– سٸز پرەمەر-مينيستردٸڭ ورىنباسارى لاۋازىمىنا تاعايىندالعان كٷننەن بەرٸ بٸر جىلعا جۋىق ۋاقىت ٶتتٸ. بۇل سٸزدٸ نە نەرسەگە ٷيرەتتٸ, قانداي ەلەستەردەن ارىلتتى?
– ەلەستٸڭ كٷل-تالقانى شىعۋ دەگەن بولعان جوق. ٶيتكەنٸ, ولار مەندە ەۋەلدەن بولماعان. ٷكٸمەتكە دە مەن ستۋدەنت ورىندىعىنان كەلگەن جوقپىن عوي. كٶپ نەرسە باستان ٶتتٸ, باسقارۋشىلىق تەجٸريبە بار دەگەندەي. پارلامەنتتەگٸ جۇمىس مەنٸ بيلٸكتٸڭ اتقارۋشى ورگانىندا جۇمىس ٸستەۋگە دايىندادى. بٸز دەپۋتاتتارمەن ەلەۋمەتتٸك سالانىڭ پروبلەمالارىن جاقسى زەرتتەدٸك جەنە ٷكٸمەتكە كٶپتەگەن ناقتى ۇسىنىمدامالار جٸبەردٸك. ەندٸ مەندە سول ۇسىنىمدامالاردى ٸس جٷزٸنە اسىرۋعا مٷمكٸندٸك پايدا بولدى.
ٶتكەن جىل مەنٸ اقپارات تەڭٸزٸنٸڭ تەرەڭٸنە باتىردى, قىزىقتى ادامدارمەن تانىستىردى, تالقىلاۋلار مەن شەشٸمدەر قابىلداۋدىڭ تەتٸگٸن كٶرسەتتٸ, مەملەكەتتٸك ورگاندار جۇمىسىنىڭ قاعيداتتارىن تٷسٸنۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ. وسى وراسان جۇمىستاردىڭ بارلىعىن كٶپتەگەن ٶز ٸسٸنٸڭ كەسٸبي شەبەرلەرٸمەن, اتان تٷيەگە جٷك بولار كٷردەلٸ قىزمەتتٸ ىنتا-شىنتاسىمەن بەرٸلٸپ, ادال اتقاراتىن قاراپايىم ادامدارمەن بٸرلەسٸپ جٷزەگە اسىردىق.
سونداي-اق, بۇل جىل مەنٸ تٶزٸمدٸلٸككە ٷيرەتتٸ – العا تىم بولماسا جارتى قادام جاساۋ ٷشٸن دە ٷلكەن كٷش-جٸگەر جۇمساۋ قاجەت. كٶپتەگەن كەڭەستەر, تالقىلاۋلار ۇيىمداستىرۋعا, سان قىرلى جۇمىستاردى ٷيلەستٸرۋگە تۋرا كەلەدٸ. تٶزٸمدٸلٸك قاي كەزدە دە جەتٸستٸكتەرگە باستايدى…
– بايقاۋشىلار مەن كوممەنتاتورلاردىڭ ٶزٸڭٸزگە قاتىستى ايتىلعان ٶتكٸر ٸلٸك سٶزدەرٸ جانىڭىزعا تيمەي مە?
– بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە. مەن دە تٸرٸ پەندەمٸن عوي. ەكٸنشٸ جاعىنان, بۇل ارادا ەموتسيياعا بەرٸلۋ دە ورىنسىز. مەن مەملەكەتتٸك قىزمەتتەمٸن جەنە ەركٸم ٶزٸن ساراپشى سەزٸنەتٸن ەرٸ بۇل ٸشٸنارا شىندىققا دا جاناسادى, ازاماتتاردىڭ كٶڭٸل-كٷيٸنە تٸكەلەي ەسەر ەتەتٸن سالاعا جاۋاپ بەرەمٸن. ورىندى سىن مەن قىزىقتى يدەيالار ٷشٸن قاشاندا ريزامىن. العاشقىسىنا دا, كەيٸنگٸسٸنە دە بٸردەن قايىرىلىپ, ۆەدومستۆولارعا تيٸستٸ تاپسىرمالار جٷكتەيمٸن.
«ٶزگەرٸستەر قاشاندا ىڭعايسىزدىق تۋعىزادى»
– سٸزدٸڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸڭٸزدٸڭ اياسىنا كٸرەتٸن سەگمەنتتەردٸڭ بٸرٸ – ەلەۋمەتتٸك الاڭ: بٸلٸم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ. بۇل مەملەكەتتٸك اۋقىمداعى باسقارۋشى ٷشٸن اسا كٷردەلٸ سالا سانالادى. بۇل سالاداعى ادامنىڭ بيلٸك-بەدەلٸنە نۇقسان كەلەتٸن كەزدەر دە از ەمەس. وسى جايت سٸزدٸ قىمسىندىرماي ما?
– جوق, قىمسىندىرمايدى. ەسٸرەسە, ەڭگٸمە قايتا جاڭعىرتۋلار, كەي شاقتاردا اسا اۋىر تيەتٸن جاڭعىرتۋلار تۋرالى بولىپ وتىرعاندا ابىروي-بەدەلگە نۇقسان كەلمەيتٸن كەز از. دەرٸگەر ادامدى تەنٸن اۋىرتپاي ەمدەي الا ما? ٶزگەرٸستەر قاشاندا قولايسىزدىقتار تۋعىزادى: ەدەتكە اينالعان بٸر نەرسەڭنەن قول ٷزۋگە, ٶز ٶمٸرٸڭدەگٸ بٸر نەرسەنٸ ٶزگەرتۋگە تۋرا كەلەدٸ.
جاڭالىقتار, قانداي وڭ جاڭالىق بولماسىن, قاشاندا سەكەممەن قاراۋعا مەجبٷرلەيدٸ. شىن مەنٸندە, وسىنداي شەتٸن سالانى رەفورمالاۋدا ٶزٸڭە جاۋاپكەرشٸلٸك الۋ ٷشٸن بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە باتىلدىق تا قاجەت شىعار. تورعايدان قورىققان ەگٸن ەكپەس دەگەن بار ەمەس پە.
سونىمەن قاتار, بۇل سەكتوردىڭ ەيەلدٸڭ قولىندا بولۋى تيٸس ەكەندٸگٸنە سەنٸمدٸمٸن. دەنساۋلىق ساقتاۋ, بٸلٸم بەرۋ, ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ – بۇل بالالار, وقۋشىلار, ستۋدەنتتەر, زەينەتكەرلەر – تٸكەلەي ەيەل ادامعا جاقىن ەلەم بولىپ تابىلادى. ەڭبەكتەگەن بالادان ەڭكەيگەن كەرٸگە دەيٸنگٸ ارالىقتاعى بارشا ادامدى تٸرشٸلٸكتٸڭ تٸنٸ سانالاتىن ەلەۋمەتتٸك سالا قارسى الىپ, ٶمٸر بويى بٸرگە بولىپ, كەيٸن شىعارىپ سالادى. بۇل – ادام ايتقىسىز كٷردەلٸ, سونىمەن بٸرگە, ٶتە قىزىقتى جۇمىس. تٸپتٸ, ونىڭ «راحمەتٸ جوق» دەپ ەسەپتەلەتٸنٸنە قاراماستان…
– دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن بٸلٸم بەرۋدٸڭ كەڭەستٸك مودەلٸ ادامداردىڭ جادىندا ايتارلىقتاي ساپالى دەپ ساقتالىپ قالعانىنا كەلٸسەتٸن شىعارسىز. ٶيتكەنٸ, ٶزٸڭٸز دە كەزٸندە كەڭەستٸك مەكتەپتە, كەڭەستٸك جوو-دا وقىپ, كەڭەستٸك اۋرۋحانالاردا ەمدەلدٸڭٸز ەمەس پە…
بٸراق مەسەلە ليريكالىق كٶڭٸل كٷي اۋانىندا عانا ەمەس. سول كەزدٸڭ دەرٸگەرلەرٸ مەن مۇعالٸمدەرٸ كەڭەستٸك ينتەلليگەنتسييا ارميياسىنىڭ ەڭ قالىڭ ساپىن قۇراسا, ولاردىڭ ورتاسىندا ارقاۋلىق قۇندىلىقتار: كەسٸبيلٸك, ادالدىق, پاراسات, پارىز سەزٸمٸ, ريياسىزدىق قالىپتاستى. بٸرشاما يدەالداندىرىلعانىنا قاراماستان, سول جىلداردىڭ فيلمدەرٸ دە سانامىزدا جارقىن وبرازدار قالدىردى. ۆلاديمير ۋستيمەنكونىڭ «قىمباتتى مەنٸڭ ادامىم» («دوروگوي موي چەلوۆەك») كارتيناسىنداعى دەرٸگەردٸ نەمەسە «دٷيسەنبٸگە دەيٸن تٸرٸمٸز» («دوجيۆەم دو پونەدەلنيكا») فيلمٸندەگٸ مۇعالٸم مەلنيكوۆتٸ ۇمىتۋ مٷمكٸن بە? بٸراق ادامداردىڭ وسىنداي تيپتەرٸ تٷبەگەيلٸ يدەولوگييالىق جوبا, ۋاقىت كٶرسەتكەنٸندەي, ۋتوپييا جاعدايىندا عانا ٶمٸر سٷرە الاتىنىن دا ۇمىتپاعان جٶن. ال ول ٶزگەرٸپ وتىرادى.
بٷگٸن بەرٸ دە باسقاشا رەڭك الدى. نارىققا تەلۋ ادامداردى ٶزگەرتپەي قويمادى. مەن قازٸر وسى تەلۋدٸڭ قيىندىقتارى, اۋىر سالدارلارى تۋرالى ايتىپ وتىرعان جوقپىن. الايدا, بٸزدٸڭ بۋىنىمىز ەمەس, ۋتوپييالىق دوگمالاردان تىس تۋعان بٷگٸنگٸ ۇرپاق – بۇلار قازٸر باسقا ادامدار. ولار بەلسەندٸ, ٶمٸرگە عاشىق, ٶز بەتتەرٸنشە ٶمٸر سٷرە الادى, جەكە بەسەكەلەستٸككە يكەمدٸ, ولارعا تابىستىڭ قانداي تٷرٸ بولسا دا اسا قىمبات, ولار تٸپتٸ ٶزدەرٸن تەك ەلٸنٸڭ ازاماتى عانا ەمەس, سونداي-اق, ادامزاتتىڭ بٶلشەگٸ رەتٸندە سەزٸنگٸلەرٸ كەلەدٸ. جەنە ولار ٶزدەرٸن زاماناۋي جەنە قاجەتتٸ ەتەتٸن ەركٸن كونۆەرتتەلەتٸن بٸلٸم الۋعا قۇقىلى دەۋٸمٸز كەرەك. بۇل, ەرينە, ادامدى پاراساتتىلىقتان جەنە باسقا دا ارقاۋلىق ادامي قۇندىلىقتاردان اجىراۋعا مەجبٷرلەي الماسا كەرەك.
كەڭەستٸك مەكتەپ ٶز دەۋٸرٸ ٷشٸن ەتالون ەدٸ. بٸراق ودان بەرٸ عىلىم, تەحنولوگييا, ەرينە, تۇتاستاي ادامزات العا قاراي ساپالى سەكٸرٸس جاسادى. اقپاراتتىق تەحنولوگييالاردىڭ, ينتەرنەتتٸڭ دامۋى بٷكٸل ەلەمدٸ ٷستەلٸمٸزدٸڭ ٷستٸندەگٸ كومپيۋتەرگە سىيعىزىپ قويدى. كەڭەستٸك بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ قانداي وزىق ٷلگٸدە بولعانىمەن, ونى رەفورمالاۋ قاجەتتٸگٸن ۋاقىتتىڭ ٶزٸ كٶرسەتٸپ بەرٸپ وتىر. بٸراق ونىڭ ەلەسٸ ەلٸ دە بولسا جوعالا قويعان جوق, ول شىن مەنٸندە ەركەز كٶڭٸلدەگٸدەي نەتيجە بەرە بەرمەيتٸن بٷگٸنگٸ رەفورمالارعا تۋ سىرتىنان قىزعانىشپەن سۇق كٶزٸن قاداپ تۇر.
الايدا, بۇعان دا تٷسٸنٸستٸكپەن قاراۋ كەرەك – رەفورمالار تىنىش كابينەتتەردە جاسالادى, سوندىقتان ولارعا مٷمكٸن پراكتيكالىق بازا جەتٸسپەيتٸن شىعار. جەنە دە پروبلەما تاياۋعا دەيٸن ولاردىڭ جەتكٸلٸكتٸ دەڭگەيدە كەڭ كٶلەمدٸ تالقىلاۋلارعا شىعارىلا قويماعانىندا جاتىر. ال تابىسقا جەتۋ ٷشٸن جٷيەنٸڭ ٸشٸنەن دە, سونداي-اق, سىرتىنان دا قاراپايىم عانا وبەكتيۆتٸ جەنە كەسٸبي كٶزقاراس قاجەت. بٸز قازٸر وسى باعىتتا ٸلگەرٸلەپ بارامىز.
«باسقا تٷسسە باسپاقشىل, كٶنۋ پارىز»
– قالاي ويلايسىز, رەفورماتورلار ٷشٸن نەلٸكتەن دەل وسى «حالىق اعارتۋ الاڭى» وسىنشالىقتى تارتىمدى, بٸراق نەتيجەلەرٸ بويىنشا سونشالىقتى قاراما-قايشى بولىپ قالىپ وتىر?
– ەسكە تٷسٸرە كەتەيٸكشٸ, وسى 1983 جىلعى ورتا مەكتەپ رەفورماسى «قايتا قۇرۋدىڭ» العاشقى ٸزاشارى بولا جازداعان جوق پا! سوناۋ الىس كەڭەستٸك زاماندا دا وسى سالا مۋتاتسيياعا جيٸ ۇشىراعانىن ۇمىتپاعان جٶن شىعار: ەرلەر مەن ەيەلدەرگە ارنالعان مەكتەپتەر بولدى, كەيٸن ولاردى بٸرٸكتٸردٸ. بٸرەسە ون جىلدىق, بٸرەسە ون بٸر جىلدىققا اينالدىرىلدى. كٷمٸس جەنە التىن مەدال دەگەن دە بولدى, كەيٸن تەك التىنى عانا قالدى. مەن, تٸپتٸ, مەكتەپ فورمالارى مەن «جاۋلاردىڭ» پورترەتٸن قارا سييامەن بوياپ ٷلگەرمەگەن وقۋلىقتار تۋرالى ايتىپ وتىرعانىم جوق. بەرٸ دە بولدى.
وسى بٸر ەلەۋمەتتٸك فەنومەن ەردايىم كٶز الدىمىزدا الاقانداعىداي كٶرٸنٸپ تۇرادى, ٶيتكەنٸ, بەرٸمٸزدە «ازداپ وقىدىق», بارشامىزدا دەرلٸك وقىپ جاتقان نەمەسە وقۋعا باراتىن بالا-شاعا, نەمەرە بار. ياعني, قالاي بولعاندا دا, بۇل مەسەلەنٸڭ بارلىعىمىزعا دا قاتىسى بار. سالانىڭ بارلىق كەمشٸلٸكتەرٸ بارشاعا ايان. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىنداعى رەفورماتورلار دا جەدەل ەرٸ جارقىن جەڭٸستٸڭ ارباۋىنا شىداپ تۇرا المادى. ولارعا كەيبٸر مەكتەپتەردٸ «ليتسەي», ال تەحنيكۋمداردى «كوللەدج» اتاسا بولدى, بەرٸ عايىپتان ٶزگەرٸپ شىعا كەلەتٸندەي كٶرٸندٸ. وبلىستىق پەدينستيتۋتتاردىڭ بارلىعى «ۋنيۆەرسيتەتتەرگە» اينالدى, قانشاما «اكادەمييا» پايدا بولدى…
جۇرتتىڭ جاقسى بٸلٸم الۋعا دەگەن تابيعي ۇمتىلىسى بٸلٸم بەرۋدٸ ديپلوم ساتۋمەن الماستىرىپ جٸبەرگەن قارا نيەتتٸ كەسٸپكەرلەرگە كەزٸكتٸ. ول ۋاقىتتاردا ادال ەرٸ شىنايى رەفورما جاساۋعا دەگەن تالپىنىستار دا بولدى, بٸراق الاياقتىق تا جەتٸپ-ارتىلدى. ەسٸرەسە, وقۋلىقتارعا قاتىستى. تٷسٸنەسٸز عوي, فيزيكا, ماتەماتيكا, بيولوگييا, حيمييا – يدەولوگييالىق ىقپالدان تىس. ال تاريح, ەدەبيەت, تٸپتٸ گەوگرافييا بازالىق ميفتەرگە قاتتى تەۋەلدٸ. كەڭەستٸك يدەولوگييا كٷيرەگەننەن كەيٸن جاندەرمەن قىلىپ جاتقان ميفتٸڭ قالدىقتارى مەن قيراندىلارى نەگٸزٸندە گۋمانيتارلىق وقۋ جٷيەسٸن قۇرۋ قيسىنسىز ەكەنٸنە كەلٸسەسٸز عوي. جاڭا ساپالى يدەولوگەما قاجەت, ال ول اشىتقىمەن ٶسە سالمايدى, تاپسىرىسپەن پٸسپەيدٸ. وعان ۋاقىت, كٷش-جٸگەر كەرەك, ول – ازاپتى ٶسٸم. بٸزدٸڭ بارلىعىمىز وسى ٷدەرٸستٸڭ ٸشٸندەمٸز, قويار ساۋالىمىز الار جاۋابىمىزدان كٶپ. وسىلاي بولدى, باسقا امال جوق. بۇل تەك بٸلٸم بەرۋگە قاتىستى ەمەس…
0 + 11
– ال جاقسى. جاز بٸتٸپ كەلەدٸ, الدا 1 قىركٷيەك. وقۋشىلاردى نە كٷتٸپ تۇر, ولارعا قانداي ٶزگەرٸستەر كٶلدەنەڭ تارتىلماق?
– ايرىقشا دەيتٸندەي, «تاعدىرشەشتٸ» ەشتەڭە جوق. بيىلعى 1 قىركٷيەكتە بٸرٸنشٸ سىنىپقا كەلەتٸن بالالار اپتاسىنا بەس كٷن وقىپ, وقۋ جىلىن 2017 جىلى 30 مامىردا اياقتايدى. تەك سولار عانا! وقۋشىلار مەن مۇعالٸمدەرگە قوسىمشا 34 دەمالىس كٷنٸ بەرٸلەدٸ. بۇل مۇعالٸمدەردٸڭ ەڭبەكاقىسىنا ەسەر ەتپەيدٸ. كەلەسٸ وقۋ جىلىندا بەسكٷندٸككە بٸرٸنشٸ, ەكٸنشٸ, بەسٸنشٸ جەنە جەتٸنشٸ سىنىپ وقۋشىلارى كٶشەدٸ. 2018 جىلى 1-سىنىپتان 10-سىنىپقا دەيٸنگٸ وقۋشىلار وسى تەرتٸپپەن وقيدى. تەك 2019 جىلى عانا وسىنداي جۇمىس كەستەسٸنە بارلىعى كٶشەتٸن بولادى.
– 12 جىلدىق وقىتۋ جٷيەسٸ نە نەرسەگە نەگٸزدەلٸپ وتىر? ون جىلدىق, ون بٸر جىلدىق بولدى, ال ون ەكٸ جىلدىققا نە سەبەپ?
– 11 سانى ورتا بٸلٸم ٷشٸن جوعارى شەك بولىپ قالا بەرەدٸ. تەك التى جاسار بالا ٷشٸن نٶلدٸك سىنىپ ەنگٸزٸلەدٸ. ال بٸرٸنشٸ سىنىپتا التى جاسار بالا دا, جەتٸ جاسار بالا دا بولۋى مٷمكٸن, بۇل ەندٸ اتا-انانىڭ قالاۋىنا قاراي. سوندا 0 + 11 بولادى. بۇل – ٶمٸرشەڭدٸگٸن دەلەلدەگەن حالىقارالىق تەجٸريبە. نٶلدٸك سىنىپ – بٷلدٸرشٸندٸ قامسىزقايعىسىز بالالىق شاقتان ەستييارلىققا ٶتكەرەتٸن ٶزٸندٸك بٸر دەكومپرەسسييالىق كامەرا. 12 جىل ۇزاق ەكەنٸنە كەلٸسەمٸن, بٸراق ارتىقشىلىقتارى مىنادا: 12 جىلدا بٸز بالانى كەسٸپكەرلٸك ماشىقتارعا, اقپاراتتىق تاسقىندا باعدارىن بولجاۋعا جەنە باسقا دا ٶمٸردە قاجەتتٸ نەرسەلەرگە ٷيرەتٸپ ٷلگەرەمٸز.
كٶپتٸلدٸلٸك – تابىس كٸلتٸ
– ەندٸ تٸلدەر تۋراسىندا. بۇل – اسا اۋىر تاقىرىپ. بالالاردى بٸر مەزگٸلدە قازاق, ورىس, اعىلشىن تٸلدەرٸنە ٷيرەتۋ مٸندەتٸ قويىلدى. بۇل قانشالىق مٷمكٸن نەرسە?
بٸز ٶزگە ەشبٸر ەلگە ۇقسامايمىز جەنە كٶپتٸلدٸلٸككە ٶز باسىمىزداعى جاعدايعا بايلانىستى كەلٸپ وتىرمىز. قوردالانىپ قالعان بارلىق ٶكپە مەن ٷرەيدٸ لاقتىرىپ تاستاپ, وسىنى قابىلداۋىمىز قاجەت. ادامداردى تٸل ٷيرەنۋگە كٷشتەپ مەجبٷرلەۋگە بولمايدى. ولاردى تەك ىنتالاندىرۋعا بولادى. ەڭ قۋاتتى, تابيعي ىنتا تٸل يەسٸ – قازاقتاردىڭ ٶزٸندە. ولار تٸلدٸ ساقتاپ, سۇرانىسقا يە, جەڭٸل يگەرٸلەتٸن جاساۋى تيٸس. وسى دۇرىس, بۇل انالىق تٷيسٸككە بارا-بار. سوندىقتان مەن وتانداستارىمنىڭ بۇل مەسەلەدەگٸ الاڭداۋشىلىعىن تٷسٸنەمٸن.
باستى مٸندەت – قازاق تٸلٸن ۇلتىنا قاراماستان بارلىق وقۋشىلارعا جىلدام ەرٸ ساپالى مەڭگەرتۋ ەدٸستەمەسٸن ەزٸرلەۋ جەنە 2017 جىلدان باستاپ ەنگٸزۋ. قازاق تٸلٸن ٷيرەتۋگە جەنە قازاق تٸلٸندە وقىتۋعا بۇرىنعىعا قاراعاندا كٶبٸرەك ۋاقىت بٶلٸنەتٸن بولادى.
بٸراق بٸز ورىس تٸلٸن جوعالتپاۋىمىز كەرەك. بٸرٸنشٸدەن, بۇل تٸپتٸ قيسىنسىز. بيلينگۆيزم – بٸز ساقتاۋعا تيٸس شىندىق. ەكٸنشٸدەن, بٸز سولتٷستٸكتەگٸ كٶرشٸمەن بەرٸك ساياسي جەنە ەكونوميكالىق بايلانىستامىز. بۇل ەل قازاقستاندىق ٶندٸرۋشٸلەر ٷشٸن تيٸمدٸ سەرٸكتەس, تاۋارلار مەن قىزمەتتەردٸڭ تۇتىنۋشىسى. ٷشٸنشٸدەن, ٸرٸ قالالاردىڭ, ەلوردا مەن وبلىس ورتالىقتارىنىڭ لينگۆيستيكالىق ورتاسى, ەلبەتتە, ارالاس بولىپ كەلەدٸ, بٸراق ورىس تٸلٸنٸڭ ايتارلىقتاي ٷلەسٸ بايقالادى.
يدەالدىق تۇرعىدان ەلدٸڭ بارلىق ازاماتى ورىس تٸلٸنەن قازاق تٸلٸنە, قازاق تٸلٸنەن ورىس تٸلٸنە وپ-وڭاي كٶشە الاتىن بولۋى تيٸس, بارى سول عانا. الايدا, لينگۆيستيكالىق ٷدەرٸس تە ەكٸجاقتى بولۋى تيٸس. ياعني, ورىستٸلدٸلەر قازاق تٸلٸن بٸلمەيتٸندٸگٸنە بايلانىستى ٶز قورقىنىشتارىنان ارىلۋى كەرەك. ال ودان ارىلۋدىڭ ەڭ جاقسى امالى – تٸلدٸ ٷيرەنٸپ الۋ. بەس جٷز سٶز بەن جيىرما شاقتى سٶيلەم قۇرىلىمىن ٷيرەنٸپ الۋعا بولادى! باستاپقىدا وسى دا جەتكٸلٸكتٸ. ەگەر وسىعان قول جەتكٸزسەك, وندا ەلٸمٸزدٸ تانىماي قالامىز. تٷرٸكتەر, تاتارلار, ٶزبەكتەر, ەزەربايجاندار, بالقارلار مەن باسقا دا ەلٸمٸزدە تۇرىپ جاتقان تٷركٸ حالىقتارى بٸر جىلعادان اتتاپ ٶتكەندەي-اق قازاقشا سٶيلەپ كەتەدٸ! ٶيتكەنٸ, تٸل تۋىس قوي. ال ورىستٸلدٸ تۇرعىندارىمىز ٶز قورقىنىشتارى مەن قىسىلىپ-قىمتىرىلۋ سەزٸمٸن جەڭٸپ, قاتەمەن, اكتسەنتپەن بولسا دا قازاقشا سٶيلەپ كەتكەن كەزدە بٸز كٶپتەن بەرٸ ۇمتىلىپ كەلە جاتقان, ەل كونستيتۋتسيياسىنىڭ بٸرٸنشٸ سٶيلەمٸندە جازىلعان «بٸز, قازاقستان حالقى…» دەگەن ۇعىم دا پايدا بولادى.
بايقاساڭىز, وسى ايتىپ وتىرعانىمنىڭ بەرٸ ٶتكەن زاماننىڭ سىنىق كٸرپٸشتەرٸ تولعان قورجىن ارقالاعان قازٸرگٸ ٷلكەن كٸسٸلەر تۋرالى. ال بٸرەر اپتادان كەيٸن پارتاعا وتىراتىن بالدىرعاندار 11 جىلدان كەيٸن مەكتەپتەن اقىلدى, اشىق, ورىس تٸلٸنەن قازاق تٸلٸنە, قازاقشادان اعىلشىنشاعا وپ-وڭاي كٶشە بەرەتٸن دامىعان ادامدار بولىپ شىعادى. بۇل – ۋاقىت تالابى.
نە دەسەڭ دە, اعىلشىن تٸلٸنسٸز كٷن جوق…
– قازاق جەنە ورىس تٸلٸنە قاتىستى تٷسٸنٸكتٸ دەلٸك. بٸراق اعىلشىندى وقۋدىڭ قاجەتٸ قانشا? سونشالىق قاجەتتٸلٸك بار ما?
– كٶپتٸلدٸلٸك – ٷلكەن جوسپاردىڭ, ۇلت جوسپارىنىڭ, قازاقستان-2050 جوسپارىنىڭ اجىراماس بٶلٸگٸ.
جەر قويناۋىنىڭ بايلىعىنان بٶلەك, جاڭا ويكۋمەنا اشىلادى, ول – ەلٸمٸزدٸڭ ترانزيتتٸك ەلەۋەتٸ. عاسىرلار قويناۋىنا سٸڭٸپ كەتكەندەي كٶرٸنگەن, بٸزگە جىلنامالار مەن ارحەولوگييالىق ەسكەرتكٸشتەر ارقىلى جەتكەن جٸبەك جولى جاڭا جاعدايدا جاڭعىرىپ, بٸز ٷشٸن عانا ەمەس, جارتى ەلەم ٷشٸن دە ٶمٸر جولىنا اينالىپ كەلەدٸ. «قازاقستان – باتىس پەن شىعىستىڭ اراسىنداعى كٶپٸر» دەگەن سەنگە اينالعان سٶز تٸركەسٸ گەوساياسي عانا ەمەس, تۇشىمدى ەكونوميكالىق مازمۇنمەن تولىعىپ جاتىر. پرەزيدەنتتٸڭ وسى جاھاندىق جوباسى ارقىلى مٷمكٸندٸكتەر مۇحيتى اشىلادى. قازٸرگٸ زامانعى مەملەكەتتٸ بٷكٸل مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸن اقپاراتتاندىرۋسىز, ۇسىنىلاتىن مەملەكەتتٸك قىزمەتتەرسٸز, شاعىن جەنە ٷلكەن بيزنەسسٸز قيسىنعا سىيدىرۋ قيىن. اقپاراتتاندىرۋ قالالار مەن اۋىلداردىڭ اراسىنداعى قاشىقتىقتى قىسقارتادى, ازاماتتاردىڭ ٶمٸرٸن ايتارلىقتاي جەڭٸلدەتەدٸ. بٸز اۋىلداعى بٸلٸم بەرۋ ٸسٸ قالاداعىدان, اۋىلداعى ٶمٸر قىزىعى قالاداعىدان كەم بولمايتىن جاعدايعا قول جەتكٸزەمٸز. مەديتسينادا, اۋىل شارۋاشىلىعىندا جەنە باسقا كٶپتەگەن سالالاردا اشىلىپ جاتقان بٷگٸنگٸ جاڭالىقتاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ اعىلشىن تٸلٸندە عوي.
بٷگٸندە ينتەرنەت ونلاين-رەجٸمدە ۇسىناتىن وقىتۋ كۋرستارى قانشاما! ٷيدەن شىقپاستان-اق از عانا اقشاعا ەلەمنٸڭ جەتەكشٸ وقۋ ورىندارىنان بٸلٸم الۋعا بولادى. ەربٸر ساباقتى قىزعىلىقتى ەتۋ ٷشٸن مۇعالٸمدەر شىعارماشىلىعىنا بەرٸلٸپ وتىرعان مٷمكٸندٸكتەر قانداي!
جاپپاي كومپيۋتەرلەندٸرۋ مەن اقپاراتتاندىرۋ مەكتەپتٸڭ بەت-بەينەسٸن ٶزگەرتۋدە. بالالاردىڭ ويىن جەنە كٶزبەن كٶرۋ تٷرٸندە بٸلٸم الۋلارىنا بولادى. بٸز ولاردى روبوت تەحنيكاسىمەن, باعدارلامالاۋ ٸسٸمەن جەڭٸل تٸل تابىسۋعا, شىعارماشىلىقپەن ويلاۋعا جەنە ٶز بٸلٸمدەرٸن ٶمٸردە قولدانا بٸلۋگە ٷيرەتكٸمٸز كەلەدٸ. تٸلدەردٸ بٸلۋ ەليتالى قۇبىلىس بولۋدان قالىپ بارادى. ٶيتكەنٸ, قالاي ايتقاندا دا, اعىلشىن تٸلٸنسٸز كٷن جوق…
ٷنەمٸ ارتقا جالتاقتاي قاراۋمەن ٶمٸر سٷرۋگە بولمايدى. بولار ٸس بولدى…
وندا كٶپتەگەن جاقسى ٸستەر دە, جامان ٸستەر دە بولدى. وعان بەرگەن ساباعى ٷشٸن راحمەت ايتىپ, سەنٸممەن العا جىلجۋ قاجەت. بٸز ٶتكەننٸڭ ەشتەڭەسٸن ٶزگەرتە المايمىز. بٸراق بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ كٷندٸ ٶز قالاۋىمىز بويىنشا قۇرارلىق قاۋقارىمىز بار.
العاشقى قادام – مەيلٸنشە كٷردەلٸ جەنە ماڭىزدى
– دەيتۇرعانمەن, بٸلٸمدٸ لينگۆيستيكالىق جاعىنان كەڭەيتۋگە قارسى كٶپتەگەن دەيەكتەر كەلتٸرٸلۋدە, ولاردىڭ نەگٸزگٸلەرٸ بٸلٸكتٸ ماماندار تاپشىلىعى مەن جاقسى وقۋ باعدارلامالارىنىڭ جوقتىعىنا كەلٸپ سايادى. قازٸرگٸدەي جاعدايدا مۇنداي مٸندەتتٸ شەشۋ ەلٸمٸزگە وڭايعا تٷسە مە?
– ەگەر الدىعا مٸندەت قويىلماسا, ٶزدٸگٸنەن ەشتەڭە پايدا بولمايدى. بٸز ەلٸ دە جٷز جىل بويى دايىندالىپ, سونىڭ ٶزٸندە دايىن بولماۋىمىز مٷمكٸن. ەشكٸم دە تابان استىندا كەلەتٸن تابىستى كٷتٸپ وتىرعان جوق. بارشاعا دا تەر تٶگۋگە تۋرا كەلەدٸ. بٸز ٷدەرٸستٸڭ ۋاقىت جاعىنان ۇزاققا سوزىلاتىنىن تٷسٸنەمٸز. بٸراق ەيتەۋٸر بٸردەڭەدەن باستاۋ كەرەك. بٸز تەك العاشقى مەيلٸنشە كٷردەلٸ دە ماڭىزدى قادامدى جاساپ وتىرمىز. پروۆينتسيالدىق قۋىستانۋشىلىقتان ارىلىپ, حالىققا, مۇعالٸمدەرگە, ٶز بالالارىمىزعا سەنەتٸن ۋاقىت كەلدٸ. بٸزدٸڭ بٸرشاما كٶنەرگەن تاپتاۋرىن كٶزقاراستارىمىزدى, ٷرەي مەن قۋىستانۋشىلىقتى كٷشتەپ تاڭا وتىرىپ, ولاردىڭ جاڭا مٷمكٸندٸكتەرگە دەگەن جولىن جابۋعا قۇقىمىز جوق. بٸلٸم ارقىلى بٸز بٷكٸل ەلەمدٸ ولاردىڭ تابانىنىڭ استىنا سالىپ بەرەمٸز. ال تٸلدەر – ول وسى ماقساتقا جەتۋدٸڭ قاجەتتٸ قۇرالدارىنىڭ بٸرٸ.
بٸلٸمگە, جاھاندىق پايىمداۋ مەن ستراتەگييالىق ويلاۋ ەلەۋەتٸنە يە جاستار عانا بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸ ٶركەندەتۋگە قابٸلەتتٸ. مەن وعان سەنەمٸن. وسىدان از عانا ۋاقىت بۇرىن بٸز ينتەرنەتسٸز, ۇيالى تەلەفونسىز, ەلەكتروندى گادجەتتەرسٸز, گۋگلسىز جەنە ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەرسٸز ٶمٸر سٷردٸك. سودان بەرٸ كٶپ ۋاقىت ٶتە قويعان جوق, ال جاڭاعى جاڭاشىلدىقتار, مەسەلەن, ەلەكتر ەنەرگيياسى سيياقتى ٶمٸردٸڭ داعدىلى بٶلٸگٸنە اينالدى.
– ٶتكەن كٷزدە بٸلٸم بەرۋدٸ دامىتۋدىڭ مەملەكەتتٸك باعدارلاماسى قابىلداندى, ٷش تٸلدٸ بٸلٸم بەرۋگە كٶشۋ جولدارى بەلگٸلەندٸ. بٸراق مەكتەپتەردٸڭ ٶزدەرٸ وسىنداي جاڭاشىلدىقتارعا دايىن با?
– بٸز مۇعالٸمدەردٸ دايارلاۋعا جەنە مەكتەپتەردە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعداي جاساۋعا بايلانىستى مەسەلەلەردٸڭ بەرٸن دە ويلاستىردىق. كوللەدجدەر مەن جوو-لارداعى بٷكٸل وقىتۋ جٷيەسٸن تٸلدٸك كومپونەنتتەردٸ كٷشەيتە وتىرىپ, قايتا قۇرۋ قاجەت. ول ٷشٸن بٸزدە ۋاقىت جەتكٸلٸكتٸ: فيزيكا, حيمييا, ينفورماتيكا, بيولوگييا پەندەرٸن اعىلشىن تٸلٸندە وقىتۋ 2019 جىلى جوعارى مەكتەپتەردٸڭ 10-11 سىنىپتارىندا باستالادى. دەگەنمەن, قازٸردٸڭ ٶزٸندە بٸرقاتار مەكتەپتەر وسى وقۋ جىلىندا اتالعان پەندەردٸ جوعارى سىنىپتاردا اعىلشىن تٸلٸندە وقىتۋعا كٶشۋگە تٸلەك بٸلدٸرۋدە. سول سيياقتى, 2019 جىلدى كٷتپەستەن اتا-انالار بالالارىن ٶز قالاۋلارى بويىنشا بەرەتٸن مەكتەپتەردە اعىلشىن تٸلدٸ سىنىپتار اشۋ دا قولداۋ تاباتىن بولادى.
بەس مىڭنان استام مۇعالٸم تٸلدٸك كۋرستاردان ٶتۋدٸ باستادى: كۋرستاردىڭ ۇزاقتىعى ەڭبەكاقىنى ساقتاي وتىرىپ جەنە وقۋعا باراتىن جولاقىنى تٶلەي وتىرىپ, 4 ايدان 9 ايعا دەيٸن سوزىلادى.
جاقسى جاڭالىقتار بٸزدە ەلٸ الدا
– مۇنداي رەفورمالار تاياۋ ۋاقىتتاردىڭ ٶزٸندە-اق پەندەردٸ ٷش تٸلدە وقىتاتىن مۇعالٸمدەردٸڭ بٷتٸندەي بٸر ارميياسىن قاجەت ەتەتٸن بولادى. بۇل پروبلەمانى قالاي شەشۋ كەرەك? پەداگوگتاردى قوسىمشا ەكٸ تٸلدٸ ٷيرەنۋگە كٷشتەپ مەجبٷرلەي المايسىڭ عوي…
– بەرٸنٸڭ تٷبٸرٸ موتيۆاتسييادا جاتىر. بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ ٷش تٸلدٸ تەرەڭ بٸلەتٸن, پەندٸ جٷرگٸزۋگە قابٸلەتتٸ مۇعالٸمدەردٸ ىنتالاندىرۋدىڭ قوسىمشا ەدٸستەمەسٸن ەزٸرلەۋدە. بٸزدەگٸ جاقسى جاڭالىقتار ەلٸ الدا.
ونىڭ سىرتىندا مەكتەپتەرگە ولاردىڭ قاداعالاۋ كەڭەستەرٸنٸڭ باقىلاۋىندا مۇعالٸمدەردٸڭ, اتا-انالاردىڭ, جۇرتشىلىقتىڭ قاتىسۋىمەن بيۋدجەتتەن تىس تابىستار تابۋىنا, دەمەۋشٸلەر تارتۋىنا, اقىلى قىزمەتتەر كٶرسەتۋٸنە جاعداي تۋعىزاتىن قارجى-شارۋاشىلىق دەربەستٸك بەرۋ تۋرالى مەسەلە ويلاستىرىلۋدا. مەكتەپ ٶزٸنٸڭ ٷش جىلعا ارنالعان دامۋ جوسپارىن دەربەس ەزٸرلەيدٸ, سونداي-اق, وسى جوسپار اياسىندا جەنە ەڭبەكاقى قورى شەڭبەرٸندە ەڭبەككە اقى تٶلەۋ جٷيەسٸن بەلگٸلەيتٸن بولادى.
مينيسترلٸككە بارلىق زاماناۋي تالاپتارعا جاۋاپ بەرەتٸن «مٸنسٸز مەكتەپ» مودەلٸن ەزٸرلەۋ تاپسىرىلدى. قارقىندى ٸلگەرٸلەۋ بارىسىندا ماقساتتى كٶزگە ايقىن ەلەستەتۋ ٷشٸن بٸزگە ونى كٶرٸپ وتىرۋ قاجەت.
– ولاردىڭ بەرٸ بالالارعا قالاي ەسەر ەتەدٸ? وقۋشىلاردىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ مەسەلەسٸ قالاي شەشٸم تاپپاق?
– قازٸرگٸ بالالارعا شىنىمەن دە جەڭٸل بولماسى انىق. بالالار يگەرۋگە تيٸس بٸلٸمدەر مەن اقپاراتتار كٶلەمٸ ۇرپاقتان-ۇرپاققا ەسەلەپ ارتۋدا. بٸراق, ەكٸنشٸ جاعىنان العاندا, ولار تٸپتٸ ول بٸلٸمدەرگە ەرەسەكتەردەن گٶرٸ اناعۇرلىم جاقسى دايىندالعان. ولار ۋاقىتتارىن ينتەرنەتتە ٶتكٸزەدٸ, تەلەديدار قارايدى, سول ارقىلى قازٸرگٸ ەلەم تۋرالى اقپاراتتاردى قابىلداپ, ونىڭ ٷستٸنە تٷيسٸكپەن قابىلداپ ٷيرەنەدٸ, بۇل ورايدا تٸلدەردٸ بٸلۋ كٶبٸنە-كٶپ ەكٸنشٸ كەزەككە شىعادى. ولار تٸلدەردٸ يكەمدٸ ەرٸ جەڭٸل قابىلدايدى. ونىڭ ٷستٸنە قازاقستاندىق بالالاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ قازاقشا دا, ورىسشا دا بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە تٷسٸنەتٸن جەنە سٶيلەيتٸن بيلينگۆيستەر. سوندىقتان ٷش تٸلدە وقۋ ولارعا قيىنعا تٷسپەيدٸ دەپ ويلايمىن.
بٸراق بۇل بالا دەنساۋلىعىن ساقتاۋ مەسەلەسٸن بەتٸمەن جٸبەرۋگە بولادى دەگەن سٶز ەمەس. مەكتەپ دەرٸگەرلەرٸ ۋچاسكەلٸك دەرٸگەرلەرمەن ٶزارا تىعىز بايلانىستا بولۋى تيٸس. تاياۋدا بٷكٸل ازاماتتار ٷشٸن ەلەكتروندى دەنساۋلىق پاسپورتتارى ەنگٸزٸلەتٸن بولادى, ولاردا ادامداردىڭ بٷكٸل مەديتسينالىق تاريحى كٶرٸنٸس تاپپاق. جەنە مەكتەپ مەدپۋنكتتەرٸن دسەدم-نٸڭ قۇزىرىنا بەرۋ مەكتەپ دەرٸگەرلەرٸنٸڭ وقۋشىلاردىڭ دەنساۋلىق جاعدايى تۋرالى اقپاراتتارعا سول سەتتە قول جەتكٸزۋٸنە جاعداي جاسايدى.
سٶزٸمنٸڭ قورىتىندىسىندا بٸلٸم بەرۋ رەفورماسىن تالقىلاۋعا بەلسەندٸ اتسالىسقاندارى ٷشٸن بارلىق قازاقستاندىقتارعا العىس ايتقىم كەلەدٸ. ول بٸزدٸڭ الدا تۇرعان ٶزگەرٸستەرگە مۇعالٸمدەردٸڭ, اتا-انالاردىڭ, جۇرتشىلىقتىڭ كٶزدەرٸمەن قاراۋىمىزعا كٶمەكتەستٸ – ونىڭ ٶزٸ يگٸلٸكتٸ ٸس. بۇل ەلەمدە تولىق جەتٸلگەن ەشتەڭە جوق, بٸز شاپشاڭ جەنە جاھاندىق ٶزگەرٸستەر عاسىرىندا ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز. دەمەك, بٸز يكەمدٸ بولىپ, وسى ٷدەرٸستەردٸڭ سوڭىندا قالىپ قويماي, ەركەزدە دە الدا جٷرۋٸمٸز كەرەك. مۇنىڭ ٶزٸ, ەڭگٸمەنٸڭ ونسىز ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق سالادا العا وزۋ مٷمكٸن ەمەس, ادام رەسۋرستارىنىڭ جوعارى ساپاسى تۋرالى بولىپ وتىرعاندىقتان, بٸزدٸڭ بٸلٸم بەرۋ مەسەلەلەرٸنە ەلٸ تالاي رەت قايتا اينالىپ سوعاتىنىمىزدى بٸلدٸرەدٸ.
بٸزدٸڭ پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ كٶپتٸلدٸلٸكتٸ ەنگٸزۋ تۋرالى يدەياسى ونىڭ بٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ تۋىن ودان ەرٸ سەنٸمدٸ جەنە لايىقتى الىپ بارۋعا تۋرا كەلەتٸن بالالارعا, قازاقستاندىقتاردىڭ كەلەشەك ۇرپاعىنا دەگەن قامقورلىعىنان تۋىنداپ وتىر. پرەزيدەنتتە سيرەك كەزدەسەتٸن قاسيەت – الدىن الا كٶرە بٸلۋ دارىنى بار. قازاقستاننىڭ ەڭ جاڭا تاريحى ونى تالاي رەت دەلەلدەپ بەردٸ. بٸز ٶزٸمٸزگە, ٶزٸمٸزدٸڭ شىن ماعىناسىنداعى شەكسٸز مٷمكٸندٸكتەرٸمٸزگە سەنٸپ ٷيرەنۋٸمٸز كەرەك جەنە ٶتە كٶپ ەڭبەكتەنۋ قاجەت. بٸزدە ودان ٶزگە تاڭداۋ جوق.
ەڭگٸمەلەسكەن ۆلاديمير رەريح
الماتى
دەرەككٶزٸ: «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸ
