Óskeleń urpaqqa jan-jaqty bilim berý arqyly kóptegen jetistikke jetetinimiz anyq. Ol úshin bilim uialarynyń jetkilikti ári zamanaýi bolýy mańyzdy. Jaqynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Ádiletti Qazaqstan: zań men tártip, ekonomikalyq ósim, qoǵamdyq optimizm» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda bilim salasyna erekshe toqtalyp ótti. Bul turǵyda Túrkistan oblysy aitarlyqtai kósh bastap keledi. Óitkeni elimizdegi árbir 7-shi bala osy óńirde. Sondyqtan da mektep tapshylyǵyn joiý, úsh aýysymdy bilim oshaqtaryn retteý aldyńǵy mindettiń qatarynda edi. Biyl oblys ákimi Darhan Satybaldynyń tapsyrmasymen kóptegen bilim nysanynyń qurylysy júrgizilip, únemdelgen qarjy esebinen mektepter jóndelip jatyr. Bul buryn-sońdy bolmaǵan kórsetkish.
Bilim men tárbie otbasynan soń balabaqsha jalǵasatyny belgili. Onda búldirshinder adami qundylyqtardy boiyna darytyp ósedi. Biylǵy «DIGITAL KAZAKHSTAN: zamanaýi bilim berý» taqyrybynda ótkizilgen dástúrli Tamyz keńesinde oblys basshysy Darhan Satybaldy «Bizde 2-6 jasqa deiingi balalardyń úshten ekisi ǵana balabaqshaǵa barady. Demek 72 myń bala balabaqsha tárbiesinen tys qalyp, otbasynda tárbielenýde. Mundai olqylyqqa jol berýge bolmaidy. Balalardy balabaqshamen qamtamasyz etý máselesin túpkilikti sheshý qajetpiz. Biz bul baǵytta monitoring jáne tazalaý jumystaryn toqtatpaimyz. Memlekettik ǵana emes jekemenshik balabaqshalarǵa da sapaǵa ótetin kez keldi. Biz ony talap etemiz!» degen bolatyn.
Biylǵy tekserý barysynda balabaqshalarda joq balalardyń tirkelýi, sanitarlyq talaptan tys artyq balalardyń qabyldanýy, balabaqsha ǵimaratynyń tiisti talaptarǵa sáikes kelmeý faktileri anyqtalǵan. Nátijesinde 7664 oryn qysqartyldy. Quryltaishylary tarapynan salyqtan jaltarý maqsatynda mekeme ǵimaratyn jeke turǵyn úi retinde, ondaǵy qyzmetker sanyn tolyq kórsetpeý faktileri de jii kezdesken. Bul jaǵdaida kásipker men memleket arasyndaǵy kelisim buzylýy tiis. Jalpy osyndai kemshilikterdi joiyp, retke keltirý maqsatynda balabaqshalarǵa tsifrlandyrý men voýcherlik júie engizilmek.
Bul jumystar «Alaqan», «BilimKids», «E-ashana», «Smartneishn» jáne ózgede tsifrlyq júieler arqyly júzege asatyn bolady. Voýcherlik júiede ata-ana balasyna básekege qabiletti balabaqshany tańdap, qarjysyn soǵan jumsaýǵa yqpal ete alady. Qazirgi kezde keibir balabaqshalar bala tárbiesi ekinshi orynǵa qoiyp, balabaqshany jeke tabys kózine ainaldyrýdy basty másele etip alǵany jasyryn emes. Sondyqtan memlekettik tapsyrystardyń sapaly oryndalýy memleket tarapynan qatań baqylaýǵa alynbaq. Memlekettik tapsyrys boiynsha bir balaǵa bólinetin qarjy kólemi de aiyna aýyldyq jerde 55 100 teńgege, qalada 49 553 teńgege ulǵaityldy.
Oblys ákimi Darhan Amangeldiulynyń qoldaýymen balalardyń alańsyz bilim alýyna bar jaǵdai jasalyp otyr. Biylǵy jyldyń sońyna deiin atalǵan 49 mekteptiń 42-si tapsyrylady. Jańa oqý jyly qarsańynda jalpy 20 bilim oshaǵy paidalanýǵa berildi. 4-ýi memlekettik, 16-sy jekemenshik. Solardyń qatarynda Qazyǵurt aýdanynda 300 oryndyq jańa mekteptiń ashylýyna oblys ákimi Darhan Satybaldy qatysyp, turǵyndardy osynaý mereili merekemen quttyqtady. Taǵy bir qýanysh, Túlkibas aýdanynda 300 oryndyq jańa mektep el igiligine berildi. Bilim oshaǵynyń ashylý saltanatyna aýdan ákimi Nurjan Iztileýovpen birge qatysyp, Baqybek mektebinen talantty shákirtter tárbielenip shyǵaryna senim bildirdik. Qos bilim nysany da zaman talabyna sai jabdyqtalǵan. Biyl sondai-aq, oblystaǵy 350-ge jýyq bilim berý uiymyna jóndeý jáne tabiǵi gazǵa aýystyrý jumystary júrgizilýde. Osylaisha oblystaǵy árbir úshinshi mektep jańartyldy degen sóz.
Qazirgi tańda álem tsifrlandyrý kezeńinen jasandy intellekt nemese adamnyń oilaý qabiletin kompiýterlik júielermen modeldeý dáýirine ótip jatyr. Jahandyq ǵylymi-tehnikalyq damý úderisi barshamyzǵa belgili. Sondyqtan joǵary synyptarda jaratylystaný baǵytyndaǵy pánderdi jáne aǵylshyn tilin tereńdetip oqytý mańyzdy. Jańa oqý jylynda 62 mektepke 265 arnaiy pán kabineti alynýda. Mektepterdegi internet jyldamdyǵyn retke keltirý maqsatynda biylǵy bilim salasynan únemdelgen biýdjet qarjysyna 330 mektepke Starlink qurylǵysy ornatyldy. Óńirdegi bilim berý uiymdarynda «E-ashana», «E-Kitaphana», «BilimLand» syndy avtomattandyrylǵan júieler pilottyq joba retinde engizilip, oń nátijesin berdi. Endigi kezekte bilim berý uiymdarynda «Alagan», «Tolem» jobalary, «MATATALAB», «Gode play» tsifrlyq keshendi bilim berý júiesi, «IoT board», «Codrone» robototehnikalyq quraldary, túrli basylymdar men logikalyq «Intellectum» vertýaldy oiyndary syndy jańa tehnologiialar engiziledi. Bilim berý uiymdarynda innovatsiialyq bastamalar jalǵasyn taba berse eken deimiz. Óitkeni qazirgidei tsifrly qoǵamda bilim berý mazmunyna, oqýshy tulǵasy men pedagog qyzmetine degen kózqaras ózgerip keledi.
Jaqynda Prezidentimiz óz Joldaýynda «Budan bólek, mektepterdiń jumysyn jaqsartý sharalaryn qolǵa alǵan jón. Muǵalimderdiń biliktiligin arttyrýǵa jáne áleýmettik mártebesin kóterýge kóńil bólgen abzal. Ustazdar – ulttyń ziiatkerlik qýaty. Olar bilimdi urpaq tárbieleý arqyly elimizdiń órkendeýine jol ashady. Úzdik oqý baǵdarlamasy, zamanaýi mektepter, ozyq basqarý júiesi bolsa da, ustaz bilikti bolmasa, onyń bári beker ekeni anyq. Sondyqtan pedagogikalyq joǵary oqý oryndaryna talapty, qabiletti jastardy qabyldaýǵa basa mán berý kerek. Jalpy bul baǵyttaǵy jumystyń betalysy jaqsy, ony jalǵastyrý qajet» degen bolatyn.
– Biz bul kýrsqa eki ret irikteýden ótip baryp qabyldandyq. Ári qarai bazalyq deńgei, ilgerindi jáne kásibi deńgei dep, jaz boiy dáris aldyq. Ár deńgeidiń ósý aralyǵynda eki apta praktikalyq jumystan ótip otyrdy. Iaǵni oqyǵan teoriiamyzdy praktikada júzege asyrdyq. Sonymen qatar bir apta elimizdegi mańdai aldy mektepterde tájiribeden óttik. Ózgeris kóshbasshylary bolashaq basshylardy daiarlaý kýrsy – qazirgi zamanǵy jumys oryndarynda mańyzdy kóshbasshylyq daǵdylardy damytýǵa baǵyttalǵan baǵdarlamalar jiyntyǵy. Bul kýrstar qatysýshylarǵa tiimdi basqarý, uiymdyq ózgeristerdi engizý, komanda qurý jáne motivatsiialaý, sonymen qatar stresske tózimdilik pen sheshim qabyldaý qabiletterin jetildirýge kómektesedi, – Jansaia Shorabekova.
Budan bólek respýblikada birinshi bolyp oblystyń 500-den asa mektep direktory arnaiy menedjment kýrsynan ótedi. Sonymen qatar, Almatydaǵy Abai ýniversiteti 700-den asa direktordy arnaiy menedjment kýrsyna oqytý bastady. Bilim kókjiegin keńeitý muǵalimderimiz ben oqýshylar úshin asa mańyzdy is. Oblys respýblika deńgeiinde ǵana emes, halyqaralyq tájiribe almasýda da júieli jumystardy atqaryp keledi. Muǵalimder men ádiskerler Japoniiada Lesson stadi ádisin, AQSh-ta inkliýzivti bilim berý jáne Qytaida tehnikalyq jáne kásiptik bilim berý baǵytynda tájiribe almasty. Bul jumys jańa oqý jylynda da jalǵasyn taýyp, óńir pedagogtary Frantsiia, Malaiziia, Finliandiia elderide arnaiy tájiribelik kýrstardan ótedi. Munda «Jaily mektepter» men «Maqsatty mektepterge» basymdyq beremiz.
Jalpy munymen atqarylǵan ister aiaqtalmady. Mektep formasyn barlyq oqýshyǵa barynsha qoljetimdi etý asa mańyzdy. Osy baǵytta memlekettik tapsyryspen otandyq jeńil ónerkásipti damytýǵa beiimdegen jón. Jalpyǵa bilim berý qory esebinen jańa oqý jylyna alpys myńnan astam oqýshyǵa kómek berildi. Sonymen qatar, jańa oqý jylynda memlekettik 910 mekteptegi 221 myń oqýshy birrettik ystyq tamaqpen qamtamasyz etiledi. Qazirgi tańda, oblysta mektep ashanalaryn memlekettik-jekeshelik áriptestigi arqyly basqarýǵa berý tetigi qolǵa alynýda.
Osy jyly 400-den astam mektep ashanasy jobaǵa engiziledi. Atalǵan jobalardy engizýde jańa tsifrlyq platformalardy mektep ashanasyna qatar engizý arqyly júzege aspaq. Tájiribede mektep ashanasyn tsifrlandyrý óziniń oń nátijesin berdi. Mysaly memlekettik-jekeshelik áriptestik arqyly oblystyq deńgeidegi mektepter ashanasyn jeke basqarýǵa alynǵan jeke kásipker «Qalymbetov» sońǵy eki jylda «E-ashana» júiesin engizý arqyly edáýir qarjy únemdep, biýdjetke keri qaitarǵan. Al Túrkistan qalasyndaǵy №28 mektep-litseige engizilgen «Alaqan» júiesi 5 aida on millionnan astam teńge únemdep, biýdjetke keri qaitardy. Bul bir mekteptegi únemdelgen qarjy. Bul jobalar kezeń-kezeńimen barlyq balabaqsha men mektepterge engizilmek.
Balalar qaýipsizdigi de basty nazarda. Mektepterge 7 myńnan astam beinekameralar ornatylyp, politsiia departamentiniń jedel basqarý ortalyǵyna qosyldy. Memlekettik 938 bilim berý mekemeleri 100% dabyl batyrmasymen qamtylyp, jedel basqarý ortalyǵyna qosyldy. Kásibi kúzet qyzmetimen qamtamasyz etilýi tiis bala sany 300-den joǵary 573 bilim berý uiymdary tolyq litsenziialanǵan kúzet qyzmetine ótti. Oblystaǵy 179 bilim berý uiymynyń 102 shaqyrym qorshaýy jańǵyrtyldy. Mektep aldy kóshelerde jaryqtandyrý júieleri men arnaiy jol belgileri ornatylyldy.
Ult ustazy Ahmet Baitursynulynyń «Adam mineziniń, aqyl-qairatynyń ártúrli bolýy tárbieniń túrli-túrli bolýynan... adam balasynyń urlyq isteý, ótirik aitý, kisi tonaý syqyldy buzaqylyqtardy jasaýy, tárbieniń jetispegendiginen...» degen sózi bar. Oqýshylardyń bos ýaqyttaryn tiimdi uiymdastyrýǵa asa mán berýge tiispiz. Prezident Ulttyq Quryltaida «Oqýǵa qushtar mektep» ulttyq jobasyn jariialaǵan bolatyn. Túrkistan oblysynan bastaý alǵan «KitapHAN» kitap oqytý ádisi tórtinshi jyl qatarynan ótkiziledi. Oǵan qosa, Balafest, Kúltegin jobalary da jalǵasyn tabady.
Biyl áleýmettik jaǵdaiyna bailanysty 35 482 oqýshy biýdjet esebinen tegin oblystaǵy 22 jazǵy saýyqtyrý lagerlerinde saýyqtyryldy. Onyń 9-y memlekettik, 13-i jekemenshik. Sonymen qatar, oblystaǵy lagerler jelisin arttyrý boiynsha tiisti jumystar qolǵa alynady. Qosymsha 1 720 orynǵa arnalǵan jańadan 5 lagerdi qaita qurý jáne 4 lagerdi kúrdeli jóndeýden ótkizý jumystary bastalady. Nátijesinde, jazǵy 8 aýysymda 13 760 balaǵa qosymsha oryn ashylyp, qamtý kórsetkishi 24% paiyzǵa nemese 58 myń baladan 72 myń balaǵa artady. 2024-2025 oqý jylynda 17 myń oqýshy tasymaldanatyn bolady. Ótken jyly oqýshylar tasymaly úshin 101 mektep avtobýs jańadan alynǵan.
Túrkistanda Korei ýniversitetin ashý josparlanýda. Ońtústik Koreia elimen yntymaqtastyq ornatyp, tiisti memorandýmǵa qol qoiyldy. Búginde oqý korpýsy daiyndalýda. Budan bólek ákimdikten arnaiy oqý granty qarastyrylyp jatyr. Oblys ortalyǵyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýniversitetine 50 grant IT men meditsinaǵa jáne ózge joǵary oqý oryndaryna 139 grant rezidentýraǵa bólinip otyr. Maman tapshylyǵyn sheshý úshin joǵarǵy oqý oryndarymen jumystar jalǵasyn tabady.
Qazirgi qoǵamdaǵy ustazdyń bedeli, mártebesi qai deńgeide?! Árine, bilimge, urpaqqa jasalatyn barlyq jaǵdai pedagogtardyń kásibiligine, parasatty bolmysyna bailanysty. Balaǵa durys bilim berilmese, onyń ekonomikalyq aýyrtpalyǵy bar. Óńir basshysy bala oqytý isine jaýapkershilikti kúsheitip, nátije shyǵarýdy tapsyrdy. Ol úshin aldymen pedagogterdiń ózi kásibi bilimdi bolýy tiis. Degenmen tekserýde anyqtalǵandai keibir pedagogtardyń joǵary bilimi týraly diplomdary jalǵan bolyp tanylýda. Mektep ujymy men basshylarynyń arasyndaǵy 16 eńbek daýy sot, Prezident Ákimshiligi deńgeiine deiin qaralǵan. Bilim salasyndaǵy keibir qoly las qyzmetkerleri salany tabys tabý kózine ainaldyryp, milliardtaǵan memleket qarjysyn talań-tarajǵa saldy. Atalǵan derek boiynsha birqatar lazaýymdy tulǵa men jaýapty qyzmetkerler qylmystyq jaýapkershilikke tartylýda. Bilim berý uiymdarynda artyq shtat birlikteri anyqtalyp, olardy kezeń-kezeńimen qysqartý jumystary júrgizilýde.
Óńirdiń bilim salasyndaǵy negizgi jetistikter men kemshin tustaryn tizip kórdik. Al endi ári qarai tarazylap, qorytyndy shyǵaratyn da oily oqyrman, ózderińiz. Bul jumystar jalǵasyn tabý úshin máseleni qoǵam bolyp sheshý qajet dep bilemiz. Óitkeni Prezidentimiz keshegi Joldaýynda aitqandai, balany mektepke daiyndaý máselesine airyqsha nazar aýdarǵan jón. Mektepke deiingi tárbie berý jáne oqytý isine memleketpen qatar ata-analar da jaýapt bolǵan jón. Sonda ǵana bilim berý júiesin odan ári jetildire alamyz.
Beisenbai TÁJIBAEV, Túrkistan oblysy ákiminiń orynbasary
