اەس – تۇراقتى ەرٸ ٷزدٸكسٸز ەنەرگييا كٶزٸ

يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ جەكەكشٸ عىلىمي قىزمەتكەرٸ دانييار جانسەيٸتوۆپەن اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ ارتىقشىلىعى جەنە ەلەم ەلدەرٸنٸڭ تەجٸريبەسٸ تۋرالى سٶيلەستٸك.

– دانييار مارالۇلى, اەس بٸزگە نە بەرەدٸ جەنە ونىڭ پەرسپەكتيۆاسى تۋرالى تٷسٸندٸرٸپ بەرسەڭٸز.

– ەڭ الدىمەن ەلٸمٸزدە جاڭا تەحنولوييالىق باعىت پايدا بولادى. ەلەمدەگٸ 32-ٸ ەلدە اەس بار. بٸراق بارلىعىندا اتوم ستانتسيياسى 3 نەمەسە 3+ باۋىنىنا جاتپايدى, تەك 10-12-ٸ عانا جوعارى تەحنولوگييا ستانتسييالارمەن جابدىقتالدى. ياعني اتوم سالاسىنداعى جەتەكشٸ مەملەكەتتەر ونشاقتى دەۋگە بولادى.

اەس بٸزگە نە بەرەدٸ دەگەن سۇراققا كەلەتٸن بولساق, ەكونوميكالىق تۇرعىدا تيٸمدٸ. ەلدٸڭ ينۆەستيتسييالىق تارتىمدىلىعى ارتادى. شەتەلدٸڭ ٸرٸ-ٸرٸ كومپانييالارى اەس-تٸ سەنٸمدٸ ەنەرگييا كٶزٸ رەتٸندە باعالايدى, ەكٸنشٸ جاعى, زاماناۋي تەحنولوگييانى قولداناتىن ەل رەتٸندە مويىندايدى. ەكٸنشٸ جاعى, ەكولوگييالىق تۇرعىدا تيٸمدٸ. ٶيتكەنٸ اۋاعا گازدار بٶلٸنبەيدٸ. ٷشٸنشٸدەن, قاۋٸپسٸزدٸگٸ جاعىنان تولىق كەپٸلدٸك بەرٸلەدٸ.
اتوم ستانتسيياسى ورتا ەسەپپەن 10-12 جىلدا سالىنىپ, ونىڭ بيۋدجەتٸ 12-15 ميلليارد دوللار قۇراۋى مٷمكٸن.

ساراپشىلاردىڭ اراسىندا قوعامتى قارجى جۇمساعانشا, شاعىن ستانتسييالار سالعانىمىز دۇرىس دەيتٸندەر بار. اەس-تٸ سالساق 60 جىل تۇراقتى ەنەرگييا كٶزٸ بولادى, جٶندەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزٸپ تاعى 20 جىلعا سوزۋ مٷمكٸندٸگٸ بار.

ەلەم ەلدەرٸندە 60 رەاكتور جۇمىس ٸستەپ تۇر. حالىقارالىق تەجٸريبە كٶرسەتكەندەي, ستانتسييا جۇمىس ٸستەپ تۇرعان كەزدە 3 ميلليارد دوللار سالىق رەتٸندە ەل بيۋدجەتٸنە قارجى تٷسەدٸ. ەكٸنشٸ جاعى, ستانتسييانى سالۋ باراسىندا 8 مىڭ ادام تۇراقتى جۇمىسقا تارتىلادى. ٸسكە قوسىلعاننان كەيٸن 2 مىڭ ادام وزىق تەحنولوگييالى ستانتسييادا جۇمىس ٸستەيدٸ. 60-80 جىل اەس-تە 2 مىڭ وتاندىق مامان تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلادى.

باستىسى, اەس – تۇراقتى ەرٸ ٷزدٸكسٸز ەنەرگييا كٶزٸ. ەزٸرگە اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ ورىن باساتىن ٶزگە ستانتسييالار جوق.

– سٸز اەس-تە قاۋٸپسٸزدٸگٸ جاعىنان تولىق كەپٸلدٸك بەرٸلەدٸ دەپ وتىرسىز. وسىنى قاراپايىم ادامدارعا تولىق تٷسٸندٸرٸپ بەرسەڭٸز.

– حالىق «اەس سالىندا ما بٸز ەشقانداي جەردٸ پايدالانباۋىمىز كەرەك, ول جەردە ادام تۇرماۋى كەرەك, ول جەردە اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسپاۋ كەرەك» دەپ ويلاۋى مٷمكٸن. ولاي ەمەس, قازٸرگٸ سانيتارلىق قورعاۋ ايماعى 3 شاقىرىمنان اسپايدى.

اتوم ستانتسيياسىنىڭ وتىنى – ۋران. ٶزگە ستانتسييالاردان ايىرماشىلىعى – وسى. ەلدەگٸ 70 پايىزى كٶمٸرمەن جۇمىس ٸستەيتٸن ستانتسييالاردا ٶندٸرٸلەدٸ. ۋراننىڭ تٷرلەرٸ كٶپ. اەس-كە 4-6 پايىز بايىتىلعان Uranium-235 قولدانىلادى. اتوم ەنەرگييا جٶنٸندەگٸ حالىقارالىق اگەنتٸگٸنٸڭ ستاتيستيكاسى بويىنشا, اۆتيۆتٸ ايماقتا (رەاكتوردىڭ وتىن تۇراتىن جەرٸ) اپات بولۋ ىقتيمالدىلىعى (بالقىپ كەتۋٸ) مٷلدە مٷمكٸن ەمەس. «رەاكتور جارىلادى» دەيتٸن ادامدار بار. بۇل – قاتە تۇجىرىم.

رەاكتور جارىلمايدى. ٶيتكەنٸ جارىلۋ ٷشٸن Uranium-235-ٸ 90 پايىز ۋرانمەن بايىتىلۋى كەرەك. ال, رەاكتوردا 4-6 پايىزدى ۋران عانا بولادى.
ەندٸ رەاكتوردىق قۇرىلىمىنا كەلەيٸك. رەاكتوردىڭ كورپۋسى جوعارى سۇرىپتى 200 ميلليمەتر بولاتتان قۇيىلادى. اۆتوماتتاندىرىلعان جٷيە ارقىلى رەاكتور قىزعان كەزدە سۋىتىلىپ تۇرادى. اكتيۆتٸ جەنە پاسسيۆتٸ ٶزارا قايتالاناتىن قاۋٸپسٸزدٸك جٷيەلەرٸ بار. مەسەلەن ادامي فاكتوردان قاتەلٸك كەتكەن جاعدايدا, پاسسيۆتٸ جٷيە ٸسكە قوسىلىپ, دەر كەزٸڭدە كەمشٸلٸكتٸڭ الدىن الادى. ودان بٶلەك, 3+ بۋىندى ستانتسييالارداعى اكتيۆتٸ ايماق شامامەن 12-20 مەتر بولادى. ونىڭ سىرتىندا قورعاۋ قابىعى ورنالاسادى. ول 1 مەترٸ بەتون جاۋىپ تۇرادى. بۇل ايماق تابيعي جەنە انتروپوگەندٸك قاۋٸپتەردەن ساقتايدى. رەاكتور شاحتاسىنىڭ تٶمەنگٸ بٶلٸگٸندە اۋىر اۆارييالار كەزٸندە اكتيۆتٸ ايماقتىڭ بالقۋىن وقشاۋلاۋ ٷشٸن «بالقىما تۇزاعى» سالىنادى. جەردٸڭ استىنداعى ديامەترٸ – 12-20 مەتردٸ قۇرايدى. 1000 جىلدا بٸر وقيعا ورىن الىپ, رەاكتور بالقىپ, رادياتسييا بٶلٸنەتٸن بولسا, اۆتيۆتٸ ايماق تٶمەندەگٸ «بالقىما تۇزاعىنا» تٷسٸپ, اۆتوماتتى تٷردە ونىڭ تٶبەسٸ جابىلادى.

اتوم ەلەكتر ستانتسييالارى سالىستىرمالى تٷردە از وتىنمەن جۇمىس ٸستەي الادى. سالماعى نەبەرٸ 3 گرامم بولاتىن ۋراننىڭ ٶزٸ بٸر توننا كٶمٸر نەمەسە 480 ليتر مۇناي سيياقتى كٶپ ەنەرگييا بەرەدٸ. بۇل قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸن ارتتىرارى سٶزسٸز.

– تۇراقتى ەنەرگييا كٶزٸن الۋعا ۇمتىلىپ جاتقان ەلدەر اەس-كە باسىمدىق بەرۋدە. مۇنىڭ سەبەبٸ نەدە? وزىق ەلدەردٸڭ اەس-كە كٶزقاراسى قانداي?

– قازٸر ەلەم بويىنشا 415 رەاكتور جۇمىس ٸستەيدٸ. ياعني 200-دەن استام اەس ەنەرگييا بەرٸپ تۇر. وزىق ەلدەردٸڭ اراسىندا گەرمانييا, شۆەتسييا اتومدىق باعدارماسىنا ساقتىقپەن قاراپ جاتىر دەيتٸندەر بار. بۇعان بۇل ەلدەردٸڭ ٸشكٸ سەبەبٸ بار. بٸرٸنشٸدەن, گەرمانيياداعى بولسىن, شۆەتسيياداعى بولسىن اتوم ستانتسييالارى العاشقى بۋىنعا جاتادى. سوسىن تولىق جاۋىپ تاستاعان جوق, ەكونوميكاسىنا قاجەتتٸ ەنەرگييانىڭ 50 پايىزىنا دەيٸن ەسكٸ اەس-دەن الىپ وتىر. قالعان بٶلٸگٸن كٶرشٸ ەلدەردەن تاسىمالدايدى.

مەسەلەن, گەرمانييا فرانتسييادان, شۆەتسييا فينلياندييادان ەلەكتر ەنەرگيياسىن يمپورتتايدى. ەۋروپا مەملەكەتتەرٸ اراسىندا ەكونوميكالىق ينتەگراتسييا جوعارى.

فرانتسييا تۇتىناتىن ەنەرگييانىڭ 70 پايىزىن اەس-تەن الادى جەنە ارتىعىن كٶرشٸ ەلدەرگە ساتادى. رەسمي پاريج ٷشٸن ەنەرگييا كٶزگە كٶرٸنبەيتٸن مۇناي بولىپ تۇر.

بٸرٸككەن اراب ەمٸرلٸگٸ اەس-تەن ەنەرگييا الۋعا كٶشتٸ. ٶزبەكستان اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋعا نيەتتٸ. ارابتاردا – مۇناي, ٶزبەكتەردە گازدىڭ مول قورى بار. سولاي بولا تۇرا بۇل ەلدەر اتوم باعدارلاماسىن ٸلگەرٸلەتۋدٸ باسىمدىق ەتتٸ.

ٶزبەكستان ۋران وتىنىنىڭ بٸزدەن نە اۆترالييادان الادى. مۇنىڭ باستى سەبەبٸ جاھاندىق جىلىنۋدىڭ الدىن الۋ. ديزەل, گاز, كٶمٸر ستانتسييالارىنان كٶمٸرقىشقىل گازى شىعادى. پاريج كەلٸسٸمشارتىنا بايلانىستى ەلەم ەلدەرٸ 2060 جىلعا دەيٸن اۋاعا بٶلٸنەتٸن گازدىڭ كٶلەمٸن ازايتۋى تيٸس.

– اتوم باعدارلاماسىن دامىتىپ جاتقان تاعى قانداي ەلدەر بار?

– 2007 جىلدان بەرٸ تٷركييادا اەس سالىنۋدا. جاقىندا ەكٸ رەاكتورى ٸسكە قوسىلۋى تيٸس. سونداي-اق مىسىر, ساۋد ارابييا, بانگلادەش, تايلاند جەنە مەكسيكا اتوم سالاسىن دامىتۋدا.

اتوم ەنەرگييا جٶنٸندەگٸ حالىقارالىق اگەنتٸگٸنٸڭ مەلٸمەتٸنشە, 2050 جىلعا قاراي بارلىق ەلدٸڭ اەس-ٸنەن ٶندٸرٸلەتٸن ەلەكتر ەنەرگيياسى 792 گۆت دەيٸن, ياعني 2 ەسەگە ٶسەدٸ. قازٸر قىتايدا 26, ٷندٸستاندا – 7, رەسەيدە – 4, وڭتٷستٸك كورەيادا, جاپونييا جەنە ۇلىبريتانييادا – 2, فرانتسييا, برازيلييا, ارگەنتينا, يران, سلوۆاكييادا 1 راەكتور سالىنىپ جاتىر.

– قازاقستاننىڭ اەس سالۋداعى ارتىقشىلىعى بار. سولاي ما?

– بٸرٸنشٸدەن, كٶپتەگەن ەلدەر اتوم ەنەرگيياسى باعدارلامالارىن ٸسكە قوسۋ مەسەلەسٸن بٸرٸنشٸ رەت قاراستىرۋدا. ال قازاقستاننىڭ يادرولىق تەحنولوگييا بويىنشا تاريحى باي, دايىن كادرلارى جەتكٸلٸكتٸ.

جىل سايىن ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ, ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ, س.امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸ, د.سەرٸكباەۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸ جٷزدەگەن ەنەرگەتيك مامانداردى, يادرولىق فيزيكا سالاسىندا عالىمداردى دايىندايدى. بٸزدٸڭ يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى تەجٸريبە الاڭىنا اينالدى.

اەس-تٸڭ جۇمىسىنا قاجەتتٸ ۋران قورى دا مول. ۋران وتىنىن ساقتايتىن ارنايى بازالار جۇمىس ٸستەيدٸ. قىسقاسى, اەس-كە قاجەتتٸ بارلىق مٷمكٸندٸك بٸزدە بار.

– يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ جۇمىسى تۋرالى توقتالا كەتسەڭٸز.

– ينستيتۋتتىڭ قۇرىلعانىنا 57 جىل بولدى. ونىڭ قۇرامىنا 22 عىلىمي-زەرتتەۋ زەرتحاناسى, زاماناۋي تالدامالىق جەنە ەكسپەريمەنتتٸك جابدىقتارى بار 3 عىلىمي-تەحنيكالىق ورتالىق كٸرەدٸ. سونداي-اق 2 وقۋ ورتالىعى جۇمىس ٸستەيدٸ. ۆۆر-ك زەرتتەۋ رەاكتورى مەن 9 يادرولىق, رادياتسييالىق, ەلەكتروفيزيكالىق قوندىرعىسى بار.

بٸزدٸڭ زەرتتەۋ رەاكتورى ەلەكتر ٶندەرەتٸن رەاكتوردىڭ جۇمىس ٸستەۋ پرينتسيپٸ 99 پايىزى بٸردەي. سوندا عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلەدٸ. قازٸر جاپونييانىڭ عالىمدارىمەن بٸرگە 4 بۋىندى رەاكتورلاردى ٸسكە قوسۋ مٷمكٸندٸكتەرٸن زەرتتەپ جاتىرمىز.

سۇحباتتاسقان نۇرلات بايگەنجە