Shai Moshe PIRON: "Izraildik stýdentter «armandaýdy úire­nedi»

Shai Moshe Piron – Izraildiń tanymal saiasatkeri, Netaniahýdiń úshinshi úkimeti quramyndaǵy Bilim ministri bolǵan azamat, ravvin, oqytýshy. Onyń bilim salasynda qolǵa alǵan bastamalary talai syn tezine alynsa da, 2014 jyly jergilikti BAQ-tardyń birinde júrgizilgen saýalnama boiynsha, evrei halqynyń 46 paiyzy ony Ministrler kabinetiniń eń tiimdi múshesi retinde tanyǵan. Taiaý arada Qazaqstanǵa at basyn tireitin saiasatker otandyq bilim júiesindegi jańashyldyqtar – «Úshtuǵyrly til» men kásipkerlik bilimge qatysty saýaldarǵa jaýap berýmen qatar, ivrit tiliniń «óli tilder» sanatynan qalai shyqqany týraly «Aiqyn» gazetine bergen ekskliýzivti suhbatynda tereńirek toqtaldy. 

– Shai Moshe Piron myrza, bizdiń bilýi­mizshe, Izrail qashanda sheteldik stýdentter qyzyǵatyn elderdiń qatarynda. Sizderdiń bi­lim júieńiz stýdentterdi nesimen qyzyq­tyrady? 
– Izrail eli bilim salasyndaǵy inno­va­tsiialar boiynsha kóshbasshy sanalady. Bizdiń bilim berý júiemiz kásipkerlikke mamandar men quraldardy daiyndaýǵa ábden mashyqtanǵan, bylaisha aitsaq, thinkingoutsidethebox úshin, iaǵni, sheksiz jáne beiqalypty oilaýǵa, sondai-aq, má­deni jáne ekonomikalyq protsester men úrdisterdi boljaýǵa baǵyttalǵan. Menińshe, izraildik stýdentter «armandaýdy úire­nedi» jáne bul jait álemdegi bilim júieleri úshin mańyzdy taýar bop sanalady.
Munymen qosa, Izraildiń aldynda turǵan geosaiasi qiyndyqtarǵa bailanysty búkil bilim júiesi áleýmettik yntymaq­tastyq, sáikestik uǵymy men áleýmettik jaýapkershilikten bóline almaityndyǵyn tereń uǵynady.
– Izraildiń bilim ministrligin BAQ-tar men qoǵamnyń ishinde qandai máseleler boiyn­sha jiirek synaidy? Qai syndy oryn­dy dep bilesiz, al qaisysymen kelispeisiz?
– Demokratiia qurýdaǵy mańyzdy nárse – syn. Kezinde Izrailde tómendegidei re­formalar asa qatty syn tezine alyndy: mek­­tepterdegi bastaýysh jáne orta synyp­tarda MEITsAV salystyrmaly emtihan­darynyń alynyp tastalýy, eldiń dini bilim berý júiesine engizilgen jańa­shyl­dyqtar, talapkerler úshin psiho­metriialyq testten ótýdi boldyrmaý, sondai-aq, attes­tatty alý úshin joǵary synyp oqýshylaryna úsh jyl qatarynan qoǵamdyq ómirde bel­sendi jumys isteýin mindetteitin bastama, máselen, qaiyrymdylyq uiymynda erikti bop jumys isteý, taǵysyn taǵylary. Bul qoǵamda rezonans týǵyzǵan reformalardyń keibiri ǵana, al mundai bastamalar je­terlik, sebebi, bilim júiesi dástúrli túrde eń kóp synalatyn salaǵa jatady.
Menińshe, bilim ministri synǵa qulaq asýy kerek, biraq synnyń ony baqylap ke­týine jol berilmese jón. Ol qoǵamnyń ár­túrli kózqarastan turatyn ártúrli bóligine erekshe nazar aýdarýy tiis. Bilim ministri memlekettiń rýhani kóshbasshysy bolýy kerek, iaǵni, bilimdi retteýshi ne klerk bol­maýy tiis, kerisinshe, jaqsylyq pen paida ákeletin azamat bolsa igi.
– Qazaqstannyń bilim júiesimen qansha­lyqty tanyssyz? Qandai oń jáne teris jaq­tardy kórip otyrsyz?
– Qazaqstannyń bilim júiesimen jiti tanyspyn desem, asyrasilteýshilik bolar edi. Men aldyn ala jergilikti bilim júiesi­men tanysyp kórdim. Egerde, sizdiń memle­ketińiz ben ondaǵy JOO-larmen únemi bailanysta bolsaq, onda, árine, tereńirek tanysýǵa múmkindik týady. Ústimizdegi jyl­dyń 8 qyrkúieginde Qazaqstan Respýb­li­kasynyń «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy men Almaty Management University uiymdastyratyn «Bilimdi damytýdaǵy bolashaǵy zor modelder» atty dóńgelek ústelge qatyspaqpyn. Menińshe, bul sizdiń elińizdiń bilim júiesimen tanysýǵa zor múmkindik beredi.
Meniń bilýimshe, Qazaqstan Bolon protsesiniń jolymen keledi, sondyqtan, qazaqstandyq bilim júiesi úshin búkil álem elderindegi túitkilder men máseleler asa ózekti.
– Izraildiń atyn Startup Nation bren­dimen burynnan bailanystyrady. Qazirgi tańda búkil álemde izraildik startap-in­dýstriianyń damýynan úlgi alýǵa tyrysady. Bul arada «startap jobalar eline» ainalý jolynda bilim júiesiniń qandai qyzmeti boldy? 
– Izraildiń «startap ultyna» ai­nalýy­na sapaly bilim júiesinen bólek, kóptegen júieli alǵysharttar negiz boldy. Bul degenińiz – investitsiialyq klimat, tehnikalyq potentsial, basshylyqtyń saiasi erik-jigeri, taǵysyn taǵylary. Biraq, myqty bilim júiesi bolmasa, memle­kettiń qaryshtap damýy da múmkin bolmas edi. Meniń oiymsha, mundai júieni qalyp­tastyrýda birqatar áser etý salalaryna nazar aýdarǵan jón:
a) kásipkerlik bilim berý júiesin qa­lyptastyrý (óz kezeginde bul jait ýaqyt ótken soń el ishinde startaptar sanynyń kóbeiýine ákeledi). Jastardy kásipkerlikke baýlýdaǵy basty maqsat – óskeleń urpaqqa múmkindikterdi ashýǵa, óz boiynda kásip­kerlik qabilet-qarymdy damytýǵa jáne is júzinde tájiribe alýǵa múmkindik berý.
b) kóptegen bilim júieleri «ne?» jáne «qalai?» degen suraqtarǵa basa nazar aý­darsa, biz «qalai?» degen máselemen jumys isteimiz.
c) baǵa men attestatsiiany baǵamdaýdy ózgertý, este saqtaýdy tekseretin emtihan­dardan túsinikti testileýdi anyqtaityn júiege kóshý. Bul degenińiz – maǵynasyz jat­taýdan bas tartý, óz kezeginde bul oqý­shylarǵa jańa materialdy taný men labo­ratoriialyq zertteýlerge kóbirek ýaqyt beredi.
d) Oqý men onyń ózektiligin tereń uǵyný.
– Búginde Qazaqstanda startaptardy damytyp, kásipkerlik bilimdi engizýmen qatar, jastardyń sanasynda kásipkerlik oilaý qabiletin damytýǵa tyrysyp keledi. Bizdiń elimizge qandai da bir aqyl-keńes bere alasyz ba?
– Aqyl-keńester bermeimin, biraq sizdiń elińizge ábden «zerdelengen oqytý» baǵytyn ustanýdy tiler edim. Menińshe, «zerdelengen oqytý» dep atalǵan reforma ózgeristerdi jasaýǵa úlken negiz bola alady.
Buǵan qosa, jastardyń ózderine tán urymtal qyrlaryn ushtaýǵa, airyqsha qarym-qabiletterin jetildire túsýge, jeke bostandyǵy men tańdaý sezimin nyǵaitýǵa den qoiý kerek. Bilim berý júiesi shákirt­terdiń jeke qyrlarynyń kórinis tabýyna, bastamashy bolýǵa, kásipkerlik oilaýdy yntalandyrýǵa itermeleýi kerek. Bul aitqandarymdy kásipkerlik ýniversi­tetterde júzege asyrýǵa bolady. Bilýimshe, elderińizde ondai oqý oryndary bar. Mysaly, olardyń biri – Almaty Management University, jaqyn kúnderi Qazaqstanǵa atalǵan ýniversitettiń shaqyrýymen kelmekpin.
Budan bólek, bilimdi jai ǵana berý isine qosa, aqparatty sanaly túrde qabyldaý men onyń ózektiligine mán berilýi kerek.
Atalǵandarǵa qosa, pánderdiń mazmuny men úiretý ádistemelerin tolyqqandy sa­raptaýdan ótkizý kerek.
– Qoǵamdaǵy úlken syn men narazylyqqa qaramastan, qazaqstandyq mektepterge úsh­tildi júieni engizbek. 2019 jyldyń qyr­kúieginen bastap tórt pán (fizika, himiia, biologiia, informatika) aǵylshyn tilinde, al gýmanitarlyq pánder qazaq jáne orys tilderinde oqytylmaq. Sizdiń oiyńyzsha, bul qanshalyqty durys bastama? Bul baǵdarla­many synaýshylar qazaq tiliniń bolashaǵyna alańdaidy. Bul reformanyń nátijesinde keńestik zamanda joǵalýǵa sál-aq qalǵan ári búgingi kúnge deiin óziniń zańdy tuǵyryna jete almai otyrǵan memlekettik til (qazaq tili) qaitadan teperish kórmei me? 
– Qazaqtyń bilim berý júiesin egjei-tegjeili zerttep almai suraǵyńyzǵa jaýap berýim orynsyz shyǵar. Menińshe, bul jer­de «neǵurlym azyraq bolsa, soǵurlym jaq­sy» degen qaǵidanyń araqatynasy mańyz­dy, iaǵni, bir ýaqytta tym kóp maqsattyń jetegine ermei, eki-úsh basty maqsatqa zeiin qoiý durysyraq.
Meniń oiymsha, túptamyrmen, tól má­de­niet jáne tarihpen sabaqtaspai, qandai da bir tabysqa jetem deý bekershilik. Óziniń ótkenimen bailanysyn úzgen qoǵam bola­shaǵyn da qalyptastyra almaidy. Tereńine úńilip zerdeleseńiz, túpqazyǵyńyz ben ádet-ǵuryptaryńyz sheberlikti ushtaý úshin basty quraldar bolatynyn ańǵarýǵa bo­lady.
– Til máselesi búgingi tańda Izrailde sonshalyqty ózekti emes te shyǵar. Bizdiń bilýimizshe, Izrail kóne til – ivritti qaita qalpyna keltirdi. Bul tildi qaita jańǵyrtý úshin qansha jyl ketti? Álem boiynsha qansha evrei azamaty bul tildi biledi? 
– XIX ǵasyrdyń sońyna deiin ivrit «óli» til sanaldy, dese de ol tusta bul tildi meditsina men zań tili retinde ǵana qol­danatyn. Biraq, ol ózara sóilesý tili retinde qoldanylmady. Jaǵdaidy 150 jyl buryn ǵana ózgertýge múmkindik týdy. Muny ja­saǵan Eliezer Ben-Iehýda (1859-1922) búkil ómirin ivritti qaita jańǵyrtýǵa arnaǵan. Ol zamanda kóptegen evreiler ivritti bilse de, bala kúninen bastap, erte jastan ivritte sóilemegen. Iaǵni, ivritti qaita jańǵyrtý úshin dúniege ivritti ana tilim dep sanaityn balalar kelýi kerek edi. Ben-Iegýda men onyń jubaiy ózderi úshin ereje jasady: óz úiinde tek ivrit tilinde sói­leimiz dep ýaǵdalasty, olardyń uldary Itamar dúniege kelgende, ol tek qana ivrit tilinde sóileitin boldy. Olardyń úlgisimen basqa da evreiler júre bastady, nátije­sinde, XIX ǵasyrdyń sońyna qarai jańar­tylǵan ivrit Palestina jerine senimdi túrde tarap ketkeni sonshalyqty, tipti, 1922 jyldyń 29 qarashasynda Britan úkimeti Palestinanyń evreiler turatyn aýmaǵynda ony resmi til retinde bekitti. 1948 jyldan beri ivrit Izraildiń mem­lekettik tili bolyp sanalady.
Dese de, tildi qaita jańǵyrtý tarihy munymen shektelmeidi. Ivritti meńgerý kýrstary (ýlpandar) elimiz táýelsizdik alǵan boida Izraildiń Aǵartý jáne máde­niet ministrligi men Evrei agenttiginiń qol­daýymen kóptep ashyldy. Birinshi ýlpan «Etsion» Ierýsalimde 1949 jyly ashyldy. Budan keiin ýlpandardyń jelisi elimizdiń túkpir-túkpirinde, tipti, kibýts­terge deiin (Izraildiń kooperativtik aýyl­­sharýa­shylyq kásiporyndary) ashyldy.
Árbir repatriant úshin Izrail mem­leketi ýlpandy oqýdyń bes ailyq qunyn ózi tóleidi. Ol úshin jańa repatriant már­tebesin alǵannan keiin bir jyldyń ishinde ýlpanǵa oqýǵa túsýi kerek. Repatrianttyń elge kelgenine bir jyldan astam ýaqyt ótip ketse, onda ol basqa da Izraildiń azamattary siiaqty jalpyǵa ortaq júiemen ýlpanda bilim alady, iaǵni, oqýdyń qunyn óz qaltasynan tóleidi.
Búgingi tańda Izrail halqynyń jartysynan astamy ivritti óz ana tilim dep sanaidy. Til – memlekettiń mańyzdy da súbeli qazynasy. Joǵaryda aitqanymdai, biz tildi damý men jańarýǵa kedergi retinde qarastyrmaýymyz kerek. Menińshe, durys balans tabýǵa bolady.
– Siz dinge jaqyn adam ekensiz, ravvinsiz. Mektepterde dintaný pánin berý qanshalyqty mańyzdy? 
– Árkim úshin óziniń tamyry men ulttyq ereksheligin, dili men biregeiligin bilý jáne taný mańyzdy. Sonymen qatar ár adamǵa tańdaý quqyn da berýimiz kerek. Izraildiń bilim júiesi barlyq stýdentterdiń Injildi evrei ómiriniń negizi retinde taný úshin oqýdy mindetteidi.
– Bilýimizshe, siz kópbalaly ákesiz. Sizdiń balalaryńyz qaida oqidy? 
– Meniń balalarym Izraildiń memle­kettik mektepterinde oqyp-aq kóptegen jetistikter men tabysqa qol jetkizdi.
Meniń oiymsha, memlekettik bilim men sheberlik, basymdyq arasynda eshqandai da qarama-qaishylyq joq. Myqty memle­kettik bilim berý júiesi qoǵamnyń rýha­niiatyn keńeitip, mádeni bólinýdiń aldyn alady jáne áleýmettik differentsiany tereńdetip, eń bastysy, ulttyq tildi da­mytady.
– Áńgimeńizge raqmet!
Suhbattasqan Kámshat TASBOLAT