كٶنە تٷركٸ تٸلٸندە «الكىش» دەگەن سٶزدٸڭ بولۋىنىڭ ٶزٸ – ونىڭ ٶتە ەرتە زاماندا قولدانىلعانىن ايعاقتايدى. مىسالى, «كٶنە تٷركٸ سٶزدٸگٸندە» «الكىش» دەگەن سٶزگە ەكٸ ماعىنا بەرگەن: 1) ماقتاۋ, تٸلەك, داڭقتاۋ بولسا, 2) دٸني مازمۇنداعى جالبارىنا ماداقتاۋ ٶلەڭٸ, جالىنۋ, جالبارىنۋ. تٷركٸ حالىقتارىنىڭ فولكلورىندا العىستىڭ وسى ەكٸ ماعىناسى دا ساقتالعان, راس, ەرقايسىسىندا سەل-پەل ايىرماشىلىق بار. الدىمەن سٶزدٸڭ ايتىلۋ تٷرٸ مىناداي: التايلىقتار «العىش» نەمەسە «الكىش», تاتارلار «الكىش», ۇيعىرلار «الكيش», تۋۆالار «الگىش» نەمەسە «الگىج», ياكۋتتار (ساحالار) «الگىس» دەيدٸ. ال, ەندٸ وسى سٶزگە قانداي انىقتاما بەرٸلگەن, سوعان كٶڭٸل بٶلەيٸك. التاي تۇرعىندارى «يگٸ تٸلەك, ٶتٸنۋ, جالبارىنۋ» دەسە, تاتارلاردا «ٸزگٸ تٸلەك» دەلٸنەدٸ. ۇيعىرلار العىس دەپ سەلەمدەسۋدٸ, قول سوعۋدى ايتادى. ساحالار العىس دەپ ەرتٷرلٸ رۋح-يەلەرگە ارنالعان ماقتاۋ ٶلەڭدەرٸن, سولارعا باعىشتالعان جالىنۋ, جالبارىنۋ سٶزدەرٸن, ادامدارعا ارنالعان جاقسى تٸلەكتەردٸ تٷسٸنەدٸ. وسى اتالعان حالىقتاردىڭ بەرٸندە العىس ٷلكەن مەرەكەدە, ٷيلەنۋ تويىندا, تاعى باسقا قۋانىشتى باسقوسۋلاردا ايتىلادى ەكەن. ولاي بولسا, العىس – بٸرنەشە حالىقتىڭ فولكلورىندا كەزدەسەتٸن كٶنە جانر عانا ەمەس, ول سونىمەن قاتار بويىنا ەلدەنەشە جانردىڭ بەلگٸسٸن سٸڭٸرگەن سينكرەتتٸ جانر ەكەنٸن كٶرەمٸز. سوندىقتان ەرتە زامانداردا العىس ەرٸ جالبارىنۋ, ەرٸ ارناۋ, ەرٸ ماداقتاۋ, ەرٸ تٸلەك رٶلدەرٸن اتقارعان. مۇنى, ەسٸرەسە, يسلام دٸنٸن قابىلداماعان جۇرتتىڭ فولكلورىنان انىق بايقاۋعا بولادى. سوندىقتان ەرتە زامانداردا تٷركٸ حالىقتارىنىڭ بەرٸ العىستى ەرٸ جالبارىنۋ, ەرٸ ارناۋ, ەرٸ ماداقتاۋ, ەرٸ تٸلەك رەتٸندە قولدانعانى بەلگٸلٸ. مىسالعا التايلىقتار اڭعا شىققاندا وتقا تابىنىپ ايتاتىن مىنا الكىشتى وقىپ كٶرەيٸك:
الاس, الاس,
وتىز باستى وت ەنە,
قىرىق باستى قىز ەنە,
شيكٸ بولسا پىسىرعان,
توڭدى بولسا ەرٸتكەن,
اتا بولىپ ايلانىپ تٷس,
ەنە بولىپ يٸلٸپ تٷس!
ەرينە, بۇل الكىشتاردا اڭشى وت پەن تاۋدىڭ يەسٸنە جالبارىنىپ, ارنايى ىرىم جاساعانى كٶرٸنٸس تاپقان. ەندٸ التايلىقتاردىڭ وتباسىلىق-تۇرمىستىق الكىشىندا كەلٸنگە ايتىلاتىن ٸزگٸ تٸلەگٸن كٶرەيٸك:
الدىڭعى ەتەگٸن بالا باسسىن,
ارتقى ەتەگٸن مال باسسىن,
جاقتىعا ايتتىرما,
يىقتىعا باستىرما,
ٸشكەن اسىڭ اس بولسىن,
ٸشەر جەرٸڭ كٶپ بولسىن!
بۇل الكىش بٸزدەگٸ باتاعا ۇقسايدى. دەمەك, التاي الكىشىندا بٸزدەگٸ جەكە جانرلار – تٸلەك, جالبارىنۋ, باتا, تٸپتٸ باقسى سارىنى دا ارالاسىپ تۇرعاندىعى كٶرٸنەدٸ.
قازاق العىسى ناقتى ادامعا قاراتا ايتىلادى, سٶيتٸپ, ول ەكٸ ادامنىڭ بٸر-بٸرٸنە دەگەن ٸزگٸ ىقىلاسىن بٸلدٸرەدٸ. العىستى ريزا بولعان ادام ايتادى, ونى سۇراپ المايدى, سوندىقتان بٸزدە ساحالارداعىداي ارنايى العىسشىلار بولمايدى. ساحالاردا ٷلكەن تويلار مەن قۋانىشتى جيىندار باستالماس بۇرىن العىسشىلار ەرتٷرلٸ رۋح-يەلەرگە, قۇدٸرەتكە قاراتا كٶلەمدٸ العىس ايتاتىن بولعان. ونداي العىستاردىڭ قۇرىلىمى دا بٸرشاما كٷردەلٸ: بٸرتالاي رۋح-يەنٸ, كەرەمەتتەردٸ ماداقتاعان كٸرٸسپەدەن, سودان سوڭ سولارعا باعىشتالعان توعىز تٷرلٸ جالىنۋ, جالبارىنۋدان, ودان كەيٸن قورىتىندى ٶتٸنٸشتەن تۇرادى. العىس ايتىلعان سوڭ سول قۇدٸرەتتەرگە ارناپ قىمىز شاشادى. مۇنداي كٶنەلٸك بەلگٸ قازاق العىسىندا جوق.
جالپى, قازاق فولكلورىندا ەجەلگٸ العىس جانرى ٶزٸنٸڭ بايىرعى مەن-ماعىناسىن, ەلەۋمەتتٸك-تۇرمىستىق قىزمەتٸن جوعالتۋمەن بٸرگە جەكە بٸر جانر رەتٸندە دە ٶمٸر سٷرۋدەن قالا باستاعان بولۋ كەرەك. ونىڭ سەبەبٸ كٶپ. بٸرٸنشٸدەن, يسلام دٸنٸن ەرتەرەك قابىلداعان قازاق حالقى بۇرىنعى «العىس» سٶزٸن «باتا» سٶزٸمەن الماستىرىپ, «باتا» سٶزٸنە «العىستىڭ» مەن-ماعىناسىن كٶشٸرگەن, سٶيتٸپ, كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە «العىس ايتۋدىڭ» ورنىنا «باتا بەرۋ» ورنىققان. بايقايتىنىمىز: العىستى ريزا بولعان جاق ٶزٸ ايتسا, باتانى ەكٸنشٸ جاق كٶبٸنەسە «باتاڭىزدى بەرٸڭٸز!» – دەپ سۇراپ الادى. ەكٸنشٸدەن, بٸزدەگٸ «العىس» سٶزٸ كەيٸنگٸ ۋاقىتتاردا رەسمي سيپات العان. ياعني مەكەمە باسشىسى, يا بولماسا باسقا لاۋازىم يەسٸ بەلگٸلٸ بٸر ٸستٸ اتقارىپ, ەڭبەك سٸڭٸرگەن ادامعا العىس جارييالايتىن بولعان. مۇندا العىستىڭ ريزاشىلىق بەلگٸسٸ ساقتالعان, بٸراق ەكٸ جاق تازا رەسمي قاتىناستا بولىپ, بۇرىنعى جەكە ادامنىڭ ٸشكٸ, شىنايى سەزٸمٸ كٶرٸنٸس بەرمەيدٸ.
سونىمەن قازاق تۇرمىسى مەن فولكلورىندا العىستىڭ ورنىن باتا باسقانى كٶرٸنٸپ تۇر. راس, العىس ەلٸ دە ٷلكەندەر تاراپىنان جاستارعا باعىتتالىپ ايتىلىپ جاتادى, بٸراق ول ٶمٸردە ەرتە زاماندارداعىداي ٷستەم ەمەس جەنە دەستٷرلٸ فولكلوردا العىس پەن باتا, تٸپتٸ, جالبارىنۋ مەن قارعىس تا ارالاسىپ كەتكەن. سوندىقتان كەي جاعدايدا ولاردى دٶپ باسىپ, دەل اجىراتۋ وڭاي ەمەس. ولاردى اجىراتۋدىڭ ەڭ باستى بەلگٸسٸ – سٶزدٸڭ قاي كەزدە, نەگە بايلانىستى ايتىلاتىندىعى جەنە كٸم ايتاتىنى ەرٸ ول سٶزٸن كٸمگە ارنايتىندىعى. مٸنە, وسى تۇرعىدان كەلگەندە, مەسەلەن, العىستىڭ ايتىلۋى مەن باتانىڭ بەرٸلۋٸ ەكٸ بٶلەك. العىستى ٷلكەن ادام بٸتكەن ٸستٸڭ سوڭىندا جاسقا ارنايدى, ال, باتا بەلگٸلٸ بٸر ٸستٸڭ باستالار الدىندا, يا بولماسا كەيدە اياقتالعان سوڭ ايتىلادى. ايتالىق, الىس ساپارعا شىعاردا, نەمەسە ٷلكەن بٸر ٸسكە كٸرٸسەردە, مالدى قۇرباندىققا شالار سەتتە, اس ٸشەردٸڭ الدىندا, كەيدە تاماق ٸشٸپ بولعان سوڭ, ت.ب. راس, تاماق ٸشٸپ بولعان سوڭ ايتىلاتىن تٸلەكتٸ باتا دەۋ شارتتى, سەبەبٸ ونى «اس قايىرۋ» دەپ اتايدى. ەدەتتە, بۇدان كەيٸن دۇعا (قۇراننان) وقىلادى. اتقارىلاتىن ٸس-ەرەكەتتٸڭ تٷرٸنە جەنە ايتىلۋ سيتۋاتسيياسىنا قاراي باتانىڭ بٸرنەشە تٷرٸ بولادى: جولعا شىعارداعى باتا, داستارقان باتاسى, شاي باتاسى, ٷيلەنگەن ەكٸ جاسقا باتا, تۇساۋكەسەر باتاسى, بەسٸككە سالۋ باتاسى, كەلٸنگە باتا, ناۋرىز باتاسى, ت.ب. وسىعان بايلانىستى باتانىڭ تاقىرىبى مەن مازمۇنى ەركەلكٸ بولىپ كەلەدٸ.
ەرتە زاماندا باتانى كٶپتٸڭ الدىندا دا, جەكە ادامعا دا ايتاتىن بولعان. توپ الدىنداعى باتانى كٶبٸنەسە ەلگە سىيلى, جاسى ٷلكەن اقساقال ايتقان, ول جينالعان كٶپشٸلٸكتٸڭ اتىنان ٷي يەسٸنە نەمەسە توي, اس يەسٸنە باتا بەرگەن, سونىمەن بٸرگە باتاسىن, بٸر جاعىنان, سونداعى قاۋىمعا دا ارناعان. ال, جەكە جەردەگٸ باتا ناقتى بٸر ادامعا بەرٸلٸپ, وعان يگٸ تٸلەكتەر, جاقسىلىق ايتىلعان. مۇنداي باتانى كٶپ جاعدايدى ەكەسٸ بالاسىنا بەرگەن. ونىڭ مىسالىن ەپوستىق جىرلاردان كٶرۋگە بولادى.
باتا بەرۋدٸڭ ٶز جورالعىسى بار. باتا بەرۋ ٶتە قۇرمەتتٸ ٸس دەپ سانالادى, ٶيتكەنٸ, باتا – قاسيەتتٸ سٶز دەپ ەسەپتەلەدٸ. سوندىقتان باتا ايتىلاردا باتا تٸلەۋشٸ ادام نەمەسە جاماعات الاقانىن جايىپ, يشارات بٸلدٸرۋٸ تيٸس. سول كەزدە اقساقال ەۋەزدٸ ٷنمەن مەنەرلەپ, كيەلٸ كەيٸپكە ەنٸپ, بار ىنتاسىمەن ٶلەڭدەتٸپ, باتا بەرەدٸ. باتا اياقتالعاندا جينالعان قاۋىم بٸر اۋىزدان قۋاتتاپ, «ەۋمين. ايتقانىڭىز كەلسٸن!» دەپ, بەت سيپاپ, ىرىمي قيمىل جاسايدى. ياعني ايتىلعان اق تٸلەكتٸ, جٷزەگە اسقالى وتىرعان رەسٸمدٸ زاڭداستىرىپ, كۋەلاندىرادى دەۋگە بولادى.
باتانىڭ قاسيەتتٸ سانالاتىنى ونىڭ اتاۋى – قۇراننىڭ بٸرٸنشٸ سٷرەسٸ «فاتيحادان» تۋىنداعان. مۇنى باتالاردىڭ مەتٸنٸنەن دە كٶرۋگە مٷمكٸندٸك بار:
مەنٸڭ بەرگەن فاتيحام,
جامان قاتىندى الماڭىز دەپ,
ٶتٸنەمٸن, اسىلان.
…اللاڭ جار بولسىن,
فاتيحام قابىل بولسىن.
كەتكەنٸڭ كەلٸپ,
كەمتٸگٸڭ تولسىن.
باتا دا جانر رەتٸندە ەۋ باستا سٶز ماگيياسىنا سەنۋگە بايلانىستى پايدا بولعاندىقتان وندا ەدەمٸ سٶزدەرمەن قۇت-ىرىزدىقتى شاقىرۋ, تەڭٸر يەلەردەن شاراپات سۇراۋ, تٸلەۋ, كەسٸر-كەساپاتتان ساقتانۋ, قورعانۋ سارىندارى ايتىلادى. باتاگٶي كٶپشٸلٸكتٸڭ اتىنان اللاعا, پايعامبارعا, پەرٸشتەگە, ەۋليە-ەنبيەلەرگە سىيىنادى. قىدىر اتا, قامبار اتا, شوپان اتا سيياقتى كٶپتەگەن كيەلٸ بەينەلەرگە سٶزٸن ارناپ, باتا سۇراۋشىعا تٸلەك بٸلدٸرەدٸ. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, ول قاۋىم مەن تىلسىم يەلەردٸ جالعاستىرۋشى, دەنەكەرشٸ قىزمەتٸن اتقارادى. مىسالى:
…شەرييار بولسىن دوستاسىڭ,
مۇحاممەد بولسىن قوستاسىڭ.
قىدىر بولسىن جولداسىڭ,
لۇقپان بولسىن قۇرداسىڭ.
جىلقىشى اتا – قامبار,
مٸنگەنٸڭ جيرەن شابدار.
مىڭدى ايداتىپ, جٷزدٸ بايلاتساڭ,
سەنەن باسقا نەم بار?!
باتاگٶي كەيدە وسى يە-كيەلەردٸڭ دە اتىنان تٸكەلەي ٷن قاتىپ, قالىڭ قاۋىمدى ٷمٸتتەندٸرٸپ, ايتىلعان بارشا تٸلەكتٸڭ ايداي ورىندالاتىنىنا كەپٸلدٸك بەرە سٶيلەيدٸ:
بۇل باتا بٸزدەن ەمەس, قۇدايدان-اي,
قۇتىلماس قاشقان تٷلكٸ قۇمايدان-اي…
جارىلقا, قۇداي, قابىل ەت,
جارىلقاۋدىڭ قامىن ەت.
جارىلقايىن دەپ كەلەدٸ,
كٸشكەنە عانا سابىر ەت!
…مەنٸڭ بەرگەن باتام ەمەس,
بۇرىنعى پايعامباردىڭ بەرگەن باتاسى:
ونىڭ بولماس قاتاسى!
دەمەك ۋاقىت تۇرعىسىنان الىپ قاراعاندا, باتاگٶي وسىنداي كەرەمەت سٶزدەرٸ ارقىلى الاقان جايىپ وتىرعان بٷگٸنگٸ قاراپايىم حالىقتى ەجەلگٸ ميفتٸك قاسيەتتٸ دەۋٸردٸڭ ٶكٸلدەرٸمەن توعىستىرادى دا, ونىڭ باتاسى كيەلٸ سانالىپ, ٶزٸ دە دۋالى اۋىز, قاسيەتتٸ جانعا اينالىپ كەتەدٸ.
قازاق باتاسىنىڭ باس كەيٸپكەرلەرٸنٸڭ بٸرٸ – قىدىر اتا.
مەنٸڭ اتىم – سارىباي,
ساقالىما سارى ماي.
تاڭ مەزگٸلٸ بولعاندا,
تٶسەگٸڭنٸڭ باسىنان,
جاستىعىڭنىڭ استىنان,
بٶدەنەدەي پىرىلداپ,
بوزتورعايداي شىرىلداپ,
سارالاقازداي قايقاقتاپ,
قۇنان قويداي جايقاقتاپ,
قىدىر كەلٸپ دارىعاي…
…اسىڭ, اسىڭ, اسىڭا,
بەرەكەت بەرسٸن باسىڭا!
بٶدەنەدەي جورعالاپ,
قىرعاۋىلداي قورعالاپ,
قىدىر كەلسٸن قاسىڭا!
وسى تۇرعان بوز ٷيگە
قىدىر اتا دارىسىن.
قىدىر اتا حالىق تٷسٸنٸگٸندە اق كيٸمدٸ اقساقال نەمەسە كەزبە كەدەي, دەرۋٸش كەيپٸندە بەينەلەنەدٸ. ول ادامدارعا ٶڭٸندە كەزدەسپەسە, تٷسٸندە ايان ارقىلى كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن دەگەن نانىم بار. كەي اڭىزدا ونىڭ كٶزٸ سوقىر, ول جارىققا قۇشتار, سوندىقتان ەل قىدىرمەن جولىعۋ ٷشٸن شىراق جاعىپ, ىرىم جاسايتىن بولعان. ول مەڭگٸلٸك جاسايدى, سەبەبٸ ٶلٸپ, قايتا تٸرٸلگەن نەمەسە ەسكەندٸرمەن بٸرگە ٶلمەستٸڭ سۋىن ٸزدەۋ ساپارىندا كيەلٸ سۋدى تاۋىپ ٸشكەندٸكتەن اجالسىز قاھارمانعا اينالعان دەسەدٸ. حالىق كٶبٸندە قىدىردى جانارسىز كەيٸپتە ەلەستەتەدٸ. ەيتكەنمەن, كەي سيۋجەتتە, كەرٸسٸنشە, باقتىڭ كٶزٸن ۇزىن قاسى باسقاندىقتان ول قىدىرمەن جەتەكتەسٸپ جٷرەتٸن سوقىر دەگەن ۇعىم بار. مىسالى مىناداي اڭىز بار:
«ەرتەدە باق پەن قىدىردىڭ تاۋ بٶكتەرٸندە كەلە جاتقانىن كٶرگەن جەتٸم-جەسٸر, عارٸپ-كەسٸر, باي-ماناپتار بارلىعى ول ەكەۋٸنٸڭ الدىن وراپ, شاپاعات سۇراپتى», – دەيدٸ ەل اڭىزى. – «كٶزٸن جاباعى قاسى جاپقان باق تۇقىرايىپ تۇرىپ, قالىڭ قاسىن جالپ ەتكٸزٸپ, باسىن جوعارى كٶتەرٸپ قالعاندا, تاۋ باسىنداعى كەمتار قىزعا كٶزٸ تٷسٸپتٸ. قىدىر اق تاياعىن قولىنا الىپ, جىلاپ تۇرعان قىزعا قاراتا بٸر نۇسقاپ قالىپتى دا, ەكەۋٸ دە كٶزدەن عايىپ بولىپتى. كٶپ ٶتپەي, ەلگٸ قىز ساۋىعىپ, كٷيەۋگە شىعىپ, ٷيلٸ-باراندى بولىپ, باسىنا دەۋلەت دارىپ, بارشا مۇراتىنا جەتٸپتٸ. «باق قاراسا – قىدىر داريدى » دەگەن تەمسٸل وسىدان قالعان ەكەن-مىس».
ەلبەتتە, باتاداعى «باق قاراسىن, قىدىر دارىسىن» دەگەن سٶزدٸڭ تٷپتٶركٸنٸ وسىنداي ەجەلگٸ تٷسٸنٸكتەرگە سايادى. باقتىڭ كٶزٸ ماگييالىق سيپاتقا يە بولسا, زەڭگٸ بابا جانارى دا دەل سونداي كيەلٸ ەكەندٸگٸ باتادا كٶرٸنٸس تابادى:
شارۋانىڭ تٶرت پٸرٸ – زەڭگٸ بابا,
مال بەرۋگە ويىڭ بولسا, ماعان قارا! –
دەپ دەمەلەنٸپ, ٶتٸنە سٶيلەيدٸ باتاگٶي. ٶيتكەنٸ, سيىر تٷلٸگٸنٸڭ جەبەۋشٸسٸ زەڭگٸ بابا دا بەكەرشٸلٸكتە ەشكٸمگە نازار اۋدارا بەرمەيتٸن بولعان. ەگەر ونىڭ جانارى تٷسسە, سول جانعا قيساپسىز سيىر بٸتەدٸ دەگەن نانىم بولعان.
باتا وسىلايشا كٶنە تانىمعا تابان تٸرەپ تۇرعاندىقتان ول ارباۋمەن, تٸپتٸ, قارعىسپەن جاناساتىن تۇسى بار. مەسەلەن, ونى ٶتە قادٸرلٸ تۇلعا باتاگٶيدٸڭ ايتۋى, ودان كەيٸن تەڭٸر, ەۋليە-ەنبيە, ارۋاقتاردى جيٸ جەردەمگە شاقىرۋى – ارباۋمەن توقايلاسىپ تۇر. باتانىڭ ەجەلگٸ انىق اتى العىس ەكەندٸگٸ بەلگٸلٸ. دەمەك ەۋ باستا العىس قارعىسقا قارسى ايتىلعان نەمەسە ەكەۋٸ قاباتتاسىپ ٶمٸر سٷرگەن كەزەڭ بولعان. بۇعان باتاداعى مىنا سٶزدەر دەلەل:
ە, جىلقىشى اتا – قامبار,
تٶرتەۋٸڭنٸڭ ىنتىماعىڭ بٸر بولسا,
قارعايتىن كٸم بار?!
قاستىق قىلعان ادامىڭ
مۇراتىنا جەتپەسٸن.
ايتسا – قارعىس, تيسە – كٶز,
دارىماسىن, ٶتپەسٸن!
وسىلايشا كەيدە باتا قارعىسقا تۋرا قارسى باعىتتالادى. ال كەيبٸر مەتٸندەرٸندە قارعىستىڭ سٶزدەرٸ دە جٷرەدٸ. مىسالى:
بەرمەيتۇعىن ساراڭنىڭ
ەكٸ قولى بايلانسىن.
سٶيتٸپ, سورى قايناسىن.
بەرمەگەننٸڭ جامانىن
كٶر ٸشٸندە ويلاسىن…
بۇل ٷيگە قاس ساعىنعان ادامدى
كٶتەرٸپ تۇرعان جەر ۇرسىن.
اسپانداعى كٶك ۇرسىن…
الايدا, باتادا, نەگٸزٸنەن, كٶشپەلٸ حالىقتىڭ باي دا باقىتتى شات-شادىمان ٶمٸر-تٸرلٸك تۋرالى تٷسٸنٸگٸ, كەرەمەت كەلەشەك تۋرالى ارمان-اڭسارى, اق تٸلەگٸ ايتىلادى. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, تاماشا بولاشاق تۋرالى ەل قييالى, حالىق ۋتوپيياسى كٶرٸنٸس تابادى. مىسالى:
ەۋمين دەسەڭ ماعان,
باتا بەرەيٸن ساعان.
التىننان بولسىن جاعاڭ,
كٷمٸستەن بولسىن تاعاڭ.
كٷرپٸلدەسٸن ساباڭ…
كەلەلٸ تٷيەڭ قاپتاعان,
قاراتاۋعا سىيماسىن.
اقتىلى قويىڭ ادالدان
الاتاۋعا سىيماسىن,
كٶكالالى كٶپ جىلقىڭ
كٶكشەتاۋعا سىيماسىن,
ۇل مەن قىزىڭ تەڭ ٶسٸپ,
ۇلىتاۋعا سىيماسىن…
قۇدايدىڭ ٶزٸ سٷيتٸپ وڭداسىن,
بەس جٷز ساۋلىق قوزداسىن.
سەكسەن ٸنگەن بوتالاپ,
سەگٸز كەلٸن قومداسىن.
ايداپ كەلگەن جىلقىڭنان,
الپىس ايعىر ازىناسىن,
باتادا ەسٸرەلەۋ تەسٸلٸ وراسان مول قولدانىلاتىندىعى عىلىمدا انىقتالعان. باقتاشى حالىق اتتىڭ تاعاسىن ەش ۋاقىتتا كٷمٸستەن سوقپايتىنى دا بەلگٸلٸ, بٸراق «كٷمٸستەن بولسىن تاعاڭ» دەۋ باتانىڭ پوەتيكاسى ٷشٸن جاراسىمدى. سونداي-اق مال مەن باسى ٶسٸپ-ٶنٸپ اسقارالى تاۋلارعا سىيماي قالۋ – جەكە بٸر ادامنىڭ ەمەس, جالپاق ەلدٸڭ عانا اتقارا الاتىن شارۋاسى ەكەندٸگٸ حاق. بٸراق باتادا ەردايىم وسىلايشا حالىقتىڭ اسقاق ارمانى, شەكسٸز قييالى, مۇقالمايتىن جٸگەرٸ بەينەلەنەدٸ. سونىمەن بٸرگە «قىرىق, سەكسەن, سەگٸز, جٷز, مىڭ» سيياقتى سيمۆوليكالىق ساندار دا باتادا جيٸ قولدانىلىپ, ەسٸرەلەۋدٸ كٷشەيتٸپ تۇرادى.
باتادا حالىقتىڭ ادامگەرشٸلٸك, ٸزگٸلٸك, ار-ۇجدان تۋرالى عاسىرلار بويى جيناقتالعان ٶسيەتٸ دەرٸپتەلٸپ, تەلٸم-تەربيە بەرٸلەدٸ. مەسەلەن, باتانىڭ تٶمەندەگٸ شۋماقتارى ناقىلعا اينالىپ كەتكەن دەۋگە بولادى:
جٷزگە جەتسٸن تٷيەڭٸز,
ٷش جٷز بولسىن بيەڭٸز.
ەلدەرٸڭنەن كەلگەنشە
جىعىلعاندى كٶتەرٸپ,
سٷرٸنگەندٸ سٷيەڭٸز…
اق بٶكەندەي قويلى بول,
ور قويانداي كٶزدٸ بول,
ادام تاپپاس سٶزدٸ بول,
پاتساداي ۇلدى بول!
…قۇلىنىندا قاقپا,
تاي كٷنٸندە تارتپا,
قۇنانىندا ساقتا,
دٶنەنٸندە باپتا,
بەستٸسٸندە بەيگەگە سال!
…قيىندىق كٶرسەڭ مۇقالما,
اۋىرلىق كٶرسەڭ جۇقارما.
قامقورشى بول كٸشٸگە,
ٷلكەندٸ ٷلگٸ تۇت العا!
تٷيٸندەپ ايتقاندا, تٷپكٸ تٶركٸنٸ سٶز ماگيياسىنا بارىپ تٸرەلەتٸن العىس كٶنە جانرى كەيٸن كەلە يسلام دٸنٸنٸڭ ەسەرٸنە ۇشىراپ, «باتا» اتانىپ, ٶزگەشە ٶرنەك تاۋىپ, ٶرٸس العان. شاماندىقتى ىعىستىرعان ەلەمدٸك دٸن باتا جانرىن ٶز مٷددەسٸنە ٸلكٸمدٸ پايدالانعان. سٸرە, وسى جانردىڭ جاڭا قارقىنمەن دامىپ بٷگٸنگە جەتۋٸنە باتاگٶي تۇلعاسىنىڭ قوسقان ٷلەسٸ از بولماسا كەرەك. دارىندى باتاگٶي, شىن مەنٸسٸندە, ەجەلگٸ ٷلگٸنٸ توتىداي قايتالاۋشى ەمەس, ول ەسكٸ دەستٷرگە شابىتتى شاعىندا ىستىق قان قۇيىپ, جان بٸتٸرۋشٸ. بۇعان ەجەلگٸ جىراۋلاردىڭ, بي-شەشەندەردٸڭ ايتىپ كەتكەن باتالارى كۋە. مەسەلەن, جامبىل اقىننىڭ س.مۇقانوۆقا بەرگەن:
قۇدايىم وسىناۋ ٷيگە دۋا بەرسٸن,
تٸلدەرٸن دۇشپانداردىڭ بۋا بەرسٸن.
كەلٸننٸڭ بالاعىنان بالا ساۋلاپ,
سالپى ەرٸندٸ سارى ۇلدى تۋا بەرسٸن, –
[caption id="attachment_21551" align="alignright" width="304"]
دەگەن باتاسى وسى جانردىڭ ناعىز پوەتيكاسىن ەبدەن مەڭگەرگەن مايتالماندىقتىڭ بٸر ٷلگٸسٸ. دەمەك باتا جانرى جاڭاشا تٷلەپ وتىر. شىن باتاگٶي القالى توپتىڭ اتىنان ەجەلگٸ سارىنداردى سارناپ ايتقانىمەن, ول كٶكەيٸنە كەلگەن سەۋلەلٸ ويدى قييۋلاستىرىپ, كٶنە ٷلگٸگە قوسىپ جٸبەرەتٸندٸگٸن دە ەسكەرگەن جٶن. سونىمەن باتا فولكلور مەن اۋىز ەدەبيەتٸن توعىستىرىپ تۇرعان ەرەكشە ٶمٸرشەڭ جانر دەۋگە بولادى. ول, ەسٸرەسە, تەۋەلسٸزدٸك العالى بەرٸ قايتا جاڭعىرۋدى باسىنان كەشٸرۋدە.
دەرەككٶز: "ەگەمەن"
اقەدٸل تويشانۇلى, حالىقارالىق تٷركٸ اكادەميياسى عىلىمي قىزمەتكەرٸ,
فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
