ەلباسى ن.ە.نازارباەۆ رۋحاني جاڭعىرۋ تۋرالى باعدارلامالىق ماقالاسىندا: «ەربٸر ٶلكەنٸڭ حالقىنا سۋىقتا پانا, ىستىقتا سايا بولعان, ەسٸمدەرٸ ەل ەسٸندە ساقتالعان بٸرتۋار پەرزەنتتەرٸ بار», – دەگەن بولاتىن. سونداي بٸر تۇلعا – اۋىلىمىزدان شىققان ەل اعاسى, قۋعىن-سٷرگٸن قۇربانى بولعان اسىلىمىز, ارداقتى زييالىمىز – ايابەك تٶلەباەۆ. بٷگٸنگٸ ۇرپاققا ەل تاريحىنىڭ تالايلى سىن كەزەڭدەرٸن, تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ وڭاي كەلمەگەنٸ تۋرالى شىنايى, بۇرمالانباعان, اقيقاتتى جەتكٸزٸپ وتىرۋ, سول جولدا قۇربان بولعان ەل سەركەلەرٸ جايلى ماعلۇمات بەرۋ – ٶتكەن تاريحقا تاعزىم, ۇرپاققا تەربيە كٶزٸ. ەل جادىندا قالعان, ەسٸمدەرٸ اڭىزعا اينالعان تۇلعالاردى جاس بۋىننىڭ زەردەسٸنە جەتكٸزۋ, دەرٸپتەۋ, ٷلگٸ ەتۋ – بٷگٸنگٸ بٸزگە مٸندەت.
ٶز ۇلىن, ٶز ەرلەرٸن ەسكەرمەسە,
ەل تەگٸ قايدان السىن كەمەڭگەردٸ?!
– دەپ بٸرتۋار, ساڭلاق اقىنىمىز ٸليياس جانسٷگٸروۆ ايتقانداي, ەر ايماق, ەر اۋىلدىڭ دا ەستە ساقتار, ەرەن ەرلەرٸ بولادى. سونداي اسىلداردىڭ بٸرٸ – سىردارييا اۋدانى, شاعان ەلدٸ مەكەنٸنٸڭ ازاماتى اياۋسىز جازاعا ۇشىراپ, «حالىق جاۋى» اتانىپ, 1937 جىلعى قۋعىن-سٷرگٸن قۇربانى بولعان ايابەك تٶلەباەۆ.
بۇيىعى تٸرشٸلٸككە بەيٸمدەلگەن اۋىل بالاسى تەمٸر جول بويىنداعى تٶڭكەرٸسشٸل رۋحى باسىم, ٶمٸر اعىنى مٷلدەم ٶزگەشە قالا ٶمٸرٸنە ارالاسىپ كەتەدٸ. قازان تٶڭكەرٸسٸنەن كەيٸن نەبەرٸ بٸر اپتادان سوڭ پەروۆسكٸدە بولشەۆيكتەردٸڭ جەڭٸسكە جەتۋٸنٸڭ ٶزٸ كٶپ نەرسەنٸ اڭعارتادى ەمەس پە?
ارپالىسى مول الماعايىپ كەزەڭدە يٸرٸمگە تٷسٸپ كەتكەن ول ەتٸ تٸرٸلٸگٸنٸڭ ارقاسىندا ٶزگەشە ماقساتتاعى, جاڭا ٶمٸردٸڭ ٶكٸلدەرٸمەن كەزدەسٸپ, وي-ٶرٸسٸ كەڭەيە تٷسەدٸ, جاڭا ٶمٸر ورناتۋعا بەلسەنە ارالاسىپ, قۇلشىنا كٸرٸسەدٸ. وقۋى از بولعانمەن پايىم-پاراساتى مول, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابٸلەتٸ, حاريزماسى بار جان بولعاندىقتان ٶز ماڭىنا ادامداردى توپتاستىرىپ, ۋەلٸ سٶزٸمەن يلاندىرا الاتىن قاسيەتٸ بولعان.
1923-1928 جىلدار شاعان اۋىل شارۋاشىلىق نەسيەلٸك سەرٸكتەستٸگٸن ۇيىمداستىرادى. 1928 جىلى قىزىلوردا رەسپۋبليكا استاناسى بولىپ تۇرعان كەزدە ارنايى جەرمەڭكە ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ بٸرٸ بولعان.
1928-1932 جىلدارى اۋداندىق مال ٶنٸمدەرٸ شيكٸزاتتارىن دايىنداۋ (رايجيۆسىرە), 1933-1934 جىلدارى اۋداندىق تۇتىنۋشىلار وداعىندا, 1934-1937 جىلدارى اۋداندىق مال ٶنٸمدەرٸن دايىنداۋ مەكەمەلەرٸندە قىزمەت اتقارعان.
ادامدارعا جاقسىلىق جاساۋدى ساۋاپ سەزٸنٸپ, جٷدەۋ-جاداۋ اۋىلداستارىنىڭ ٶمٸرٸن ٶزگەرتۋگە ٷلەس قوسۋدى بورىشى سەزٸنگەن ول سول جىلدارداعى شاعاندىقتار ٶمٸرٸندەگٸ بار قيىنشىلىق كەزەڭدەرٸندە عايىپتان پايدا بولعان قۇتقارۋشىداي كەلە قالىپ, تٷيتكٸلدٸ مەسەلەلەردٸ شەشٸپ وتىرعانىن كٶزٸ كٶرگەندەر اڭىز ەتٸپ ايتىپ قالدىرعان.
ايابەك تٶلەباەۆتىڭ تەتەلەس ٸنٸسٸ توقبەرگەن تٶلەباەۆتىڭ بالاسى, قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى, مارقۇم ەمٸربەك توقبەرگەنوۆ بۇل كٸسٸ تۋرالى كٶزٸ كٶرگەن كٸسٸلەردٸڭ ەستەلٸكتەرٸن, دەرەكتەرٸن جيناعان ەدٸ. سول كٸسٸنٸڭ ٶتٸنٸشٸ بويىنشا بەلگٸلٸ شەجٸرەشٸ, ٶلكەتانۋمەن اينالىسقان جولداسبەك اداي بٶلەكبايتەگٸ, بايانباي تۇرلىبەكوۆ سىندى ازاماتتار كٶزكٶرگەندەردٸڭ ەستەلٸكتەرٸن جيناۋعا كٶمەكتەسكەن. سول ەستەلٸكتەردٸ ۇسىنعانداردىڭ بٸرٸ – جٷسٸپەلٸ وماروۆ قارييا بىلاي دەپ جازىپ قالدىرعان: «اۋىلدا 1929 جىلعى بايلاردىڭ مال-مٷلٸكتٸ كەمپەسكەلەۋ جەلەۋٸمەن اشا تۇياق قالماعان, قولدان ەدەيٸ جاسالعان 1932-1934 اشارشىلىق جىلدارىندا ەلدەرٸ كەلگەندەر, جٷرۋگە جارايتىندار تاماق ٸزدەپ, بوسىپ كەتتٸ, قالعاندارىمىز دالباسالاپ, نە ٸستەرٸمٸزدٸ بٸلمەي وتىرعاندا تٶرەدەي بولىپ ايابەك كٸرٸپ كەلدٸ, ول قالاداعى ورالدىق ورىستاردان اۋ ساتىپ الا كەلگەنٸن, مۇز ويىپ, بالىق اۋلاپ جان باعۋ كەرەكتٸگٸن ايتتى. «اينالامىزداعى «شالاۋكٶل», «سوركٶل», «اقور» سيياقتى كٶلدەر مەزگٸل اقپان ايى بولعاندىقتان توڭ بولىپ قاتىپ جاتقان, ٶزٸ باس بولىپ, مۇز ويىپ, بالىق اۋلاسىپ, ٶز قولىمەن ٷي-ٷيگە بٶلٸپ بەردٸ, بۇدان ەرٸ وسى جۇمىستى ۇيىمداستىرۋدى ماعان تاپسىردى. كەتەرٸندە قار ەرٸپ, كٶك كٶرٸنٸپ, مال جايۋعا مٷمكٸنشٸلٸك بولعان كەزدە جٷز قوي ەكەلٸپ بەرەمٸن, تٶلٸ سەندەردٸكٸ, سٷتٸن بٶلٸپ ٸشٸڭدەر, تەك مالدىڭ سانى كەمٸمەسٸن, ٶيتكەنٸ مالدى ٷكٸمەتتەن نەسيەگە الامىز, – دەدٸ. ۋەدەسٸندە تۇرىپ, 100 قوي ەكەلٸپ بەردٸ. ول قويدى اۋىلدا ايتجانعا باقتىردىم. بۇل دا بولسا حالىققا كٶپ سەپ بوپ, ەل ريزا بولدى».
1937 جىلى قازاقستان كپ (ب) ورتالىق كوميتەتٸ قازان پلەنۋمىنىڭ قاۋلىسىمەن قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن جاپپاي قاماۋعا الىپ, لەك-لەگٸمەن جازالاپ جاتتى. الدىمەن پارتييا كوميتەتتەرٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىلارى, زييالى قاۋىمنىڭ باس كٶتەرەر سەركەلەرٸ, كەلەسٸ كەزەكتە اۋداندىق پارتييا كوميتەتتەرٸنٸڭ حاتشىلارى, ولارمەن قاتىناستا بولدى دەپ شارۋاشىلىق باسشىلارىن قاماۋعا الدى.
ەل ٸشٸندەگٸ حالىقتى سوڭىنان ەرتە بٸلگەن, كٶزٸ اشىق ەل اعالارىنا دا «حالىق جاۋلارى» دەپ جالا جاپتى. سولاردىڭ بٸرٸ ايابەك تٶلەباەۆ وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسى ٸشكٸ ٸستەر حالىق كوميسسارياتى باسقارماسى «ٷشتٸگٸنٸڭ» 1937 جىلعى قاراشاداعى قاۋلىسىمەن «كونتررەۆوليۋتسييالىق ۇلتشىل الاشوردا مٷشەلەرٸمەن بايلانىستا بولىپ, ٷكٸمەتكە قارسى ٷگٸت-ناسيحات جۇمىستارىن جٷرگٸزدٸ» دەپ ايىپتالىپ, اتۋعا ٷكٸم شىعارىلعان (58-10-11 باپ بويىنشا).
تۇتقىنداۋعا سانكتسييا بەرٸلگەنٸ تۋرالى قىزىلوردا اۋداندىق نكۆد باستىعى سۆينارەنكو قول قويعان انىقتامادا «ەلەۋمەتتٸك تەگٸ – باي بالاسى, ٶكٸمەتكە قارسى توپقا جەتەكشٸلٸك جاساعان, اۋدان حاتشىسى حودجاەۆپەن قاتىسادى, الاشوردالىق «اقجول» گازەتٸنٸڭ بۇرىنعى رەداكتورى يسا توقتىباەۆپەن قىزىلوردا قالاسىندا جاسىرىن كەزدەستٸ» دەپ جالا جابىلعان.
1958 جىلى قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن جاپپاي رەابيليتاتسييالاۋ تۋرالى قازاق كسر زاڭىنا سەيكەس «ٷشتٸكتٸڭ» قاۋلىسى, سوت ٷكٸمدەرٸ, تاعىلعان ايىپتار نەگٸزسٸز دەپ انىقتالىپ, اقتالدى. وسىنداي اسىل ەردٸڭ, جازىقسىز جالانىڭ قۇربانى بولعان ايابەك تٶلەباەۆتىڭ ارتىندا زايىبى مەرييا جەنە ابىلاي, قايسار اتتى ەكٸ ۇلى قالعان. «حالىق جاۋىنىڭ» بالاسى رەتٸندە ولار دا كٶپ قيىنشىلىق كٶرٸپ, ٶزدەرٸ ارمانداعان وقۋلارىن اياقتاي الماي, ەدٸلەتسٸزدٸكتەن زارداپ شەكتٸ. بٸراق «ورنىندا بار وڭالار» دەمەكشٸ, ولاردىڭ بالالارى قىزىلوردا, كٶكشەتاۋ, استانا قالالارىندا تەۋەلسٸز ەلٸمٸزدٸڭ يگٸلٸگٸ ٷشٸن ەڭبەك ەتٸپ, اتا اتىنا لايىق ٶمٸر سٷرۋدە.
ەل اقساقالدارى قۇرمەتپەن «ايابەك جايلاۋى», «ايابەك ارىعى», «ايابەك دٷكەنٸ» اتاعان, ٶز قولتاڭباسى قالعان ورىندار قازٸرگە دەيٸن اڭىز بولىپ ايتىلادى. شاعان اۋىلىنداعى بٸر كٶشەگە ەسٸمٸ بەرٸلۋٸ دە ەل جادىنان مەڭگٸگە ورىن العانىنىڭ ايعاعى.
تاعدىر تەپەرٸشٸن كٶرٸپ, عۇمىرى قىسقا بولعان ەل اياۋلىسى تۋرالى ەسكە الۋدى پارىزىمىز سانادىق.
نەسٸپجامال ەبٸلداەۆا
