ٶكٸنٸشكە وراي, قازٸر اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸ تۋرالى ستاتيستيكالىق دەرەكتەردە ٷيلەسپەيتٸن, بٸر بٸرٸنەن الشاق اقپاراتتار بار.
وسىعان بايلانىستى كٶپتەگەن مىسالدار كەلتٸرۋگە بولادى. ەكٸمدەردٸڭ مەلٸمەتٸنشە, بيىلعى جىلى 16 ميلليون گەكتاردان 16 ميلليون توننا استىق جينالعان ەكەن.
دەگەنمەن, بيىل داقىلداردىڭ ٶسۋ كەزەڭٸندەگٸ قۇرعاقشىلىق ٶنٸمگە ٶتە قاتتى زييان كەلتٸرگەنٸ انىق. ال باتىس ٶڭٸرلەردٸڭ, اقمولا, ەسٸرەسە, قوستاناي وبلىستارىنىڭ بٸرقاتار شارۋاشىلىقتارىندا ەگٸننٸڭ بٸر بٶلٸگٸ مٷلدەم كٷيٸپ كەتتٸ. وسىعان بايلانىستى, استىق ٶندٸرٸسٸمەن اينالىساتىن ماماندار مەن عالىمداردىڭ بيىلعىداي ٶتە قۇرعاق اۋا رايى جاعدايىندا گەكتارىنان 10 تسەنتنەردەن, ياعني ورتاشا ٶنٸم الىنعانىنا ٷلكەن كٷمەنٸ بار.
ستاتيستيكا بويىنشا, ٶتكەن جىلى كارتوپتىڭ جالپى تٷسٸمٸ شامامەن 4 ميلليون توننانى قۇرادى, ونىڭ 2,1 ميلليون تونناسى نەمەسە ٶندٸرٸستٸڭ جارتىسىنان كٶبٸ جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتارعا تيەسٸلٸ.
تەڭگەرٸم دۇرىس بولعان جاعدايدا, بۇل كٶلەمدەگٸ كارتوپ بٸزگە اۋىل شارۋاشىلىعى جىلىنىڭ سوڭىنا دەيٸن جەتەر ەدٸ. بٸراق ٶزدەرٸڭٸزگە مەلٸم كٶكتەمدە ونىڭ باعاسى كٷرت كٶتەرٸلٸپ كەتتٸ جەنە 4 ايدا ەلٸمٸزگە كارتوپ بۇرىنعىدان 67 ەسە كٶپ يمپورتتالدى.
وسىنداي, اۋىلشارۋاشىلىق ستاتيستيكاسىن قالىپتاستىرۋداعى جٷيەلٸ پروبلەمالاردى كٶرسەتەتٸن كٶپتەگەن مىسالدار كەلتٸرۋگە بولادى.
قازٸر, اۋىل شارۋاشىلىعى ٶندٸرٸسٸنٸڭ كٶلەمٸ تۋرالى ەسەپتٸ تەك زاڭدى تۇلعالار عانا تاپسىرادى, ال شارۋا/فەرمەر قوجالىقتارىنان جەنە جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردان بۇل دەرەكتەردٸ ينتەرۆيۋەرلەر ٸرٸكتەمەلٸ ەدٸسپەن جينايدى.
شارۋا قوجالىقتارىنىڭ تەك 30%-ى جەنە قوسالقى شارۋاشىلقتارىنىڭ بار بولعانى 2,5%-ى عانا ەسەپ بەرەدٸ, ياعني ولاردىڭ 97,5% ەشقانداي ەسەپ بەرمەيدٸ. باسقاشا ايتقاندا, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ٶندٸرٸس كٶلەمٸنٸڭ ەدەۋٸر ٷلەسٸ ەكٸمدەر جينايتىن ەكٸمشٸلٸك اقپاراتقا نەگٸزدەلٸپ ايقىندالادى. بٷگٸندە ٷكٸمەت اۋىل شارۋاشىلىق سالاسىندا تسيفرلاندىرۋ بويىنشا بەلسەندٸ شارالار قابىلداۋدا.
بٸز جاقىندا تسيفرلى ٷكٸمەت وفيسٸنٸڭ جۇمىسىمەن تانىستىق. ٷكٸمەت جۇمىسىنداعى وسىنداي جاڭا باعىتتاردى قولداۋ كەرەك دەپ سانايمىز.
بٸراق, سونىمەن قاتار ەكٸمدەردٸڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جاي-كٷيٸ بويىنشا جيناعان اقپاراتىنىڭ دۇرىستىعىن قامتاماسىز ەتۋ جٶنٸندەگٸ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ارتتىرۋىمىز كەرەك.
ستاتيستيكا باسشىلارىنىڭ ٶزدەرٸ اتاپ ٶتكەندەي, جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاندار ٶز رەيتٸنگٸلەرٸن ارتتىرۋ ماقساتىندا ەگٸن ٶنٸمدٸلٸگٸ بويىنشا جوعارى كٶرسەتكٸشتەرگە مٷددەلٸگٸ ستاتيستيكا دەرەكتەرٸن بۇرمالاۋىنۋىنا ەكەلۋ قاۋٸپٸ بار.
ال بۇرمالانعان اقپاراتتار «قيسىق اينا» ەسەرٸن تۋدىرىپ مەملەكەتتٸك ورگاندارىنىڭ ماڭىزدى شەشٸمدەر قابىلداۋىنا, سونىڭ ٸشٸندە ازىق-تٷلٸك بالانسىن رەتتەۋ جۇمىستارىنا نەگٸز بولۋى مٷمكٸن.
ەكٸنشٸ مەسەلە, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆ اگروٶنەركەسٸپتٸك كەشەندٸ سۋبسيدييالاۋداعى جاعدايدى تٷبەگەيلٸ جاقسارتۋ جٶنٸندە ناقتى نۇسقاۋلار بەردٸ. وسى سالادا جاقىندا جارييا بولعان مەملەكەتتٸك قاراجاتتى جاپپاي ۇرلاۋ فاكتٸلەرٸنە ازاماتتارىمىز ٶز نارازىلىقتارىن ەدٸل بٸلدٸرۋدە. بٸز قاراستىرىپ وتىرعان بيۋدجەتتە اگرارلىق سالانى سۋبسيدييالاۋعا 2022 جىلى 303 ملرد تەڭگە بٶلۋ جوسپارلانىپ وتىر.
وسىدان ون جىل بۇرىن اۋىل شارۋاشىلىعىندا 15 تٷرلٸ سۋبسيدييا بولعان, ال سوڭعى جىلدارى ولاردىڭ سانى 51-گە دەيٸن ٶستٸ, ياعني 3,5 ەسە. بٸراق بۇدان مەملەكەتتٸك قولداۋدىڭ تيٸمدٸلٸگٸ اسا ارتقان جوق.
مۇنىڭ سەبەبٸ وسى سالاداعى كەلەسٸدەي جٷيەلٸ ٷش مەسەلە بولىپ تابىلادى.
بٸرٸنشٸدەن, كٶپتەگەن مەملەكەتتٸك قولداۋ تٷرلەرٸنٸڭ ماقساتى تٷپكٸلٸكتٸ نەتيجەگە جەتۋگە ەمەس, ارالىق تەحنولوگييالىق پروتسەستەردٸ ورىنداۋعا باعىتتالعان. ٶز كەزەگٸندە, سۋبسيدييا الۋشىنىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ دە جوق, ٶيتكەنٸ ەرەجەلەردە جۇمىس نەتيجەلٸلٸگٸنٸڭ ناقتى ينديكاتورلارى انىقتالماعان.
ەكٸنشٸدەن, سۋبسيدييا بٶلۋ ەرەجەلەرٸندە بەلگٸلەنگەن سەيكەستٸكتٸڭ كٶپتەگەن كريتەرييلەرٸنٸڭ انىقسىزدىعىنان, وسى باعدارلامالاردى ەكٸمشٸلەندٸرۋدٸڭ كٷردەلٸلٸگٸنەن سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ ورىن الۋ دەڭگەيٸ جوعارى.
ٷشٸنشٸدەن, كٶپتەگەن اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن ٶندٸرۋشٸلەر ٷشٸن سۋبسيدييالاردىڭ قولجەتٸمسٸزدٸگٸ. سۋبەكتٸلەردٸڭ, نەگٸزٸنەن ورتا جەنە ۇساق شارۋاشىلىقتاردىڭ 80%-ى مەملەكەتتٸك قولداۋ شارالارىنا قول جەتكٸزە المايدى. سونىمەن قاتار, دۇرىس جوسپارلانباعاندىقتان, اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن ٶندٸرۋشٸلەر بەكٸتٸلگەن كۆوتالار اياسىندا دا سۋبسيدييا الا المايدى, بۇل مەملەكەتتٸك قولداۋ جٷيەسٸنٸڭ بولجاۋسىزدىعىنا ەكەلٸپ, سالاعا ينۆەستيتسييالاردى تارتۋدا ەدەۋٸر تەجەگٸش بولىپ سانالادى.
مەسەلەنٸ شەشۋ جولىندا نە ۇسىنباقپىز?
بٸرٸنشٸدەن, سۋبسيدييالاردى الۋدىڭ نەگٸزگٸ كريتەرييٸ رەتٸندە ەڭبەكتٸڭ تٷپكٸلٸكتٸ نەتيجەسٸ, ياعني ٶزٸنٸڭ ٶندٸرٸپ ساتقان ٶنٸمٸنٸڭ كٶلەمٸ بولۋى كەرەك. مۇنداي كٶرسەتكٸشتٸ بۇرمالاۋ قيىن, سونداي-اق ونى باقىلاۋ دا وڭاي.
سونىمەن قاتار, ينۆەستيتسييالىق سۋبسيدييالاردى الۋدا دا كەمشٸلٸكتەر بار بولعاندىقتان, ونىڭ مەحانيزمٸن جەتٸلدٸرۋدٸ ۇسىنامىز. ۋاقىت ٶتە كەلە, مەملەكەتتٸك قولداۋ جٷيەسٸندە سالانىڭ تەحنيكالىق جەنە تەحنولوگييالىق قامتاماسىز ەتٸلۋٸ تۇراقتانعان كەزدە, بانكتٸك سىياقى مٶلشەرلەمەسٸن سۋبسيدييالاۋ ەسەبٸنەن فەرمەرلەرگە ۇزاقمەرزٸمدٸ جەنە ارزان نەسيەلەردٸ بٶلۋگە باستى نازار اۋدارۋعا بولادى.
ەكٸنشٸدەن, سۋبسيدييا الۋشىلار ٷشٸن جوسپارلاۋدى ەنگٸزۋ قاجەت. بۇل مەملەكەتتٸك قولداۋدى جٷيەلٸلٸككە ەكەلەدٸ, قاجەتتٸ بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ كٶلەمٸن دەل ەسەپتەۋگە, ينۆەستيتسييالاۋدىڭ نەعۇرلىم ٶزەكتٸ باعىتتارىن قولداۋ ٷشٸن جاعداي جاساۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
ٷشٸنشٸدەن, قازٸرگٸ «قولداۋ» سۋبسيدييا بەرۋ جٷيەسٸ تەحنيكالىق جاعىنان جەتٸلدٸرٸلمەگەن, ەڭ باستىسى, اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن ٶندٸرۋشٸلەر تاراپىنان كٶپتەگەن شاعىمدار تۋىنداتۋدا. سوندىقتان, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸنٸڭ سۋبسيدييالاردى بٶلۋدٸڭ ٶزٸندٸك مەملەكەتتٸك جٷيەسٸ بولۋى كەرەك جەنە دە ول بۇل قىزمەتتٸ تەگٸن كٶرسەتۋٸ تيٸس.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸندە سۋبسيدييالاۋ تەتٸكتەرٸن جەتٸلدٸرۋ جۇمىستارى باستالدى. بۇل جۇمىس دۇرىس باعىتتا جٷرٸپ جاتىر. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترٸمەن كەلٸسٸم بويىنشا سەنات دەپۋتاتتارى – اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ماماندار جۇمىس توبىنىڭ قۇرامىنا كٸرەتٸن بولادى.
