا, دەموكراتيياعا دا, كٶپتەگەن بوستاندىقتار مەن ادام كۇقىقتارىنا دا وپ-وڭاي جەتە قوياتىن سەكٸلدٸ كٶردٸك.
شىن مەنٸسٸندە, كونستيتۋتسييادا ونداي قۇڭدىلىقتاردى اتاعانمەن, ەلدٸ بٸر بيلٸككە شوعىرلاندىرماي, بۇل تەرريتورييادا جاڭا مەملەكەت قٷرۋ مٷمكٸندٸگٸ كٷمەندٸ بولدى.
سوندىقتان 1995 جىلى بٸز پرەزيدەنتتٸك باسقارۋ نىسانىنداعى مەملەكەتكە اينالدىق. جەنە اتقارۋشى بيلٸك تە, زاڭ شىعارۋشى بيلٸك تە, سوت بيلٸگٸ دە سول پرەزيدەنتتٸك باسقارۋ نىسانىنا باعىنىشتى بولدى. سونىڭ ارقاسىندا ەلدٸ ەپتەپ توپتاستىردىق. سونىمەن, «تاريحي جاعدايدان قاراعاندا بٸز 120-دان استام ۇلتتى قازاقستان مەملەكەتٸ دەپ, ٸشكٸ جاعىنان يكەمدەپ, مەملەكەت قٷردىق», دەپ ايتا الامىز جەنە ونى سىرتقا دا مويىنداتتىق. ونىڭ قۇقىقتىق نەگٸزٸندە بٸزدٸڭ كونستيتۋتسييامىز جاتىر.
سٶز جوق, بۇل جەردە كٶپتەگەن مەسەلەلەر بار. مىسالى, وسى كٷنگە دەيٸن بيلٸكتٸ بٸر قولدا ۇستاي بەرەمٸز بە, ەلدە بيلٸكتٸ بوساڭسىتىپ, پرەزيدەنتتٸك باسقارۋ نىسانىنداعى بيلٸكتەن بٸرتە-بٸرتە پارلامەنتتٸك بيلٸككە كٶشەمٸز بە, قانداي قادامدار جاسايمىز?
ٶتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلىنىڭ باسىنداعى جاعدايدان قازٸرگٸ جاعداي بٶلەك. سوعان قاراي كونستيتۋتسيياعا قانداي ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ كەرەك? - دەگەن مەسەلە 2003-2004 جىلدارى تۋدى دا, بٸزدەر وسىنى تالقىلاي باستادىق. سونىڭ قورىتىندىسىندا 2007 جىلى كونستيتۋتسيياعا ازدى-كٶپتٸ دەموكراتييالىق ٶزگەرٸستەر جاسالدى.
– كونستيتۋتسييا بويىنشا يدەولوگييالىق جەنە caياسي ەرالۋاندىلىق تانىلادى. ال بٸزدە وسى ساياسي ەرالۋاندىلىق بار ما?
– سٸز ٶزٸڭٸز ايتىڭىزشى, وسىنداي ستاندارتتارعا سايمىز با?
– بۇل سۇراقتى مەن سٸزگە قويىپ وتىرمىن...
– بٸزدەگٸ ساياسي ەرالۋاندىلىقتىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارعا سەيكەس ەمەستٸگٸ وبسە-نٸڭ سامميتٸندە دە ايتىلدى. وسىدان مىنانداي قورىتىندى شىعادى. ازۋلى بيلٸك ٶزٸنەن-ٶزٸ مىقتى وپپوزيتسييا تۋدىرادى. ەرٸ ازۋلى بيلٸكتٸڭ ٶزٸ دە ٶسەدٸ, ٶزٸن-ٶزٸ قايرايدى, شىڭدالادى جەنە ونى وپپوزيتسييا دا ٶسٸرەدٸ. ودان ەلدٸڭ, حالىقتىڭ ساياسي مەدەنيەتٸ, ساياسي ويلاۋ قابٸلەتٸ دە ٶسەدٸ.
بٸز بۇعان ەلٸ جەتە الماي وتىرمىز. بيلٸكتٸڭ پارتيياسى مىقتى, باسقا پارتييالار ەلسٸز, دەگەن سٶز شىندىققا ساي كەلمەيدٸ.
مىقتى پارتييانىڭ مىقتى وپپوزيتسيياسى بولعان كٷندە عانا ول مىقتى بيلٸك بولادى. بٷگٸن ەلسٸز وپپوزيتسييا ەلسٸز بيلٸكپەن جۇمىس ٸستەپ جاتىر. باسقا پارتييالار بەسەكەلەستٸككە بارا الماي تۇر. بارعان كٷندە, مەدەني تٷردە ساياسي پٸكٸرتالاس بولعان كٷندە عانا «بيلٸك مىقتى, ەشكٸمنەن قورىقپايدى, بيلٸك مەملەكەتتٸڭ تۇتقاسىن مىقتاپ ۇستاپ وتىر», دەپ ايتۋگا بولادى.
وسى ورايدا باسقادان بۇرىن ەكونوميكا سالاسىن الايىق. بٸزدٸڭ كونستيتۋتسييادا «نارىقتىق ەكونوميكا» دەگەن سٶز جوق. بٸراق كونستيتۋتسييا بويىنشا مەملەكەتتٸك مەنشٸك پەن جەكە مەنشٸك تانىلادى جەنە بٸردەي قورعالادى. نارىقتىق ەكونوميكانىڭ يدەولوگيياسى – وسى. ال شىندىعىندا قالاي بولىپ جاتىر?
ەكونوميكالىق پليۋراليزم تولىق دامىماي, ەلٸمجەتتٸك جاساپ, بٸرەۋدٸڭ مەنشٸگٸن بٸرەۋ تارتىپ الىپ, بٸرەۋدٸ بٸرەۋدٸڭ تۇنشىقتىرۋى ورىن السا, بۇل بەسەكەلەستٸك ەمەس. ونىڭ اتىن – رەيدەرلٸك دەيدٸ. مٸنە, ەكونوميكالىق تۇرعىدان كەلگەندە دە, كونستيتۋتسييالىق قاعيدالار بٸر جاعىنان ٸسكە اسىپ جاتسا, ەكٸنشٸ جاعىنان قيىندىقتارعا تاپ كەلۋدە. مۇنى جاسىرماي ايتۋىمىز قاجەت.
سونداي-اق, بيلٸكتٸڭ ٷش تارماعى: زاڭ شىعارۋشى, اتقارۋشى جەنە سوت تارماقتارى بار دەيمٸز.
وسىنىڭ ٸشٸندە قازاقستاندا سوت بيلٸگٸن قاشان كٶردٸك? قاي كەزدە سوت بيلٸك ايتتى? قاي كەزدە سوت اتقارۋشى بيلٸك پەن زاڭ شىعارۋشى بيلٸكتٸڭ اراسىندا تٶرەشٸ بولدى? بولعان جوق. بولا الماي جاتىر.
سوندىقتان بيلٸكتٸڭ ٷش تارماعى بولعانمەن, ولار بٸرٸ-بٸرٸمەن بەسەكەلەستٸككە, تەجەمەلٸك ەرٸ تەپە-تەڭدٸك جٷيەسٸندە بولادى دەگەنمەن دە, ولاردىڭ ٶزدەرٸ دە ٶسٸپ, جەتٸلمەي جاتىر. سونىڭ ٸشٸندە ايتىپ وتىرعانداي, سوت بيلٸگٸ كٶرٸنە قويماۋدا.
– مۇنداي جاعداي باسقا ەلدەرگە دە تەن بە?
– جالپى, كونستيتۋتسييالاردىڭ تاريحىن قاراپ وتىرساق, كونستيتۋتسييا «مەملەكەت مىنانداي بولۋ كەرەك, سوعان ۇمتىلۋ قاجەت» دەگەندەي, ٶمٸردەن وزىپ, ٷلگٸ بولىپ تۇرادى ەكەن.
مەن مىناداي بٸر مىسال ايتايىن.
1776 جىلى 4 شٸلدەدە امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ تۋرالى دەكلاراتسيياسى قابىلدانادى. سول كەزدە امەريكادا بايىرعى جەرگٸلٸكتٸ حالقى ٷندٸستەرگە دەگەن بارىپ تۇرعان گەنوتسيد ورناپ تۇردى.
ەۋروپادان, انادان-مىنادان قاشىپ-پىسىپ كەلگەندەر ولاردى مەنسٸنبەيدٸ. ولاردىڭ ٶزدەرٸ بٸر-بٸرٸمەن قىرقىستى. ەلدە ەشقانداي دەموكراتييا بولمادى. امەريكا سونداي جاعدايدا ٶزٸنٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ تۋرالى دەكلاراتسيياسىن ۇسىندى. ونداعى قۇندىلىقتار مەن ٶمٸر اراسىنداعى الشاقتىق جەر مەن كٶكتەي. بٷگٸن سول اقش ٶز دەكلاراتسيياسىندا ايتىلعان قۇندىلىقتارعا تولىق قول جەتكٸزدٸ مە? جەتكٸزگەن جوق!..
– ٷش عاسىرعا اياق باسسا دا ما?
– مىنانداي بٸر جاعدايدى ايتايىن. 2003 جىلى امەريكانىڭ لوتت ەسٸمدٸ سەناتورى كىزۋ ايتىس كەزٸندە «نەگر» دەگەن سٶزدٸ ايتىپ قالىپتى.
«نەگر» سٶزٸ - نەسٸلشٸلدٸكتٸڭ بەلگٸسٸ. ول سٶزدٸ مەدەنيەتتٸ امەريكالىق, ونشش ٸشٸندە سەناتور ايتپايدى. سوندا نە دەپ ايتۋ كەرەك ەدٸ?
افريكالىق امەريكالىق دەيدٸ, بٸراق نەسٸلٸنە بارمايدى. مٸنە, كٶردٸڭٸز بە, قىزۋ ايتىس كەزٸندە قارا نەسٸلدٸ ادامدى شەتتەتۋ كٶرٸنٸس الىپ قالدى.
سول بويدا جۋرناليستەر سەناتوردىڭ «نەگر» سٶزٸن قولدانعانىن تاراتىپ جٸبەرەدٸ.
سودان سوڭ سەناتور: «مەنٸڭ سەناتور بولۋعا قۇقىعىم جوق, سەبەبٸ اتا زاڭدا جازىلعان باستى قۇندىلىقتاردى بۇزدىم», - دەپ, وتستاۆكاعا كەتكەن. امەريكالىق سەناتور قاتەلٸك جٸبەردٸ, سونىمەن كوسا, كٸسٸلٸگٸن دە كٶرسەتتٸ. مٸنە, بۇل – 1776 جىلى قابىلدانعان دەكلاراتسييانىڭ ەلٸ دە تولىققاندى جٷزەگە اسپاعاندىعى.
ەتتەڭ, بٸزدٸڭ ەلدە قازاقتى باسقالار وسىلاي سىيلاسا, «مەن وسىنداي بٸر قاتەلٸك جاسادىم, ۇلتتىڭ نامىسىنا تيدٸم, مەنٸڭ دەپۋتات بولۋعا, مەنٸڭ مينيستر بولۋعا قۇقىعىم جوق», دەپ جاتسا, بۇل ٷلكەن مەدەنيەتتٸلٸكتٸڭ بەلگٸسٸ بولار ەدٸ.
بٸراق بٸزدە ەزٸرگە ونداي مەدەنيەتتٸلٸك بولماي تۋر.
وسى رەتتە مەنٸڭ ەسٸمە مىنا بٸر جايدىڭ تٷسٸپ وتىرعانى.
مەنٸڭ مەجٸلٸس دەپۋتاتى بولعان كەزٸمدە «مەدەنيەت تۋرالى» زاڭنىڭ جوباسىن قارادىق. جۇمىس توبىنداعى سەناتوردىڭ بٸرٸ «جوباداعى قازاقتىڭ مەدەنيەتٸ دەگەن بولمايدى, ونىڭ ورنىنا كٶپٷلتتى مەملەكەت بولعاندىقتان بارلىق جەردە «قازاقستان مەدەنيەتٸ دەپ جازۋ كەرەك», دەپ ۇسىنىس ايتىپ, قازاق ۇلتىنىڭ مەدەنيەتٸن تانىعىسى كەلمەگەن ەدٸ.
ول سەناتور جۇمىس توبىنان شىعارىلعانمەن, امەريكالىق سەناتور سيياقتى وتستاۆكاعا كەتپەك تٷگٸلٸ قازاق حالقىنىڭ الدىندا كەشٸرٸم دە سۇراماعان بولاتىن.
كونستيتۋتسييا — ەلدٸڭ بولمىسىنىڭ نەگٸزٸ, جوگارىدا ايتكانداي, يدەولوگييا, تەربيە, مۇرات. وسىعان بايلانىستى تاعى بٸر ٷلكەن مەسەلە تۋادى.
بۇل - كونستيتۋتسيياداعى قاعيدالار مەن ٶمٸردٸڭ اراسىنداعى الشاقتىق. وسى الشاقتىكقا حالىق قاتتى ىزالانادى.
بۇل الشاقتىق نەدەن شىعادى? مۇنىن سەبەبٸ - بٸزدٸڭ ساياسي-قۇقىقتىق مەدەنيەتٸمٸزدٸڭ تٶمەندٸگٸ.
كەيبٸر جوعارى لاۋازىم يەلەرٸ ٶزدەرٸن بۇقارادان جوعارى ساناپ, ولاردىڭ مٷددەسٸنە جٷردٸم-باردىم قارايتىنىن دا كٶرٸپ جٷرمٸز. بۇل بارىپ تٷرعان ەسٸرە توپاستىك, كەشٸرٸمسٸز توعىشارلىق. دەسەك تە, قىتاي فيلوسوفى كونفۋتسيي: «ەلدٸڭ باسىندا, تٸپتٸ, ەدٸل 6يلەۋشٸ تٷرعاننىڭ ٶزٸندە بٸرنەشە ۇرپاق الماسپاي, ەلدٸڭ ساناسى, مەدەنيەتٸ جاڭارمايدى» دەگەن ەكەن. دەمەك بٸز دە جاڭارىپ ٷلگەرە الماي جاتىرمىز.
تاعى بٸر ويلاندىراتىنى: دەپۋتات بولعان كەزٸمدە دە, جوعارى وكۋ ورىندارىنداعى پروفەسسور بولىپ, ساباق بەرگەن كەزٸمدە دە, بايقاعانىم - حالىقتىڭ كونستيتۋتسييانى بٸلمەيتٸندٸگٸ.
ٶيتكەنٸ وقىمايدى, زەردەسٸنە توكىمايدى. جوعارى وقۋ ورىندارىندا قانداي ماماندىقتاردى دايىنداسا دا, كونستيتۋتسييانى دۇرىستاپ وقىتپايدى. ٶكٸنٸشكە قاراي, بٸزدٸڭ ەلدٸڭ كونستيتۋتسيياسى جاستاردىڭ ساناسىنا تەرەڭ سٸڭٸرٸلٸپ جاتقان جوق. اتا زاڭ قاعيدالارىن بولاشاق زاڭگەردٸڭ عانا ەمەس, بارلىق جاستاردىڭ بويىنا سٸڭٸرۋٸمٸز قاجەت. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيياسى قازاقستان حالقىنىڭ تاريحى ٸسپەتتٸ اسا قۇرمەتتٸ پەن بولۋى تيٸس.
«شەنەۋنٸكتٸڭ ٸستەيتٸن جۇمىسىنا مەن نەگە پارا بەرەمٸن? نەگە مەن ونىڭ الدىنا بارىپ باس يەمٸن?» دەگەن پسيحولوگييا جوق. ەگەر ەرقايسىسىمىز ٶزٸمٸزدٸڭ ازاماتتىق قۇقىعىمىزدى پايدالانۋعا تىرىسساق, شەنەۋنٸك تە تارتىنار ەدٸ.
شەنەۋنٸكتٸ دە, سوتتى دا, پروكۋروردى دا باسقا شىعاردىق. ٶزٸمٸزدٸڭ ازاماتتىعىمىزدىڭ دەڭگەيٸنٸڭ تٶمەندٸگٸ سونشاما, پارا بەرمەي, مەسەلە شەشە المايمىز دەگەن وي قالىپتاسقان. مەسەلەنٸ پارا بەرمەي شەشەمٸز دەمەي, پارا بەرٸپ شەشەمٸز دەيمٸز. كەيبٸرەۋ ونى تٸپتٸ ماقتانىش ەتەدٸ. مۇنداي قوعامدى كونستيتۋتسييا جۇمىس جاسامايدى. مۇنداي قوعامدا ادامدار بٸر-بٸرٸن سىيلامايدى, اقشانى سىيلايدى.
– كونستيتۋتسييانىڭ جيٸ كٶتەرٸلٸپ جٷرگەن 7-بايى تۋرالى ايتپاي كەتۋگە بولماس...
— وسى 7-باپ بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك تٸلٸ -قازاق تٸلٸ, سونشەن بٸرگە مەملەكەتتٸك ۇيىمداردا جەنە جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ اتقارۋ ورگاندارىندا ورىس تٸلٸ رەسمي تٷردە قازاق تٸلٸمەن تەڭ قولدانىلادى. وسىعان بايلانىستى كەزٸندە مۇحتار شاحانوۆ ەكەۋمٸز كونستيتۋتسييالىق كەڭەسكە ساۋال سالعانىمىزدا, مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ مەرتەبەسٸ بەرٸنەن دە جوعارى ەكەنٸنە تٷسٸندٸرمە جاسالعان بولاتىن.
ورىس تٸلٸنٸڭ مەرتەبەسٸ كونستيتۋتسييالىق دەڭگەيدە دە تومەن. دەگەنمەن قوعامدىق پٸكٸر بٷگە-شٸگەسٸن سارالاي بەرمەيدٸ. «تەڭ قولدانىلادى» دەگەن سٶزگە جارماسادى. شىن مەنٸسٸندە, مەملەكەتتٸك تٸل - بٸرەۋ.
سۇحباتتاسقان, رەزيعا ەشەەۆا
2008 ج
