قازاقستان 30 جىل بارىسىندا ەكونوميكادا ايتارلىقتاي جەتٸستٸكتەرگە جەتتٸ (1995 جىلدان 2024 جىلعا دەيٸن), دەپ ەسەپتەيدٸ ەۋرازييالىق دامۋ بانكٸ (ەادب). وسى كەزەڭ ارالىعىنا ەلدٸڭ ناقتى جان باسىنا شاققانداعى ٶسٸمٸ (جٸٶ) ٷش ەسە ٶسكەن. 2023 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەكونوميكاسى 1,8 ەسە ٶسكەن قازاقستان جالپى ەلەم ەلدەرٸن باسىپ وزدى: دامىعان ەلدەردەن 1,7 ەسە, دامۋشى ەكونوميكالاردان 2,6 ەسە, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
تەك 1995-2024 جىلدارى جٸٶ كٶلەمٸ 4,7 ەسە ٶسكەن ازيياداعى دامۋشى ەكونوميكالار عانا جوعارى ٶسٸمدٸ تٸركەدٸ (حۆق كلاسسيفيكاتسيياسىنا سەيكەس, ولارعا ازييا-تىنىق مۇحيتى جەنە وڭتٷستٸك ازييا ەلدەرٸ, سونىڭ ٸشٸندە قىتاي, ٷندٸستان, يندونەزييا كٸرەدٸ)
حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى (حۆق) جەنە دٷنيەجٷزٸلٸك بانك (دب) جالپى ەلەم بويىنشا 2024 جىلعى باعالاۋلاردى ەلٸ جارييالاماعانىن باسا ايتا كەتەلٸك.
ەكونوميكالىق ٶسٸم ەلەۋمەتتٸك احۋالدى جاقسارتتى. 1995 جىلدان باستاپ ٶمٸر سٷرۋ ۇزاقتىعى 11 جىلعا ٶستٸ (75 جاسقا دەيٸن), جۇمىسسىزدىق دەڭگەيٸ شامامەن 6 بازيستٸك پۋنكتكە تٶمەندەدٸ (4,8% دەيٸن), ەڭ ٶتكٸر دەرلٸك كەدەيشٸلٸك بەلگٸلەرٸ جويىلدى, مىسالى, 2017 جىلعى ساتىپ الۋ قابٸلەتٸنٸڭ پاريتەتٸ بويىنشا كٷنٸنە 2,15 دوللارعا ٶمٸر سٷرەتٸن حالىقتىڭ ٷلەسٸ (2024 جىلعى باعالاردا 480 تەڭگە) 2001 جىلعى 12,8%-دان قازٸرگٸ تاڭدا نٶلگە تەڭەستٸرٸلدٸ. نەگٸزٸنەن, دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ كلاسسيفيكاتسيياسىندا بۇل - "ەكسترەمالدى" دەپ سانالاتىن كەدەيشٸلٸك دەڭگەي. بۇل دەرٸ-دەرمەكتەر مەن مەديتسينالىق كٶمەكتٸڭ سوزىلمالى جەتٸسپەۋشٸلٸگٸمەن بايلانىستى.
قازاقستان ماڭىزدى بەلەسكە جاقىندادى. الداعى جىلدارى قازاقستان دٷنيەجٷزٸلٸك بانك كلاسسيفيكاتسيياسى بويىنشا ەڭ جوعارى تابىستى (HICs) ەكونوميكالار قاتارىنا ەنۋٸ مٷمكٸن. قازٸرگٸ ۋاقىتتا قازاقستان تابىسى ورتاشادان جوعارى ەل بولىپ سانالادى. بۇل توپقا جان باسىنا شاققانداعى جالپى ۇلتتىق تابىسى (جۇٶ) 4,5–14 مىڭ دوللار ارالىعىن قامتيتىن ەكونوميكالار جاتادى, بٸراق توپتاردىڭ اراقاشىقتىعى ينفلياتسييانى قايتا ەسەپكە الۋ ماقساتىندا جىل سايىن قايتا قارالىپ وتىرادى. 2023 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاننىڭ جان باسىنا شاققانداعى جۇٶ دەڭگەيٸ 10,7 مىڭ دوللاردى, ال 2024 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا, ەۋرازييالىق دامۋ بانكٸنٸڭ باعالاۋى بويىنشا, 11,5 مىڭ دوللاردى قۇرايدى.
"حالىقارالىق ينفلياتسييانىڭ" ينديكاتورى رەتٸندە ۆاليۋتالارى SDR (حۆق-نىڭ ەسەپ ايىرىسۋ ۆاليۋتالارى) سەبەتٸندە ۇسىنىلعان اقش, قىتاي, ەۋروايماق, جاپونييا, ۇلىبريتانييا ەكونوميكالارىنىڭ جٸٶ دەفلياتورلارىنىڭ ورتاشا ٶسٸمٸ پايدالانىلادى.
قازاقستاننىڭ 2028-2029 جىلدارى HICs قۇرامىندا بولۋ ىقتيمالدىعى جوعارى. بۇل جايىندا 2025-2030 جىلدارعى جان باسىنا شاققانداعى جۇٶ تراەكتوريياسىن بولجاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن ەادب-دىڭ تولىقققاندا ماكروەكونوميكالىق باعالاۋلارىندا ايتىلادى. HICs توبىنىڭ تٶمەنگٸ شەگٸ بويىنشا بولجام حۆق-نىڭ ۆاليۋتالارى SDR-گە نەگٸزدەلگەن ەلدەردەگٸ ينفلياتسييا بويىنشا جاسالعان بولجامداردان قۇرالادى.
قازاقستاننىڭ نەعۇرلىم جوعارى تابىستى ەلدەر توبىنا ٶتۋٸنە ىقپال ەتەتٸن فاكتورلار. ەلدٸڭ باسىمدىق بەرەتٸن تۇستارى – ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋ جەنە ينۆەستيتسييالىق تارتىمدىلىقتى ارتتىرۋ.
ول ٷشٸن نەگٸزگٸ ينفراقۇرىلىمداردى جەنە ەلەۋمەتتٸك سالانى دامىتۋ جٶنٸندەگٸ مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە قولعا الىنعان ماڭىزدى جوبالار جٷزەگە اسىرىلۋدا. مەسەلەن, 2024 جىلى ٶڭدەۋ سالالارىندا جالپى سوماسى 1,3 ترلن تەڭگەنٸڭ 180 ينۆەستيتسييالىق جوباسى ٸسكە اسىرىلدى.نەتيجەسٸندە سەكتور ٶسٸمٸ شامامەن 6%-دى قۇرادى, بۇل سوڭعى 10 جىلداعى ەڭ جوعارى كٶرسەتكٸش, دەپ ناقتىلايدى ەادب. قايتا ٶڭدەۋٶنەركەسٸبٸنٸڭ جٸٶ-دەگٸ ٷلەسٸ 2015-2019 جىلدارداعى ورتاشا مەنمەن سالىستىرعاندا سوڭعى تٶرت جىلدا ورتاشا ەسەپپەن 1,7 پ. پ. ٶستٸ. 2015-2019 جىلدارى ورتا ەسەپپەن كٶرسەتكٸشٸ نٶلدٸڭ ماڭىندا بولعان ماشينا جاساۋ سالاسىنىڭ ٶندٸرٸسٸ 2019-2024 جىلدارى ورتا ەسەپپەن 3 پ. پ. دەيٸن ۇلعايىپ, ەرەكشە كٶزگە تٷستٸ.
بيلٸك ەكونوميكانى ىرىقتاندىرۋ, ەكونوميكاداعى مەملەكەتتٸڭ قاتىسۋىن قىسقارتۋ جەنە ينۆەستورلار ٷشٸن قولايلى جاعدايلار قۇرۋ تۋراسىندا اۋقىمدى رەفورمالار جٷرگٸزۋدە. ينۆەستيتسييالار جاساۋعا پەرسپەكتيۆالىق باعىتتار ٶنەركەسٸپ, ەنەرگەتيكا, اگروٶنەركەسٸپتٸك كەشەن, كٶلٸك جەنە لوگيستيكا بولىپ قالا بەرمەك. ينۆەستيتسييالىق جوبالاردى قولداۋ ٷشٸن ٷكٸمەت شوب جەنە ٸرٸ بيزنەسكە كٶمەكتەسۋ كٶرسەتۋ ناۋقانىن باستادى, ونىڭ شەڭبەرٸندە جىل سايىن 50 مىڭ جوبانى قولداۋ جەنە قارجىلاندىرۋدى 2027 جىلعا قاراي 10 ترلن تەڭگەگە دەيٸن ۇلعايتۋ جوسپارى بار. بۇل شارالاردىڭ بارلىعى ەكونوميكالىق ٶسٸم مەن دەڭگەيدٸڭ جوعارىلاۋى ٷشٸن بەرٸك نەگٸز قالىپتاستىرادى, دەلٸنگەن ەۋرازييالىق دامۋ بانكٸ بولجامىندا.
سونداي-اق, ەادب قازاقستان ٷشٸن جوعارى دەڭگەيدەگٸ تابىستى ەلدەر توبىنا ٶتۋ قانداي مٷمكٸندٸكتەرگە جول اشاتىنىن دا اتاپ كٶرسەتتٸ:
- ەلدٸڭ ەكونوميكالىق دامۋداعى جەتٸستٸكتەرٸن حالىقارالىق تۇرعىدا مويىنداۋ شەتەلدٸك سەرٸكتەستەر الدىندا قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسييالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرادى. بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸك - WEF رەيتينگٸنە ەنەتٸن ٷزدٸك 30 ەلدٸڭ كٶبٸسٸ (مالايزييا جەنە قىتايدى ەسەپتەمەگەندە) جوعارى كٸرٸستٸ ەكونوميكالار بولىپ تابىلادى;
- ەكونوميكانىڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋ. تابىسى جوعارى ەلدەر, ەدەتتە جاعىمسىز ەكونوميكالىق كٷيزەلٸستەر مەن داعدارىستاردا بەرٸك كەلەدٸ. بۇل زاڭدىلىق ەمپيريكالىق تٷردە راستالعان (Chavas, 2024);
- ارزان قارجى كٶزدەرٸنە قول جەتكٸزۋ. ينۆەستيتسييالىق تارتىمدىلىق پەن ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتىڭ ٶسٸمٸ نەسيەلٸك رەيتينگتەر كٶرسەتكٸشٸن جاقسارتادى. قازاقستاننىڭ تابىس دەڭگەيٸ جوعارى ەلدەر توبىنا اۋىسۋى كەزٸندە نەسيەلٸك بالل "upper medium" ينۆەستيتسييالىق دەڭگەيٸنە دەيٸن كٶتەرٸلۋٸ مٷمكٸن (قازٸر – «lower medium»). بۇل ينفراقۇرىلىم جەنە ٶنەركەسٸپتەرگە ينۆەستيتسييانى سىرتقى كاپيتالدان تارتۋدى جەڭٸلدەتەدٸ;
- ەكونوميكالىق ٶسۋ مودەلدەرٸ ٶزگەرەدٸ (World Bank-كە قاراڭىز (2024) جەنە Gill & Kharas (2015)). باسىمدىقتاردىڭ ٸشٸندە ٶندٸرٸستەگٸ حالىقارالىق مامانداندىرۋدى دامىتۋ سيياقتى باعىتتار قامتىلادى.
بۇعان دەيٸن سايتىمىزدا "قازاقستان قالاي ورتا دەرجاۆا اتانىپ جٷر" دەگەن ماقالا جارييالانعان بولاتىن.
