اتىراۋعا گوللاندييانىڭ قازاقستانداعى, تەجٸكستانداعى جەنە قىرعىزستانداعى تٶتەنشە جەنە ٶكٸلەتتٸ ەلشٸسٸ ديرك يان كوپ جۇمىس ساپارىمەن كەلٸپتٸ.
ول اتىراۋ وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ نۇرلان نوعاەۆتىڭ قابىلداۋىندا بولعان. ايتپاقشى وسى قابىلداۋدا ەكٸم ەلشٸگە: «قازاقشا سٶيلەسەيٸك. كەلەسٸدە ٷيرەنٸپ كەلٸڭٸز» دەگەن بولاتىن. «اقجايىق» باسىلىمى ەلشٸمەن كەزدەسٸپ بٸرقاتار ساۋال قويىپتى. ەرينە, سۇحباتتى تولىق بەرمەيمٸز. وقىلىمدى دەگەن تۇستارىن ەكشەپ الدىق.
«يە, قيىندىقتار بار»
بٸزدٸڭ كەسٸپورىندار ٷشٸن نەگٸزگٸ قيىندىقتار سٸزدٸڭ ەلدەگٸ بٸرقاتار زاڭناما اكتٸلەرٸنٸڭ جەتٸلمەگەندٸگٸ بولىپ تابىلادى. جاقىندا 19 جىل كەلٸسسٶز جٷرگٸزٸلگەننەن كەيٸن قازاقستان دٷنيەجٷزٸلٸك ساۋدا ۇيىمىنا (دسۇ) مٷشە بولدى. بۇل بٸزدٸڭ قارىم-قاتىناسىمىزدى دامىتۋ ٷشٸن ٶتە جاقسى تۇعىرناما.
باستىسى — قازاقستان سٶزبەن ەمەس, ٸس جٷزٸندە دسۇ مٷشەلٸگٸنەن تۋىندايتىن بٷكٸل, سونىڭ ٸشٸندە قۇقىقتىق مەسەلەلەرگە قاتىستى مٸندەتتەمەلەرٸن ورىنداۋى كەرەك. ال بۇل ٶكٸنٸشكە قاراي, ٷنەمٸ جٷزەگە اسا بەرمەيدٸ. ەرينە, وڭاي ەمەس, بٸراق, بۇل ٶزارا تيٸمدٸ ىنتىماقتاستىق ٷشٸن قاجەت. وسى مەسەلەلەر بويىنشا بٸز استاناداعى سٸزدٸڭ ٷكٸمەتپەن ٷزدٸكسٸز ديالوگ جٷرگٸزۋدەمٸز.
ازىق-تٷلٸكتەردٸ ەكسپورتتاۋ بويىنشا گوللاندييا ەلەمدە 2-شٸ ورىندا? بٸز شە?…
يە, ەلشٸ سولاي دەيدٸ. ايتۋىنشا, بۇل تۇرعىدا ولارعا قازاقستان ٶتە تارتىمدى ەكەن.
«گوللاندييادا تيٸمدٸلٸگٸ جوعارى اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى, ول ازىق-تٷلٸكتەردٸ ەكسپورتتاۋ بويىنشا دٷنيە جٷزٸندە ەكٸنشٸ ورىن الادى. ەرينە, بۇل تۇرعىدا بٸز ٷشٸن اۋقىمدى قازاقستان ٶتە تارتىمدى.
مەسەلەن, بٸزدٸڭ تەحنولوگييا بويىنشا كٶكٶنٸس جەنە گٷل ٶسٸرۋ جىلىجايلارىن, قۇس فابريكالارىن, سٷت فەرمالارىن سالۋ تۋرالى ايتىپ وتىرمىن. بٸز قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعان تاعى بٸر سەكتور – سۋ قورلارىن باسقارۋ. بۇل باعىتتا بٸزدٸڭ 1000 جىلدىق تەجٸريبەمٸز بار. بٸزدە سۋ كٶپ, سٸزدە از. دەگەنمەن, سٸز بەن بٸزگە كەيدە ودان قورعانۋعا تۋرا كەلەدٸ. جالپى, بۇل ەلەۋەتتٸ سالا ىنتىماقتاستىق ٷشٸن ٶتە اۋقىمدى – سۋ قورلارىن تيٸمدٸ پايدالانۋ, كەرٸزدٸك جٷيەلەر, اۋىز سۋ… گوللاندييا بۇل مەسەلەدە №1 ساراپشى بولىپ تابىلادى.
تاعى بٸر كەلەشەگٸ بار مەسەلە – سپۋتنيكتٸك مەلٸمەتتەردٸ پايدالانۋدى دامىتۋ. ولاردى, مەسەلەن, مۇناي مەن گازدى ٸزدەۋ كەزٸندە گەولوگييالىق بارلاۋ جۇمىستارىنا, كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ دەڭگەيٸنە مونيتورينگ جاساعاندا, اۋىل شارۋاشىلىعىندا ويداعىداي پايدالانۋعا بولادى» دەيدٸ كوپ مىرزا.
قاشاعاندا مۇناي ٶندٸرۋ قانشالىقتى تيٸمدٸ?
ەگەر مۇناي باعالارىنىڭ قالاي ٶزگەرەتٸنٸن بٸلسەك قوي! اكتسييالار ساتىپ الىپ, تابىستى بيزنەسمەن بولار ەدٸم. ال شىندىعىن ايتسام, قازٸر مۇناي نارىعىنىڭ قالاي بولارىن ەشكٸم دە دٶپ باسىپ ايتا المايدى. قالاي دەگەنمەن دە, NCOC-تاعى كەزدەسۋ كەزٸندە بٷگٸندە قاشاعانداعى مۇناي ٶندٸرۋگە قاتىستى پروبلەما جوق ەكەندٸگٸنە سەندٸردٸ. قاشاعانعا 60 ملرد دوللاردان استام قارجى سالىندى, بۇل كٶپ اقشا.
قىزعالداقتاردىڭ گوللاندييادان ەكەلٸنەتٸنٸ راس پا?
«يە, قىزعالداقتاردىڭ بارلىعى گوللاندىق» دەيدٸ ەلشٸ. قازاقستانعا بٸر ەمەس, ون گوللاندييادان ارتىق سيياتىن شىعار. سوعان قاراماي بٸز قىزعالداقتى وسى ەلدەن تاسيمىز. ايدالادان…
«كٷن سايىن تاڭەرتەڭ امستەردامدا گٷل اۋكتسيونى ٶتەدٸ, ۇشاقتارمەن گٷلدەر دٷنيە جٷزٸنە تارالادى. قازٸر كولۋمبييا, ەكۆادور, كەنييا سەكٸلدٸ ەلدەر گٷل ٶسٸرۋ شارۋاشىلىعىن ويداعىداي دامىتۋدا. الايدا, گوللاندىق قىزعالداقتار – بۇل برەند. قازاقستاندا گوللاندييادان ٶسٸرٸلگەن راۋشان گٷلدەرٸ كٶپ كٶلەمدە ساتىلادى. بٸراق, راۋشان گٷلٸ سٸزدەردە دە – بٸزدٸڭ تەحنولوگييا بويىنشا سالىنعان جىلىجايلاردا ٶسٸرٸلەدٸ» دەيدٸ ول.
كٸشكەنتاي مەملەكەت
ەلشٸ وسىلاي دەگەن ەكەن. وسى بٸر كٸشكەنتاي مەملەكەتتە 17 ملن. تۇرادى. ال وسى ەلدٸڭ استاناسى – امستەردام ەۋروپاداعى نٶمٸر 1-شٸ ترانزيتتٸك ورتالىق ەكەن. گوللانديياعا توقتايتىن رەيستەردٸڭ 80 پايىز جولاۋشىسى – ترانزيتتٸك جولاۋشىلار. سولاي.
ماقس بوقاەۆ پەن تالعات ايانعا گوللاندييا ەلشٸسٸنٸڭ نە قاتىسى بار?
بٸز بٸلمەپپٸز. اتىراۋداعى ازاماتتىق بەلسەندٸلەر ماكس بوقاەۆ پەن تالعات ايانوۆتىڭ سوتىنا قازاقستانداعى گوللاندييا ەلشٸلٸگٸنٸڭ ٶكٸلٸ دە قاتىسقان ەكەن. بۇعان قاتىستى ديرك يان كوپ مىرزا بىلاي دەپتٸ:
«بۇدان بۇرىن ايتىپ ٶتكەنٸمدەي, بٸز ٷشٸن قازاقستاننىڭ دامىعان ەل اتانۋ تۇرعىسىنداعى امبيتسيياسى ٸس جٷزٸندە دەلەلدەنگەنٸ ٶتە ماڭىزدى. وسى جەردە سالماقتى كوممەرتسييالىق مٷددەمٸز بار بولعاندىقتان, سٸزدٸڭ ەلدە تەك ٷكٸمەت دەڭگەيٸندە عانا ەمەس, قوعامدىق ٶمٸردە نە بولىپ جاتقانىن, قانداي پروبلەمالار بار ەكەندٸگٸن بٸلگٸمٸز كەلەدٸ. مۇندا بٸزگە قازاقستان بيلٸگٸ, ۇەۇ جەنە باق-تار ۇسىنعان اقپاراتتارعا تەۋەلدٸ بولىپ قانا قويماي, نە بولىپ جاتقانىن ٶز كٶزٸمٸزبەن باقىلاۋ دا ماڭىزدى. سٸزدٸڭ ەلشٸلٸك تە باسقا ەلدەردە, سونىڭ ٸشٸندە, مەنٸڭ ەلٸمدە دە وسىلاي جاسايدى».
«ترامپ امەريكانىڭ دەستٷرلٸ پرينتسيپتەرٸنەن اتتاپ ٶتە المايدى»
ەلشٸنٸڭ اقش پرەزيدەنتٸنٸڭ سايلاۋىندا جەڭٸسكە جەتكەن دونالد ترامپقا قاتىستى پٸكٸرٸ وسىنداي.
«ٶز اتىمنان ايتارىم, سول امەريكاداعى, باتىس ەۋروپاداعى, جاپونيياداعى ساياسي جٷيە – جەكەلەگەن ادامنىڭ كٶزقاراستارىنا قاراعاندا سالماقتىراق, تٸپتٸ, مەملەكەتتە باستى لاۋازىمدا وتىرعان ادام ٷشٸن دە. ەرينە, كٸمنٸڭ پرەزيدەنت بولعاندىعى ماڭىزدى. بٸراق, ترامپ قانشا قالاسا دا, ەلدەبٸر نەگٸز بولاتىن پرينتسيپتەردٸ بۇزىپ, بەرٸن كٷرت ٶزگەرتە المايدى. نە بولاتىنىن كٶرەمٸز. ەرينە, ٶزگەرٸستەر بولادى – حالىقارالىق ساۋدا قاتىناستارىندا, كٶشٸ-قون پروتسەستەرٸندە جەنە ت.ب. سودان سوڭ تٶرت جىلدان كەيٸن تاعى دا سايلاۋ بولادى عوي…» دەيدٸ ول.
پۋتين شە? ەلشٸ رەسەي تۋرالى نە دەيدٸ?
«ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستان كەيٸن ەلەمدە بەلگٸلٸ بٸر تەرتٸپ ورنادى. مۇندا باستى ەلەمەنتتەردٸڭ بٸرٸ – مەملەكەتتٸك شەكارانىڭ بەرٸكتٸك پرينتسيپٸ بولىپ تابىلادى. باتىس مۇنى زاڭدى الاڭدا جەنە كەڭەس وداعىمەن بٸرگە جاسادى.
سوڭعى 70 جىل ٸشٸندە العاش رەت بٸر مەملەكەت ەكٸنشٸ مەملەكەتتٸڭ شەكاراسىن كٷشپەن اۋىستىردى. مەن ٶزٸڭٸز تٷسٸنٸپ وتىرعانداي, قىرىم اننەكسيياسىن ايتىپ وتىرمىن. بۇل بٸز ٷشٸن تٷسٸنٸكسٸز جەنە قابىلدانبايتىن ەرەكەتتەر. سوندىقتان دا سانكتسييالار ەنگٸزٸلدٸ. ەو سانكتسيياسى مەن ەكونوميكاسىنا كەلەر بولساق, رەسەي ەكونوميكا تۇرعىسىندا, ايتالىق, يسپانييامەن سالىستىرمالى تٷردە ٶتە ٷلكەن ەل ەمەس. شىعىس-ەۋروپالىق جەنە ورتا ازييا ەلدەرٸ ٷشٸن بولاشاق رەسەيدە ەمەس, بٸزدە, باتىس ەۋروپا مەن اقش-تا ەكەنٸ ايقىن».
