دٸن كەلمەستەن بۇرىن سالت-دەستٷرمەن ٶزارا ساباقتاسقان ەدەت-عۇرىپتاردى شاريعات قۋاتتاي تٷسەدٸ, ياعني قۇپتالعان قاعيدا رەتٸندە قابىلدانادى.
بۇل ارادا مىنا جايتتى تٷسٸنە بٸلۋ كەرەك. بٸز كەشە عانا مۇسىلمان بولعان جوقپىز. قازاقپەن قاتار جاساپ كەلە جاتقان دٸنٸمٸز, ٶمٸرشەڭ دٸلٸمٸز, تامىرىن تەرەڭنەن تارتاتىن تاريحىمىز بار.
ۇعىنا بٸلگەن ادامعا يسلام سٶزٸ قانداي دا بٸر تەرميندٸ نەمەسە تٸركەستٸ, تۇجىرىمدى, پەندەنٸڭ قوسىمشا تٷسٸندٸرۋٸن, بولماسا انىقتاما بەرۋٸن قاجەت ەتپەيدٸ. وسى كەزدە كلاسسيكالىق يسلام, ورتا جولدى ۇستاناتىن يسلام, دەستٷرلٸ ەمەس يسلام دەگەن اتاۋلار پايدا بولدى. ال مۇسىلماندىق دەگەنٸمٸز نە? ول – ونسىز دا ورتا جول دەگەندٸ بٸلدٸرمەي مە?
يە, يسلام – ۇلى ۇعىم, ول – بارشا ۇلتقا پەن ۇلىسقا ورتاق دٸن. ال قۇران – اللانىڭ سٶزٸ. ونى ٶزگەرتۋگە نەمەسە قوسىمشا اتاۋ بەرۋگە ەستە بولمايدى.
وسىدان بٸراز بۇرىن...
بٸز ورتالىق ازييا عۇلامالارىنىڭ فورۋمىن ٶتكٸزگەن بولاتىنبىز. بۇل بٸزدٸڭ ەلدٸڭ ۇيىتقى بولۋىمەن يسلام دٸنٸنٸڭ قاعيدالارى مەن قۇندىلىقتارىن ناسيحاتتاعان تاريحي شارا بولدى دەسەك, ارتىق ايتقانىمىز ەمەس.
شاراعا قىرعىزستان مەن تەجٸكستاننٸڭ باس مٷفتيلەرٸ, ەلگە تانىمال عۇلاما-عالىمدار قاتىسقان-تۇعىن. وسىناۋ حالىقارالىق ٸس-شارادا قارار قابىلداپ, ٷندەۋ جارييالاعان بولاتىنبىز. سەبەبٸ, بٸزدٸڭ تاعدىرىمىز دا, تامىرىمىز دا, تاريحىمىز دا ورتاق.
عالىمدار ورتالىق ازييانىڭ قالىپتاسقان يسلامدىق دەستٷرلٸ اعارتۋ مەكتەبٸنٸڭ رٶلٸن, ىقپالىن ارتتىرۋ تۋرالى باستامانى بٸراۋىزدان قولداعان ەدٸ. بٸرتۇتاس مۇسىلمان ٷممەتٸن قالىپتاستىرۋ, سان عاسىرلىق تاريحى بار دٸني ۇستانىمدى قايتا جاڭعىرتۋ تۋرالى يدەيا كٶپشٸلٸك قولداۋعا يە بولعان.
جاسىرارى جوق, دٸني مەكتەپ – كەشەندٸ جٷيە. بٸزدٸڭ قازٸرگٸ كٷنگٸ ماقساتىمىز – ەزٸرگٸ مۇسىلمان ٷممەتٸن ورتاعاسىرلىق دەۋٸردٸڭ دٸني, رۋحاني مۇراسىمەن تەرەڭٸنەن تانىستىرىپ, تابىستىرۋ عانا ەمەس, سودان ساباق العىزۋ جەنە ٶتكەندٸ بٷگٸنگٸ جاعدايمەن ساباقتاستىرۋ.
وسى ارقىلى يسلام ٶركەنيەتٸنٸڭ قايتا ٶرلەۋٸنە قىزمەت ەتۋ. وسى بٸر يگٸ ۇستانىمنىڭ دامۋىنا ٶزٸندٸك ٷلەس قوساتىن دارىندى, بايسالدى, قازٸرگٸ زاماننىڭ ٶزٸ تالاپ ەتٸپ وتىرعان بەسەكەگە تٶتەپ بەرەتٸن, قىلت ەتكەن اعىمعا الدانىپ, ارتىنان ەرە بەرمەيتٸن كٶزٸ اشىق زييالى ورتانى قالىپتاستىرۋدى, جاستاردى وسىعان تەربيەلەۋدٸ كٶزدەيمٸز.
قمدب-عا قانداي مٸندەت جٷكتەلدٸ?
استانادا ٶتكەن يمامدار فورۋمىن تٸلگە تيەك ەتۋٸمٸزدٸڭ بٸرنەشە سەبەبٸ بار. ەستەرٸڭٸزدە بولسا, وسى شارادا «بٷگٸنگٸ مۇسىلماننىڭ تۇلعالىق بەينەسٸ» اتتى تاريحي قۇجات قابىلدانعان بولاتىن.
سودان بەرٸ بٸرشاما ۋاقىت ٶتتٸ. قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنىڭ قىزمەتٸن جەتٸلدٸرۋ بويىنشا بٸرنەشە ماڭىزدى باسقوسۋلار ۇيىمداستىرىلدى.
مۇنداعى ماقسات نە? قمدب ٶز تاراپىنان يسلامنىڭ ورتالىق ازييا مەكتەبٸنٸڭ ۇستانىمدارىن قايتا جاڭعىرتۋدا كٶشباسشى بولا الاتىنىن دەلەلدەۋدە.
بۇل رەتتە شاريعات نەگٸزٸ (فيقھ), يسلام ەتيكاسى (احلاق), نەگٸزگٸ دٸني ۇستانىمدار, يسلام نەگٸزدەرٸ تۋرالى مول مۇرا قالدىرعان حانافي مەكتەبٸنٸڭ بەلدٸ ٶكٸلدەرٸنٸڭ تٸزبەگٸ مەن ولاردىڭ ەڭبەكتەرٸن قايتا زەرتتەۋ جۇمىسىن باستاپ كەتكەنٸمٸزگە بٸراز بولدى.
ورتاق تاريحىمىزدان بەلگٸلٸ جايت: ەبۋ حانيفا مەزھابى ورتالىق ازييادا ٷستەمدٸككە يە بولدى.
حانافي مەكتەبٸنٸڭ بەلدٸ ٶكٸلدەرٸ, مىسالى, يمام مۇحاممەد ەل-بۇحاري, ەبۋ مانسۇر اس-سامارقاندي, ەبۋ مانسۇر ەل-ماتۋريدي, ەبۋ ناسىر ەل-فارابي, ەبۋ ەلي يبن سينا, جٷسٸپ بالاساعۇني, قوجا احمەت ياساۋي, ەس-ساراحسي, ەلي يبن وسمان ەل-ۋشي سەكٸلدٸ ت.ب. عۇلامالار مۇسىلماندىق دەستٷرلٸ مەكتەپتٸڭ قالىپتاسۋىنا زور ىقپال ەتتٸ.
جاھاندىق دەڭگەيدە ەيگٸلەنگەن عالىمدار مەن عۇلامالار جەنە ولاردىڭ ارتىندا قالعان وراسان زور دٸني-تاريحي ەڭبەك كٷللٸ مۇسىلمان ٷمبەتٸنٸڭ ماقتانىشىنا اينالدى. قازٸردە دٷنيەجٷزٸ مۇسىلماندارى ورتا ازييا مۇسىلماندارىن ٸلگەرٸدە اتى اتالعان تۇلعالاردىڭ تٸكەلەي ٸزباسارلارى دەپ سانايدى. بٸزگە بەرٸلگەن وسىناۋ مەرتەبە بارشامىزعا زور جاۋاپكەرشٸلٸك جٷكتەيتٸنٸ انىق.
قازاق مۇسىلماندىعى تۋرالى
يە, قازاق مۇسىلماندىعى تۋرالى ايتقاندا, سايرام, تٷركٸستان, بۇقارا, سامارقان جەنە العاشقى قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى بولعان سىعاناق سيياقتى ورتاعاسىرلارداعى قالالاردى, رۋحاني, دٸني وردالاردى ەرەكشە ماقتانىشپەن مىسال ەتەمٸز.
بٸلە بٸلسەڭٸز, يسلامنىڭ تامىرى جايىلعان مەۋرەنناھردا جەرگٸلٸكتٸ دٸن عۇلامالارى دٸني شەشٸمدەر مەن قاۋلىلار شىعارىپ وتىرعان.
قازٸرگٸ تاڭدا اتى اتالعان ورتاعاسىرلىق عۇلامالاردىڭ دٸني-شەجٸرەلٸك ەڭبەكتەرٸن قازاقتىڭ كەڭ دالاسىنان شىققان اعارتۋشى دانالارىمىز, ويشىلدارىمىز – شەكەرٸم قۇدايبەردٸۇلىنىڭ, اباي قۇنانبايۇلىنىڭ, مەشھٷر جٷسٸپ كٶپەيۇلىنىڭ, ىبىراي التىنساريننٸڭ رۋحاني مۇرالارىمەن ساباقتاستىرىپ, ۇشتاستىرىپەلگە جەتكٸزۋدە قمدب قويىن-قولتىق جۇمىس ٸستەيتٸن عالىمدار مەن دٸن قىزمەتكەرلەرٸ بەلسەندٸلٸك تانىتىپ كەلەدٸ.
وسى ارقىلى قازاق مۇسىلماندىعىنىڭ قالىپتاسقان رٶلٸن ارتتىرۋ مەسەلەسٸ نازاردا ۇستاۋدامىز. انىعى, بۇل مٸندەت جەنەم اقسات. كٶز قورقاق, قول باتىر دەيدٸ. وسىناۋ يدەيانى جٷزەگە اسىرۋعا بٸزدٸڭ قاۋقارىمىز دا, قابٸلەتٸمٸز دە جەتەدٸ.
تاريحقا ٷڭٸلسەك...
يسلام ٶركەنيەتٸنٸڭ سىيلى عالىمدارى مەن ويشىلدارى دەل وسى دٸني-عىلىمي سالادا ورتا ازييادان شىققان عۇلامالارىنىڭ تۋىندىلارىن پايدالانىپ, يسلامي قاينار كٶزدٸڭ بٸرٸ رەتٸندە ەردايىمباسشىلىققا الىپ وتىرعان.
يە, تاريحتى جاساۋ وڭاي ەمەس. ادام ٶمٸرٸ قامشىنىڭ سابىنداي عانا قىسقا, ال تاريح جالعاسا بەرەدٸ. سول تاريحتى جازىپ, ۇرپاقتان ۇرپاققا قالدىرۋ – ماڭىزى مەن مەنٸ بٶلەك مەسەلە. بۇل رەتتە بابالارىمىزدان قالعان رۋحاني ميراستى, دٸني-عىلىمي ەڭبەكتەردٸ اۋدارىپ, قايتا باسىپ شىعۋ قاجەتتٸلٸگٸ تۋىندايدى.
وسى ورايدا كٶپتەن كٶڭٸلدە جٷرگەن مىنا بٸر جايتتى ورتاعا سالساق دەپ ەدٸك.
كەي كەزدەرٸ كەيبٸر ەل اعالارىنىڭ اۋزىنان: «حالىقتى بٸر مەزھابتى ۇستانۋعا ٷندەۋ – قالعان مەزھابتىڭ قۇقىعىن شەكتەۋ ەمەس پە?» – دەگەن ۋەجدٸ ەستٸپ قالىپ جاتامىز. انىعى, بۇل دا بولسا, حالىقتى اداستىرۋ. ەدەيٸلەپ بولماسا دا, اڭداماي سٶيلەۋدٸڭ سالدارى سوعان الىپ كەلەدٸ.
نەگە? سەبەبٸ, ەبۋ حانيفا مەزھابى – قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنىڭ ۇستانعان جولى. «دٸني قىزمەت جەنە دٸني بٸرلەستٸكتەر» تۋرالى زاڭىمىزدا دا تٶل مەزھابىمىزعا مەرتەبە بەرٸلدٸ.
ەبۋ حانيفا مەزھابى تۋرالى
ەبۋ حانيفا مەزھابى قازاقتىڭ, جالپى العاندا دالا حالقىنىڭ تابيعاتىنا, بولمىسىنا جاقىن بولدى. يمام اعزام – مەزھاب نەگٸزٸن قالاعان دانالاردىڭ ۇستازى بولعان. وسىناۋ ليبەرالدى جولدى تاڭداۋىمىزدىڭ تاعى بٸر سىرى – مەزھابىمىزدىڭ جەرگٸلٸكتٸ سالت-دەستٷرٸمٸزگە قۇرمەتپەن قاراۋىندا ەدٸ.
قازاق تٸلٸندە ايتىلىپ جٷرگەن «عۇرىپ» سٶزٸ ارابشادا «ەل-ۋرف» دەگەن سٶزدەن شىققان. اراب تٸلٸندەگٸ «ەل-ۋرف» سٶزٸ ادامدارعا ٷيرەنشٸكتٸ بولعان, ەدەتتەگٸ ٸس-ەرەكەت, ٷردٸس دەگەن ماعىنالاردى بٸلدٸرەدٸ ەكەن.
ال شاريعاتتاعى تەرميندٸك انىقتاماسى: «اقىل-ويدىڭ, لوگيكانىڭ قۇپتاۋىمەن كٶڭٸلدەرگە ورنىققان, ادام تابيعاتى قابىل الاتىن نەرسەلەر» (ەل-ماۋسۋا ەل-فيقھييا ەل-كۋەيتييا, 30-توم, 53-بەت).
بۇل عانا ەمەس. مىسالى, «ەدەت» سٶزٸ دە ارابشادا «ەل-اادا» دەپ اتالادى. ونىڭ ماعىناسى: سٸز بەن بٸزدٸڭ عۇمىرىمىزدا داعدىعا اينالعان امالدار. ياعني, ەدەت پەن عۇرىپتىڭ ماعىناسى بٸر ارناعا توعىسقان دەگەن سٶز. ال شاريعات كٸتاپتارىندا وسى ەكٸ سٶز بٸردەي قولدانىلعان.
اللا تاعالا قاسيەتتٸ قۇراننىڭ «اعراف» سٷرەسٸندە: «عافۋ جولىن ۇستا, عۇرىپپەن ەمٸر ەت…» دەپ بۇيىرعان. شاريعاتقا قايشى كەلمەگەن عۇرىپ ەرقاشان, ەر دەۋٸردە قۇپتالىپ وتىرعان.
دەستٷر دەگەنٸمٸز نە?
بٸلە بٸلسەڭٸز بۇل سٶز دە ارابتىڭ تٸلٸندە «دۋستۋر» دەپ اتالادى. دەمەك, زاڭ, ەرەجە دەگەن ماعىنالاردى بٸلدٸرەدٸ. بٷگٸنگٸ تٸلمەن ايتقاندا, اتا زاڭ ۇعىمىن بەرەدٸ. بٸزگە وسىناۋ ۇعىمدار شاريعاتىمىزبەن ۇشتاسقان كەشەگٸ دالا زاڭدارىن ەسكە تٷسٸرەدٸ. وسىلايشا, دەستٷرٸمٸزدٸڭ قۋاتتى كٷشكە يە بولعانىن بايقايمىز.
اقيقاتى, بابالارىمىز يسلامدى وسىدان 1000 جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن ٶز قالاۋىمەن, جٷرەك تاڭداۋىمەن قابىلدادى. مٸنە, بۇدان بەرٸ يسلامدىق دەستٷرلٸ دٸني مەكتەپ, ورتا جول قالىپتاستى. قازاقتىڭ توپىراعىندا بۇرىن-سوڭدى دٸني الاۋىزدىق, كەلٸسپەۋشٸلٸك, تٷسٸنبەۋشٸلٸك بولعان ەمەس.
ٶكٸنٸشكە وراي, بٷگٸنگٸ قوعامدا, سونىڭ ٸشٸندە جاستار اراسىندا پايدا بولعان ەرتٷرلٸ دٸني كٶزقاراستار مەن اعىمدار ەۋەل باستاعى باعىتىنان, تامىرىنان, التىن قازىعىنان الشاقتاي باستاعانىنىڭ ايعاعى دەپ ايتار ەدٸك.
وسى رەتتە بارلىعىمىز اعا بۋىن, ورتا بۋىن, بارشا زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ مەن دٸن قايراتكەرلەرٸ بٸر جۇدىرىققا جۇمىلىپ, حالقىمىزعا جوعالتقانىن تٷگەندەپ, قۇندىلىقتارىن قايتارۋدا بٸرلەسە ەڭبەك ەتۋٸمٸز كەرەك.
سٶزٸمٸزدٸڭ تٷيٸنٸندە ورتا ازييا دەستٷرلٸ مەكتەبٸنٸڭ رٶلٸ مەن ماڭىزىن تاعى بٸر تٸلگە تيەك ەتسەك. بۇل مەكتەپ سىرتقى دٸني ىقپالعا تٶتەپ بەرەتٸن تەگەۋرٸندٸ كٷش, قازاق مۇسىلماندىعىنىڭ ۇستىنى, حالىقتى بٸرلٸككە باستايتىن بەرٸك جول, رۋحاني تٸرەك بولۋى كەرەك.
جىل ساناپ ەمەس, كٷن ساناپ كٶرٸنٸس تاپقان دٸني اعىمدار وسى رۋحاني تٸرەگٸمٸزگە تٸرەلٸپ, كەرٸ قۇلاپ, ەلسٸرەپ قالا بەرمەك. بۇل – دٸني دٷردارازدىققا ىرىق بەرمەيتٸن بابالار جولى.
مٸنە, ەل تانيتىن, قوعامدىق پٸكٸر تۋعىزا الاتىن ازاماتتار وسى ٸسكە كەلگەندە اۋىزبٸرشٸلٸك تانىتسا ەكەن دەيمٸز. ۇساق سٶزدٸ ۇران ەتكەننەن ابىروي تاپپايمىز. قازٸرگٸ اعا بۋىن, ورتا بۋىندى وسىناۋ جاۋاپتى ٸسكە قولدان كەلگەنشە قولداۋ بٸلدٸرۋگە, تىم بولماعاندا اعالىق اقىل-كەڭەس ايتۋعا شاقىرامىز. سەبەبٸ, كەلەشەك ٷشٸن, ۇرپاق ٷشٸن بەرٸمٸز دە جاۋاپتىمىز.
سەرٸكباي قاجى وراز,
نايب مٷفتي, «ەزٸرەت سۇلتان» مەشٸتٸنٸڭ باس يمامى
