مەنٸڭ كٸندٸك قانىم تامعان جەرٸم اباي اۋدانى ارحات اۋىلى, باسىمنان ٶتكەن ٶزٸم بٶلٸسكەلٸ وتىرعان جەيت تا سول تۋعان اۋىلىمدا ٶتكەن ەدٸ.
ايتار ەڭگٸمەمە ٶزەك بولار تاقىرىپ تا ٶز باستاۋىن سەگٸزٸنشٸ سىنىپقا كٶشكەن كەزدەن ورىن العان ەدٸ. ارحات اۋىلى اڭ-قۇسى كٶپ تاۋلى مەكەن عوي, بٸر كٷنٸ دوسىم سامات ماعان تاۋدان يتەلگٸنٸڭ ۇياسىن كٶرگەنٸن جەنە دە ۇيادا تٶرت بالاپان بار ەكەنٸن ايتىپ, اسىرايىق دەدٸ.
بالالىق قىزىعۋشىلىق باسىم كەز عوي, بٸردەن كەلٸستٸم. سونىمەن ٷش بالا بٸرٸگٸپ تاۋعا تارتىپ كەتتٸك, ۇياعا كٶتەرٸلۋ بٸراز قيىندىق تۋدىرسا دا سول تاۋدا ٶسكەن بالامىز عوي, ۇياداعى اقٷرپەكتەن سەل قارايا باستاعان تٶرت بالاپاننىڭ ٷشەۋٸن ولجالاپ الىپ قايتتىق. الىپ كەلگەن سوڭ ەرتٷرلٸ ساياتشىلىق جٶنٸندەگٸ ەڭگٸمە-ماقالالاردى ٸزدەپ جٷرٸپ وقىپ دەگەندەي ەپتەپ «ساۋاتىمىز» اشىلا باستادى, ەڭ باستىسى ىستالعان, تۇزدالعان ەت بەرمەۋ, تۇرعان جەرٸ تٷتٸنەن تازا بولۋى, تەك جاس ەتپەن قورەكتەندٸرۋ ت.ت سيياقتى تالاپتارىن بۇلجىتپاي ورىندادىق.
بٸر قىزىعى ٷشەۋمٸزدٸڭ دە بالاپان قۇسىمىز امان ٶستٸ, جەنە قالعان ەكەۋٸنە قاراعاندا مەنٸكٸ ٸرٸ بولدى, سوعان قاراعاندا ۇرعاشى بولعان سيياقتى. اياقباۋىن جاساۋ, توماعاسىن جايلى قىلىپ تٸگۋ, تۇعىرىن جاساۋ مەنٸڭ تاراپىمنان اسا ىجداھاتتىلىقپەن جاسالعان دٷنيەلەر ەدٸ. تٸپتٸ ونىڭ ساڭعىرىعىن دا ەش جەركەنبەستەن ٶزٸم تازالايتىنمىن.
روگاتكانى جاقسى مەڭگەرگەندٸكتەن كٷنٸنە ەڭ بولماعاندا سارشۇناق, كەيدە كٶگەرشٸن ەتٸنەن كەندە قىلعان جوقپىن, تٸپتٸ ماڭايداعى دوستارىم دا بٸر كٶرٸپ شىعۋ ٷشٸن, سارشۇناققا دەيٸن اۋلاپ ۇستاعاندارىن ماعان ەكەلٸپ تۇردى. تاماقتان تارشىلىق كٶرمەدٸ, اس مەزٸرٸنٸڭ اسسورتيمەنتٸ باي دەسەم دە بولادى.
تٸپتٸ, بٸر جولى ٷيدەگٸ كەرٸ ەتەشتٸ دە قۇرباندىققا شالىپ جٸبەرگەنٸم بار, ەندٸ قىرىق جىلدان سوڭ كەرٸ ەتەشتٸڭ نەگە «ٸز-تٷزسٸز جوعالىپ» كەتكەنٸن مويىنداۋعا بولار دەيمٸن. ول كەزدە قۇسىم ٶسٸپ قوماعايلانىپ «اپپەتيتٸ» دە ۇلعايعان بولاتىن, ونىڭ ٷستٸنە تاۋىققا مٸنبەك تٷگٸلٸ قۋىپ جەتە الاتىن قاۋقارى از كەرٸ ەتەش ارقىلى يتەلگٸمنٸڭ كٷش قۋاتىن سىناپ كٶرەيٸن دەپ ويلاسام كەرەك, سايىس الاڭى قورانىڭ ٸشٸ ەدٸ.
جاستىڭ اتى جاس قوي, ۇشۋعا جاراپ قالعان يتەلگٸم كٷش قۋاتى تايعان ەتەش بايعۇستى ەپ-سەتتە تۋ تالاقاي قىلىپ قوماعايلانا جٷنٸن بۇرقىراتىپ شاشىپ تاستادى. اۋىلداعى ٷش «قۇسبەگٸ» كٷنارا باس قوسىپ, حال سۇراسىپ دەگەندەي, بٸر-بٸرٸمٸزگە ەركٸم ٶز قۇسىمىزدى جەر كٶككە تيمەي جارىسا ماقتايمىز. قۇستارىمىزدان سۇراپ ەۋرە بولىپ جاتپاي-اق كٷزدە نەگە, قانداي اڭعا سالاتىنىمىزدى دا كٶز الدىمىزعا ەلەستەتٸپ كەسٸپ پٸشٸپ قويعان ەدٸك, قويان تٷگٸلٸ تٷلكٸدەن دە دەمەمٸز جوق ەمەس. اياڭداپ قوڭىر كٷزدە كەلدٸ, ەكٸ دوستىڭ بٸرٸنٸڭ قۇسى بوساتا سالىسىمەن ٸزٸم-قايىم جوق بولدى دەسەم بولادى, قاشىپ كەتتٸ-اۋ دەيمٸن, ال ەكٸنشٸسٸ انىق ەسٸمدە قالماپتى. مەنٸكٸ قاشپادى, سودان بٸراز وقىعاندارىمىز بويىنشا ماڭايداعى بالالار جينالىپ قويان تەرٸسٸن شٶپكە تولتىرىپ كٶزٸ ورنىنان جاس ەت شىعارىپ اشىعىپ تۇرعان يتەلگٸمە دەمٸن تاتقىزىپ ۇزىن جٸپپەن بٸر بالا سٷيرەتٸپ جٷگٸرۋدٸ تاپسىردىم.
مەن تٷگٸلٸ ٷلكەندەردٸ دە تاڭ قالدىرىپ يتەلگٸم ەلگٸ «قويانعا» تٷستٸ, قولىمنان ۇشىپ شىققاندا بٸردەن كٶتەرٸلمەيدٸ, جەر باۋىرلاپ ۇشىپ بارىپ تٷسۋشٸ ەدٸ, جالما جان قويان تۋلاعىنان شىعىپ تۇرعان ەتتٸ قىلعىتادى. سٶيتٸپ اياق استىنان ماڭايداعى بالالارعا قۇسبەگٸ بولىپ شىعا كەلدٸم, بالالار دا قىزىعا قارايتىنداي, سول كەزدەگٸ ماقتانشاقتىعىما توم سويەردٸڭ ٶزٸ دە استار بولماي قالار ما ەدٸ. بٸراق «اڭعا» شىعىپ ٷلگەرمەدٸم, ەكەم مارقۇم: «بالام, مىنا قۇستى ەيتەۋٸر قويماي جٷرٸپ ٶسٸردٸڭ عوي, ەندٸ مەنٸڭ تٸلٸمدٸ الساڭ ەركٸندٸككە جٸبەر, بۇل دالا قۇسى وبالىنا قالما» دەدٸ.
ەكەنٸڭ بٸر اۋىز سٶزٸ زاڭ, بۇلجىتپاي ورىندالاتىن زامان ەدٸ عوي. بالاپان كەزٸنەن اسىراعاندىقتان قيماي كٶزٸمە جاس كەلٸپ تۇرسا دا اقىرى بوساتۋعا مەجبٷر بولدىم. سەنەسٸزدەر مە, قۇس ەكەش قۇستا يەسٸن تانيدى, تەك مەن شاقىرسام عانا كەلەتٸن. ەكٸ كٷندەي كەلٸپ جٷردٸ, ٷيگە تاقاۋ بيٸككە قونىپ وتىرادى, ال مەن بار بولعان جاۋتاڭداپ قاراي بەرەمٸن, تەك شاقىرا المادىم. وڭ اياعىنداعى قولدان يلەنگەن تەرٸدەن جاسالعان بٸر قارىستاي اياق باۋىن شەشپەگەن بولاتىنمىن. قانشا دەگەنمەن قۇس قوي, مەن سيياقتى قاشانعى جاۋتاڭداي بەرسٸن, اقىرعى رەت شاڭق ەتٸپ ٷن شىعاردى دا تٶبەمنەن ەكٸ-ٷش اينالىپ تاۋعا تارتىپ كەتتٸ, سول كەتكەننەن مول كەتتٸ. ەندٸ ەشقاشان دا ورالمايدى دەگەن قيماستىق سەزٸممەن ەكٸ كٶزٸمە شىق تۇرىپ مەن قالا بەردٸم.
بۇل قيماستىق ماعان سول سەتتە نە قالدىردى, مٷمكٸن ادامدارعا رەنجٸپ سونداي قىرانعا اينالىپ ارتىنان قۋىپ كەتسەم دەگەن بالالىق قييالي قييالدى قالدىرعان بولار, قاس قارايعانشا ٷيگە كٸرمەي جٷرگەنٸم دە سودان بولار. ال سول نٷكتەگە اينالىپ الىستاعان, اقٷرپەك كەزٸنەن اسىراپ باۋىر باسقان قۇسىمنىڭ كٶزٸمەن الىپ قاراساق شە, وعان يەسٸ بولعانمەن يە بولۋعا جاراماعانىما ول دا ٶكپەلٸ كەتكەن بولار. بٸراق قالاي دەسەك تە مۇنىڭ بەرٸ دە اڭعال, ەلەۋسٸز جٷرەتٸن, وڭاشادا وقىعان كٸتابىنىڭ كەيٸپكەرٸنە اينالاتىن, بٸراق پٸكٸرٸمەن ەشكٸم اسا ساناسا بەرمەيتٸن, بٸر جاپىراق كٸشكەنتاي بالا ەرلاننىڭ قييالى عانا بولاتىن...
ۇمىتىپ بارادى ەكەنمٸن, كەيٸننەن كٶرگەندەرٸ راس بولسا بالالار: "سەنٸڭ يتەلگٸڭدٸ كٶردٸك, اياعىنداعى اياقباۋىنان تانىدىق" دەپ جٷردٸ, بٸراق مەن اسپانعا قانشا تەسٸلە قاراپ ەلەڭدەپ جٷرسەم دە قايتىپ جولىقتىرا المادىم.
مۇنىڭ بەرٸن نەگە ايتىپ وتىرمىن, ەندٸ سوعان ورالايىن, سودان بەرٸ جىلدار ٶتتٸ, ەسەيدٸم, ٷيلٸ بولدىم, بالا سٷيدٸم, ەسەپتەپ كٶرسەم قازٸر سودان بەرٸ قىرىق جىلدان استام ۋاقىتتى ارتقا تاستاپپىن. اۋىلدان كٶشٸپ قالاعا كەلگەنٸمٸزبەن تٷسٸندە اۋىلىندا جٷرەتٸن تٷستەن ارىلا الماي جٷرگەنٸمٸزگە دە شيرەك عاسىردان استى.
2007 جىلدار شاماسى بولار جارىم جانار ەكەۋمٸز ول كەزدە «ٶزەن جاعالاعاننىڭ ٶزەگٸ تالمايدى» دەگەن تٸرشٸلٸك قامىمەن بازاردان كەش قايتىپ كەلە جاتقانبىز. ٷيگە جيىرما قادامداي قالعانبىز, كەنەت قۇلاعىما سول اسىراعان يتەلگٸمنٸڭ ٶمٸر بويى جاتتالىپ قالعان ٷنٸ شاڭق ەتٸپ كەلدٸ, ەرينە, ول ەمەس قوي. سەلك ەتە قالدىم دا: «جانار, مىنا داۋىس مەنٸڭ يتەلگٸمنٸڭ ٷنٸنەن اۋمايدى ەكەن» دەگەنٸمدٸ ٶزٸم دە بايقاماي قالدىم. ٶيتكەنٸ, ول دا ەستٸگەن عوي بالا كەزٸمدە يتەلگٸ اسىراعانىمدى, نەشە جىل بٸرگە وتاۋ قۇرىپ كەلە جاتقاندىقتان جانىڭىزداعى جارىڭىزعا بالالىق شاعىمىزدان ايتاتىنىمىز بار عوي. ەندٸ مىنا قىزىقتى قاراڭىزدار, ەلگٸ داۋسى ەستٸلگەن يتەلگٸ تۋرا مەنٸڭ ٷيٸمنٸڭ تٶبەسٸندە وتىر, مەن ساسقالاقتاپ «بوپىم, بوپىم» دەپ قالاي جالاڭاش قول سوزعانىمدى دا بايقاماي قالدىم. اللا كۋە, ەلگٸ يتەلگٸ دالپىلداپ كەلٸپ مەنٸڭ بٸلەگٸمە قوندى, قولىمنىڭ اۋىرعانىنا دا قاراماي اياق باۋىنان شاپ بەردٸم.
جانار شوشىپ كەتكەن «جٸبەر, جٸبەر, كٶزٸڭدٸ شۇقىپ الادى» دەپ تۇر, ماڭايدا جٷرگەن بٸر-ەكٸ جاسٶسپٸرٸم بالالاردا جٷگٸرٸپ كەلٸپ مىنا كينودا عانا كٶرٸپ جٷرگەن جاعدايلارىنا تاڭ قالىپ "دياديا, دياديا, كاك ۆى پويمالي, ۆام نە ستراشنو?" دەپ تٸپتٸ جاقىنداپ تاقاۋعا قورقىپ تۇر. ال مەندە ونداي قورقىنىش سەزٸمٸ مٷلدە بولعان جوق ەدٸ, تٸپتٸ جوعالىپ كەتكەن جاقىنىمدى تاپقانداي قۋانعاننان ٶرەكپٸپ جٷرەگٸم اۋزىما تىعىلعانداي, ادام ايتقىسىز ەرەكشە بٸر كٷيگە تٷستٸم.
بٸر سەت مەڭٸرەۋ ادامداي ەسٸمنەن ايىرىلعانداي تۇرىپ قالدىم, وعان سەبەپ مىنا يتەلگٸ قۇستىڭ دا تٷر كەلبەتٸ, كٶلەمٸ مەن اسىراعان يتەلگٸدەن اۋماعانى بىلاي تۇرسىن وڭ اياعىندا تۋرا مەنٸكٸندەي سىڭار اياقباۋى بار ەكەن. تۋرا سول قۇسىم كەلٸپ وتىز جىلدان سوڭ تانىپ قولىما قايتا قونعانداي ەدٸ. جارايدى, بٸرەۋدەن بوساپ اداسىپ كەتتٸ دەيٸك, بٸراق بٷكٸل قالادان تۋرا مەنٸڭ ٷيٸمە كەلٸپ, ونىڭ ٷستٸنە ەش جاتىرقاماي بٸر شاقىرعاننان قولىما كەلٸپ قونعانى, وڭ اياعىنداعى اياقباۋى مەن ٷشٸن بالا كەزٸمدٸ الىپ كەلگەن عاجايىپ سەت بولاتىن. وسىندايدا بٸر تىلسىم قۇدىرەتكە باس يمەسكە شاراڭىز دا قالمايدى ەكەن, ميلليون ۇتىپ العان ادام دا وسىنداي كٷيگە تٷسەر دەيمٸن.
سودان ول يتەلگٸ ٷيٸمدە ەكٸ كٷن بولدى, انىعى قورامدا, ەرتەڭٸنە مال ساتۋمەن اينالىساتىن باۋىرىمنان بارىپ قويدىڭ شيكٸ ٶكپە-باۋىرىن الدىم. تەلمٸرە قاراپ, تٷسٸنبەسە دە "سٶيلەسٸپ" قورادان شىقپاي كٶپ وتىردىم, تٸپتٸ قاراڭعىدا دالاعا شىقسام دا بٸر ماگنيت تارتقانداي قوراعا قايتا-قايتا بارعىشتاي بەردٸم. مەن سول كەزدە بالالىق شاعىممەن قايتا قاۋىشىپ تٸلدەستٸم, ارا-اراسىندا قۇشاقتاي باۋىرىما باسىپ ۇستاسام دا قۇس بۇلقىنىپ قارسىلىق تانىتپادى.
سونىمەن ەرتەڭٸنە جۇمىسقا بارعان سوڭ جٸگٸتتەرگە, ونىڭ ٸشٸندە ايبەك ساپىشەۆ دەگەن اقىن اعامىز بار ەدٸ بەرٸنە تاڭدانىسىمدى جاسىرا الماي جىرداي قىلىپ ايتتىم. سول-اق ەكەن, كٸم جەتكٸزگەنٸن بٸلمەيمٸن تٷستەن كەيٸن ەكٸ جٸگٸت جەتٸپ كەلٸپ تۇر «برات, سٸزدە قۇس بار ەكەن, باعاسىنا كەلٸسٸپ ساتىپ الايىق» دەدٸ. سول كەزدەردە ارابتار قازاقستاننان قۇس ساتىپ الىپ جاتىر ەكەن دەگەن ەڭگٸمەنٸڭ قىزىپ تۇرعان كەزٸ-اۋ دەيمٸن, ۇزىنقۇلاقپەن جەتٸپ جاتاتىن, قۇلاق بولعان سوڭ ەستيدٸ عوي.
ەرينە, قاراجاتتان قىسىلىپ جٷرگەن سول كەزدە كٶكتەن ٶزٸ ۇشىپ كەلگەن اقشا ارتىق بولماس تا ەدٸ, بٸراق تەز ويلانىپ ماعان سەنٸم ارتىپ پانا تۇتىپ كەلگەن يتەلگٸنٸ ازاتتىعىنان ايىرمايمىن دەگەن شۇعىل شەشٸمگە بٸردەن كەلدٸم. سول ويعا بەكەم بەكٸپ يتەلگٸنٸ ساتپادىم. شىنى كەرەك, بالالىعىمنىڭ بٸر ۇمىتىلماس بەينەسٸن الىپ كەلگەن قۇستى ساتۋ مەن ٷشٸن باعا جەتپەس قىمبات بالالىعىمدى ساتقانمەن بٸردەي ەكەنٸن ۇقتىم. بۇل قايتا ورالماس بالالىقتىڭ قانشالىقتى قۇندى ەكەنٸن ۇقتىرعان سەت ەدٸ, ار دەگەن قاسيەتتٸ ۇعىمنىڭ بارلىق قۇندىلىقتان جوعارى تۇراتىنىن ۇقتىرعان سەتٸ ەدٸ.
ۇيات تا بولسا «جٸگٸتتەر ۇستاپ العانىم راس ەدٸ, بٸراق, قاشىرىپ الدىم...» دەپ جالعان سٶيلەۋگە تۋرا كەلدٸ, كەيدە ادامدىعىڭدى ساقتاپ قالۋ ٷشٸن ەش زالالى جوق ٶتٸرٸكتٸڭ دە زييانى جوق ەكەن-اۋ. كەشكە ٷيگە كەلە سالا قورادان الىپ شىقتىم دا قويا بەردٸم, بٸراق مەن جٸبەردٸ ەكەن دەپ بٸردەن كەتە قويۋ يتەلگٸنٸڭ ويىندا مٷلدە جوق ەكەن, ۇشقان بەتٸ ەسٸگٸ اشىق تۇرعان مونشاعا بارىپ كٸردٸ, سونىمەن قايتادان قوراعا اپارىپ ٶزٸ كەتەر دەپ ەسٸگٸن اشىق قالدىردىم. تاڭەرتەڭ تۇرسام ەلٸ وتىر, كەتپەگەن ەكەن, تاڭدانىسىمدى جاسىرا الماسامدا ەسٸكتٸ سول بەتٸ اشىق قالدىرىپ, بٸراز ەركەلەتٸپ سيپالاي سٶيلەسٸپ جۇمىسقا كەتتٸم.
كەزٸندە اسقار تاۋداي ەكەم قۇسىما ەركٸمنەن تىس ازاتتىق بەرگٸزگەن ەدٸ, ەندٸ ٶزٸم ەكە بولعاندىقتان سول قۇسقا ٶز ەركٸممەن ازاتتىق بەرۋدٸ جٶن دەپ ساناعان ەدٸم. كەشكە تامان كەلسەم ساڭعىتقان اقتاڭداق مٶرلەرٸن قالدىرىپتى دا ۇشىپ كەتٸپتٸ. مٸنە, ادام سەنگٸسٸز وسىنداي جاعداي مەنٸڭ باسىمدا قايتالاندى, اراعا وردا بۇزار جاس سالىپ تاڭ قالدىردى, تٸپتٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن اسپاندا قالىقتاعان قۇس كٶرسەم سول جەيت بٸردەن ەسٸمە تٷسەدٸ, تٸپتٸ سول ما دەپ قارايلايمىن.
مٷمكٸن, بۇل مەنٸ قورعاپ جٷرگەن پەرٸشتە كەيپٸندەگٸ قۇسىم بولار, مەنٸڭ وعان ازاتتىق بەرگەنٸم دە مەن ٷشٸن سىناق بولعان شىعار, كٸم بٸلسٸن, تەك بٸر اللاعا ايان!
بٸرەۋلەر ٷشٸن بۇل قىزىقسىز دا بولار, بٸراق مەن ٷشٸن ٶتە عاجايىپ وقيعا, سوندىقتان مەنٸڭ بالا كەزٸمدەگٸدەي «ەشقاشان» دەگەن سٶزدٸ ەشقاشان ايتپاڭىزدار. تابىلدى ايتقانداي قازاق حالقى بيٸكتٸگٸن سول قىرانىنىڭ قاناتىمەن ٶلشەگەن ەل عوي, باسىمنان ٶتكەن وسى وقيعانى سٸزدەرمەن بٶلٸسۋدٸ جٶن كٶردٸم. ۇناماسا جەي عانا وقىپ ٶتە شىعارسىزدار, تەك ەكەنٸڭ بالاسى بولعان سوڭ مەنٸڭ دە كٶڭٸلٸن بٸر اتىم ناسىبايدان قالاتىنىن ەسكەرٸڭٸزدەر, سٶكپەسەڭٸزدەر ەكەن.
ٶيتكەنٸ, بٸرەۋلەر ٷشٸن ويدان شىعارىلعان قييال دەپ قابىلدانسا دا مۇندا اقيقات جاتىر, وعان الدىمەن اللا كۋە, مەن ٶزٸم كۋەمٸن, مەنٸڭ جانۇيام كۋە!
بٸراق كٸم نە ويلاسا دا وسى تىلسىم جاعدايدىڭ ٶز باسىمنان ٶتكەنٸن مەن ٷشٸن ٶمٸرٸمنٸڭ ەرەكشە باقىتتى سەتٸنٸڭ بٸرٸ دەپ قابىلدادىم.
بۇل سەيكەستٸك بولار دەيٸن دەسەم دە سول سۇراق قايتا مازالايدى, نەگە ٶز يتەلگٸمنەن اۋمايدى, نەگە مۇنىڭ دا وڭ اياعىندا اياقباۋى بار, نەگە مەنٸڭ ٷيٸمە كەلدٸ, نەگە مەن شاقىرعاندا ەش جاتىرقاماستان بٸردەن قولىما قوندى?... ەكٸ كٷن قارايلاپ توساتىنى ول دا جۇمباق, مەن ٷشٸن قالعان ٶمٸرٸمە ٶزەك بولار شەشۋٸ تابىلماس اسا كٷردەلٸ قۇپييا.
مٸنە كٶردٸڭٸزدەر مە, سۇراق كٶپ, جاۋاپ جوق, جالپى مەنٸڭ ٸشٸمدە جٷرگەن سۇراقتارىمنىڭ كٶبٸ جاۋابى جوق جۇمباقتار عوي, ٶزٸمە ايان. مىسالى, سونىڭ بٸرٸ سەمەي قالاسىنىڭ گەربٸن الايىقشى, باسقا قالالارعا گەرب بولادى, ال سەمەيگە كەلگەندە... ەح, ازاماتتار.
ەرلان شاياحمەتۇلى, سەمەي قالاسى.
