كەز كەلگەن ۇلتتىڭ تاعدىرى ۋاقىتپەن بٸرگە ٶزگەرٸپ, تاريحپەن بٸرگە قالىپتاسادى. زامان كٶشٸنە ٸلەسكەن ەل عانا ٶز تەۋەلسٸزدٸگٸن باياندى ەتٸپ, بولاشاققا نىق قادام باسا الادى. قازاقستان بٷگٸندە وسىنداي شەشۋشٸ كەزەڭنٸڭ بەل ورتاسىندا تۇر. بٷگٸنگٸ قازاق قوعامى - تەك بەيبٸت كٷننٸڭ مۇراگەرٸ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ٷلكەن ٶزگەرٸستەردٸڭ, جاڭعىرۋ مەن جاڭارۋدىڭ كۋەگەرٸ. وسى سەتتە بٸزدٸڭ ەلٸمٸز دە دامۋ جولىن قايتا باعامداپ, جاڭاشا قارقىنمەن العا ۇمتىلۋدا. مەملەكەت پەن حالىقتىڭ اراسىنداعى ديالوگ تەرەڭدەپ, ەر ادامنىڭ ٷنٸ ەستٸلٸپ كەلەدٸ.
وسىعان وراي,قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸ جانىنداعى قازاقستان ستراتەگييالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ازييا زەرتتەۋلەرٸ بٶلٸمٸنٸڭ جەتەكشٸسٸ قۇرماشەۆ ايدار كەنجەبەكۇلى ەلٸمٸزدە جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ قازٸرگٸ باعىتىنا قاتىستى ٶز پٸكٸرٸن بٸلدٸرٸپ, مازمۇنى مەن ماڭىزدىلىعىنا جان-جاقتى توقتالىپ ٶتتٸ, - دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
- قازاقستانداعى قازٸرگٸ مەملەكەتتٸك ساياسات باعىتىن قالاي باعالايسىز?
- بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاقستاننىڭ مەملەكەتتٸك ساياساتى تۇراقتى دامۋ مەن ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتتٸلٸك يدەيالارىن باسشىلىققا الا وتىرىپ قالىپتاسىپ كەلەدٸ. سوڭعى جىلدارداعى تەرەڭ ترانسفورماتسييالاردان كەيٸن ەلٸمٸز جٷيەلٸ ەرٸ بولجامدى باسقارۋ مودەلٸنە كٶشٸپ, رەفورمالار تەك ساياسي ٶكٸلەتتٸكتەردٸ قايتا بٶلۋمەن شەكتەلمەي, ينستيتۋتتاردى كٷشەيتۋگە, ادامي كاپيتالدى دامىتۋعا جەنە مەملەكەتتٸك قىزمەت ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالۋدا.
بۇل تۇرعىدان العاندا, قازاقستان ستراتەگييالىق جوسپارلاۋعا جەنە ۇزاق مەرزٸمدٸ بولجاۋعا نەگٸزدەلگەن دامۋ جولىن تاڭداعان مەملەكەتكە اينالۋدا.
مەملەكەتتٸك ساياساتتاعى باستى نازار- ازاماتتار ٷشٸن تەڭ مٷمكٸندٸك تۋدىرۋ مەن قوعام مەن بيلٸك اراسىنداعى سەنٸمدٸ ارتتىرۋ. بٷگٸندە ساياسات حالىقتىڭ ناقتى سۇرانىسىنا بەيٸمدەلٸپ وتىر, بۇل- سوت جٷيەسٸن رەفورمالاۋدان, اشىق دەرەكتەرگە قولجەتٸمدٸلٸك ارتتىرۋدان, مەملەكەتتٸك قىزمەتتەگٸ كادرلاردى جاڭارتۋدان جەنە ٶڭٸرلٸك باسقارۋدى كٷشەيتۋدەن ايقىن كٶرٸنەدٸ.
مۇنىڭ بارلىعى ەلدە جاڭا باسقارۋ مەدەنيەتٸنٸڭ- اشىقتىققا, ەسەپ بەرۋگە, كەرٸ بايلانىس پەن پراگماتيزمگە نەگٸزدەلگەن مەدەنيەتتٸڭ قالىپتاسىپ كەلە جاتقانىن كٶرسەتەدٸ.
-«ەدٸلەتتٸ قازاقستان» رەفورماسىنىڭ مەنٸ نەدە? بۇل باستاما قانداي نەگٸزگٸ باعىتتاردى قامتيدى?
- «ەدٸلەتتٸ قازاقستان» رەفورماسى- قازٸرگٸ مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ يدەولوگييالىق ەرٸ ينستيتۋتسيونالدىق ٸرگەتاسى بولىپ تابىلادى. ونىڭ باستى ماقساتى- ەربٸر ازاماتتىڭ تابىسقا جەتۋٸنە تەڭ مٷمكٸندٸك بەرەتٸن, ال مەملەكەتتٸك بيلٸگٸ قوعام يگٸلٸگٸ ٷشٸن جۇمىس ٸستەيتٸن ەدٸلەتتٸ مەملەكەت قالىپتاستىرۋ. بۇل تۇجىرىمداما: ساياسي جاڭعىرۋدى, ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋدى ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتتٸلٸكتٸ نىعايتۋدى بٸر ارنادا توعىستىرادى. تەجٸريبە جٷزٸندە بۇل: ساياسي جٷيەنٸڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ارتتىرۋدى, رەسۋرستاردى بٶلۋدٸڭ ەدٸلەتتٸ مەحانيزمدەرٸن قايتا قاراۋدى, كەسٸپكەرلٸكتٸ قولداۋدى, جەكە مەنشٸكتٸ قورعاۋدى, ەلەۋمەتتٸك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدى بٸلدٸرەدٸ.
«ەدٸلەتتٸ قازاقستان» - بۇل بيلٸك, بيزنەس جەنە قوعام اراسىنداعى ٶزارا قارىم- قاتىناستىڭ جاڭا مودەلٸن قالىپتاستىرۋعا جاسالعان تالپىنىس. مۇنداعى باستى ٶلشەم- ازاماتتاردىڭ مەملەكەتكە دەگەن سەنٸمٸ.
- قازٸردٸڭ ٶزٸندە ٸسكە اسقان باستامالاردىڭ ٸشٸنەن ەڭ ماڭىزدىلارى قايسىسى?
- ٸسكە اسقان باستامالاردىڭ ٸشٸندە ساياسي جٷيەنٸ ينستيتۋتسيونالدى تۇرعىدا قايتا قۇرۋعا باعىتتالعان قادامدار ەرەكشە ماڭىزدى بولدى. كونستيتۋتسيياعا ەنگٸزٸلگەن ٶزگەرٸستەر, كونستيتۋتسييالىق سوتتىڭ قايتا قۇرىلۋى, ارالاس سايلاۋ جٷيەسٸنٸڭ ەنگٸزٸلۋٸ, سونداي- اق سوت جٷيەسٸ مەن جەرگٸلٸكتٸ باسقارۋ سالاسىنداعى رەفورمالار- مۇنىڭ بارلىعى ەلٸمٸزدەگٸ ينستيتۋتتاردىڭ ٶكٸلدٸك, اشىقتىق جەنە جاۋاپكەرشٸلٸك دەڭگەيٸن ارتتىردى. ال بۇل ٶز كەزەگٸندە دەموكراتييانى نىعايتۋدىڭ باستى العىشارتتارىنىڭ بٸرٸ سانالادى.
سونىمەن قاتار, ەلەۋمەتتٸك- ەكونوميكالىق باستامالار دا ايتارلىقتاي ماڭىزعا يە. اتاپ ايتقاندا, جاڭا سالىق ساياساتى, بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن رەفورمالاۋ, مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردٸ تسيفرلاندىرۋ سىندى باعىتتاردا ەلەۋلٸ ٸلگەرٸلەۋشٸلٸك بايقالادى.
تسيفرلىق شەشٸمدەردٸڭ ارقاسىندا ازامات ەندٸ ساياساتتىڭ «سىرتىندا» ەمەس, پروتسەستەردٸڭ تولىققاندى قاتىسۋشىسىنا اينالىپ وتىر. بۇل رەفورمالار سانعا ەمەس, ساپاعا نەگٸزدەلگەن ٶزگەرٸستەر كەزەڭٸنە اياق باسقانىمىزدى كٶرسەتەدٸ.
-«حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» ۇعىمى نەنٸ بٸلدٸرەدٸ?
«حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» - بۇل قوعاممەن تۇراقتى ديالوگقا نەگٸزدەلگەن باسقارۋ فيلوسوفيياسى. بۇل ۇعىم جاي عانا اقپارات تاراتۋ ەمەس, ازاماتتاردىڭ ٷنٸن شىن مەنٸندە ەستٸپ, ولاردىڭ سۇرانىستارىنا ناقتى ەرەكەت ەتۋ دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ.
مۇنداي تەسٸل- بيلٸكتٸڭ بۇيرىق بەرۋشٸ ەكٸمشٸلٸك رٶلٸنەن گٶرٸ, سەرٸكتەستٸك قاتىناسقا كٶشكەنٸن كٶرسەتەدٸ. مۇندا باستى نازار باقىلاۋعا ەمەس, ازاماتتاردى مەملەكەتتٸك شەشٸمدەرگە تارتۋعا باعىتتالعان.
«حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت»- بۇل بيلٸك پەن قوعام اراسىنداعى ٶزارا قارىم- قاتىناستىڭ جاڭا فورماتى. ول ٷش نەگٸزگٸ قاعيداتقا سٷيەنەدٸ: اشىقتىق, ەسەپ بەرۋشٸلٸك, كەرٸ بايلانىس. وسى مەحانيزمدەر ارقىلى عانا سەنٸمگە نەگٸزدەلگەن قاتىناس قالىپتاسادى.
- بۇل تۇجىرىمدامانىڭ تەجٸريبەدە جٷزەگە اسۋىندا قانداي ٸلگەرٸلەۋشٸلٸكتٸ بايقايسىز?
- بٷگٸندە كەرٸ بايلانىستى ينستيتۋتسيونالاندىرۋ باعىتىندا ەلەۋلٸ ٸلگەرٸلەۋشٸلٸك بايقالادى. قوعامدىق كەڭەستەردٸڭ قۇرىلۋى, «ە-ٶتٸنٸش» بٸرىڭعاي جٷيەسٸنٸڭ جۇمىس ٸستەۋٸ, ازاماتتىق باستامالارعا ارنالعان تٷرلٸ پلاتفورمالاردىڭ دامۋى- مۇنىڭ بارلىعى ازامات پەن مەملەكەت اراسىنداعى بايلانىستى اشىق ەرٸ ٶلشەۋگە بولاتىن دەڭگەيگە كٶتەردٸ.
دەگەنمەن, «حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قاعيداتىنىڭ ورنىعۋى تەك تەحنيكالىق قۇرالدارعا ەمەس, ەڭ الدىمەن, ديالوگ مەدەنيەتٸنە, شەنەۋنٸكتەردٸڭ اشىقتىققا دايىن بولۋىنا جەنە ولاردىڭ كەسٸبيلٸگٸنە تٸكەلەي بايلانىستى.
ەڭ ماڭىزدىسى- قوعام پٸكٸرٸن سىن رەتٸندە ەمەس, مەملەكەتتٸك ساياساتتى جەتٸلدٸرۋگە ارنالعان قۇندى رەسۋرس رەتٸندە قابىلداي بٸلۋ. سوندا عانا ەل مەن بيلٸك اراسىنداعى ٶزارا سەنٸم مەن سەرٸكتەستٸك ارتادى.
- مەملەكەتتٸك باستامالاردا «ادال ازامات» تۇجىرىمداماسى قانداي رٶل اتقارادى?
- «ادال ازامات» تۇجىرىمداماسى - بۇل قوعام ٶمٸرٸنە بەلسەنە ارالاسۋدى ازاماتتىق پارىز ەرٸ تابيعي نورما رەتٸندە قابىلدايتىن جاۋاپتى تۇلعانى قالىپتاستىرۋ يدەياسى.
بۇل باستاما «حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قاعيداتىن تولىقتىرىپ, مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸك تەڭگەرٸمٸن ساقتاۋعا نەگٸز بولادى. ياعني, ەدٸلەتتٸ مەملەكەت قۇرۋ ٷشٸن بەلسەندٸ, ادال ەرٸ سانالى ازاماتسىز ول مٷمكٸن ەمەس.
تەجٸريبە جٷزٸندە بۇل: ازاماتتىق بٸلٸم بەرۋدٸ دامىتۋ, ۆولونتەرلٸكتٸ قولداۋ, سايلاۋعا ادال قاتىسۋ مەدەنيەتٸن قالىپتاستىرۋ, قوعامدىق باستامالارعا ٷن قوسۋ سەكٸلدٸ ناقتى ەرەكەتتەر ارقىلى كٶرٸنٸس تابادى.
«ادال ازامات» - بۇل جاڭا ويلاۋ مودەلٸن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان باستاما, مۇندا ادالدىق پەن جاۋاپكەرشٸلٸك ەرەكشە قاسيەت ەمەس, كەرٸسٸنشە قالىپتى ٶمٸر سالتىنا اينالۋعا تيٸس.
- سوڭعى جىلدارى قازاقستاننىڭ سايلاۋ جٷيەسٸندە قانداي ٶزگەرٸستەر بولدى?
- سايلاۋ جٷيەسٸندە تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸستەر بولدى. ارالاس سايلاۋ مودەلٸ ەنگٸزٸلدٸ, ٶزٸن-ٶزٸ ۇسىنۋ مٷمكٸندٸگٸ كەڭەيدٸ, پارتييالار ٷشٸن كەدەرگٸلەر ازايتىلدى, ال سايلاۋ بارىسىن باقىلاۋ اشىق ەرٸ تسيفرلىق سيپاتقا يە بولدى. بۇل ٶزگەرٸستەر سايلاۋ بەسەكەلەستٸگٸن ارتتىرىپ, نەتيجەلەرگە دەگەن سەنٸمدٸ كٷشەيتتٸ.
سايلاۋ رەفورماسى ازاماتتار مەن ولاردىڭ ٶكٸلدەرٸ اراسىنداعى بايلانىستى دا نىعايتتى. بٸر مانداتتى وكرۋگتەردەن سايلانعان دەپۋتاتتاردىڭ تٸكەلەي ەسەپ بەرۋٸ پارلامەنتتٸ سايلاۋشىلارعا جاقىنداتا تٷستٸ. قازاقستان سەنٸم مەن ازاماتتىق بەلسەندٸلٸككە نەگٸزدەلگەن ٶزٸنە تەن سايلاۋ دەموكراتيياسى مودەلٸن بٸرتٸندەپ قالىپتاستىرىپ كەلەدٸ.
- سايلاۋ جٷيەسٸندە جاستار مەن جاڭا ساياسي قوزعالىستار قانداي رٶل اتقارادى?
-جاستار – جاڭا ساياسي ويلاۋدىڭ تاسىمالداۋشىسى بولىپ وتىر. ولار تسيفرلىق قۇرالداردى بەلسەندٸ قولدانادى, سايلاۋدى باقىلاۋعا, قوعامدىق جوبالارعا قاتىسادى, جەنە ٶكٸلدٸ بيلٸك ورگاندارىنا سايلاۋعا تٷسۋگە جيٸ تالپىنىپ جٷر. جاستار ٷشٸن ۇران ەمەس, ناقتى نەتيجە ماڭىزدى, بۇل مازمۇندى ساياساتتىڭ دامۋىنا تٷرتكٸ بولادى.
جاڭا ساياسي قوزعالىستار مەن قوعامدىق باستامالار ساياسي كەڭٸستٸكتٸ ەرتاراپتاندىرىپ وتىر. ولار ەكولوگييا, ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتتٸلٸك, تسيفرلىق قۇقىقتار سيياقتى جاڭا تاقىرىپتاردى كٶتەرۋدە. بۇل – ساياسي جٷيەنٸ يكەمدٸرەك ەرٸ قوعامعا جاقىنىراق ەتەتٸن جاڭارۋ ەنەرگيياسى.
- رەفورمالاردىڭ تۇراقتى بولۋى ٷشٸن مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى كوممۋنيكاتسييادا نە ٶزگەرۋٸ كەرەك?
- ماڭىزدىسى – ەكٸجاقتى ەرٸ مازمۇندى كوممۋنيكاتسييانى قامتاماسىز ەتۋ. مىسالى, مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن ساراپشىلار شەشٸمدەردٸڭ نە سەبەپتٸ قابىلدانعانىن, ولار قانداي نەتيجەلەرگە ەكەلەتٸنٸن, جەنە ازاماتتار بۇل پروتسەستەرگە قالاي قاتىسا الاتىنىن تٷسٸندٸرۋٸ كەرەك. تەك وسىنداي جولمەن سەنٸم مەن ورتاقتىق سەزٸمٸ قالىپتاسادى.
سونىمەن قاتار, كوممۋنيكاتسييا ساياساتتىڭ بٸر بٶلٸگٸنە اينالۋى تيٸس. قوعاممەن قاراپايىم ەرٸ شىنايى تٸلدە سٶيلەسۋ, زاماناۋي تەسٸلدەردٸ قولدانۋ قاجەت. رەفورمالار جوعارىدان تاڭىلعان ٶزگەرٸستەر ەمەس, ورتاق ٸس رەتٸندە قابىلدانعاندا عانا ولار تۇراقتى ەرٸ تيٸمدٸ بولادى.
- مەملەكەتتٸك ساياساتتى جەتٸلدٸرۋ جولىنداعى پايدالى پٸكٸرلەرٸڭٸز بەن شىنايى كٶزقاراسىڭىز ٷشٸن العىس بٸلدٸرەمٸز.
