Freedom Inside '26

Saiasi partiialar synalar sát týdy...

Saiasi partiialar synalar sát týdy...
Qazaqstannyń ótkeni men búgingi tarihynda elimizdiń múddesi erekshe atalatyn bólimi - el tarihy. Sol tarihymyzdy tarazylaý isi búgingi bizderdiń sanamyzǵa sáýle quiý jáne erteńgi urpaqtyń múddesi úshin jasalatyndyǵy shyndyq. Eger ol shyndyq bolsa, erteńgi tarihtyń jasaýshylary bizdermiz. Búgingimizge bei-jai qarai almaityndyǵymyz sondyqtan shyǵar...

[caption id="attachment_13060" align="alignleft" width="316"]
Президент
Президент
Elbasy Nursultan Nazarbaev pen sol kezdegi ShUAR Partiia komitetiniń ekinshi hatshysy Ashat Kerimbai Qulja qalasynda qazaq otbasyna barǵan sát.[/caption]

Keshegi "soiýz" ýaqytynda el biliginde kimder boldy desek, aitylmaq oi ózdiginen aiqyndalary sózsiz... Kesheli-beri "Shetten kelgen aǵaiyndardan da Májilis depýtaty bolsa eken!" - degen BAQ-ta jaryq kórip jatqan ótinishterdi oqyp otyryp, oiyma óz áýletimizdiń tarihy túsip ketti.

Meniń atam Qurmanǵali 1922 jyly Jetisýdyń Aqsý boiynan "Keshegi han urpaǵy" degen jeleýmen qýdalanyp, Qytaidyń "Jyrǵalań" degen jerine aýyp baryp, qonystanǵan. 1924 jyly qalǵan týystary men aýylyn da kóshirip áketipti. «Arqa jaily bolsa, arqar aýyp nesi bar?!» demekshi, zamannyń qiyndyǵy ǵoi olardy qyr asyrǵan. Otyz jyldan asa turyp, irge kómedi. Qulja mańyndaǵy Jyrǵalań aýylynda nemere inisi Dáýitbai Musabekulynyń mektebin ashady. Ol mektep "Dáýitbai mektebi» atalyp, ótken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldaryna deiin saqtalypty. Keiinnen aqalaqshy Dáýletbai (álde Dáýitbai) degen kisi sol jerde jańa mektep saldyryp, qazir sol kisiniń atyndaǵy qazaq mektebi atalady eken. (Sheshemniń týǵan inisi Bidahmet naǵashymmen ákemder hat-habar alyp turdy. Onyń bala-shaǵasyn keiinnen kóshirip aldyq. Qazir Taldyqorǵan janyndaǵy Aldabergen aýylynda turady). Ondaǵy qazaqtarmen qudandaly bolyp, bite qainasady. Esin ábden jiyp, el qataryn qosylǵanda, ol jaqta daýyl turady. Jiǵan-tergenin úkimet tárkilep alady. Sonymen 1958-1959 jyldar sovettik Qazaqstanǵa qaita qonys aýdarýǵa niettenedi. Alaida, ruqsat ala almai ákem Rysbek Qyrǵyzstanǵa ótedi. Sonda eki-úsh jyl mal baǵyp, sonan soń Almatyǵa, sál keiin Taldyqorǵanǵa, týyp-ósken jerine oralady. Atam Qurmanǵalidyń súiegi sol jaqta jatyr. Úiirinen bólinip qalǵan týystarymyz da az emes. Aldy kelip, arty jete almai jatqan jaǵdaiy bar...

Ótkende eki jýrnalistke bergen beiresmi suhbatynda Elbasymyz «Eger esterińizde bolsa, 1961 jyly júz myńnan artyq qazaq Qytaidan kelgen bolatyn. Qazir olardyń bári qazaqstandyq bolyp ketti ǵoi! Olardyń balalary, nemereleri...» dedi ǵoi. Sol júz myńnan artyq qazaqtyń ishinde de qanshama eldiń tiregi bolar, atpal azamattar, ziialylar keldi ǵoi. Ókinishke orai, sonyń bári senimsiz adam retinde qaralyp, aýyl arasynyń qara jumysyna jegildi.

[caption id="attachment_13058" align="alignright" width="386"]
Бұқара Тышқанбаев
Бұқара Тышқанбаев
Esteý Núsipbek pen Buqara Tyshqanbaev[/caption]

Mysaly, Ile Qazaq avtonomiialy oblysynyń ákimi bolǵan keshegi Jaǵda Babalyqtyń qandai ómir keshkeni týraly aityp jatý artyq shyǵar. Úrimjide Mádeniet ministri bolǵan, Tańjaryq Joldyulynyń kúieýbalasy Buhara Tyshqanbaev ta aýdan kóleminen attap aryǵa bara alǵan joq. Arǵy bettiń qazaǵy ańyz etip aitatyn aqyn Nursapa Amanjolov pen Esteý Núsipbekov te aýdandyq gazetti mise tutty. Áitpese, osy eki qalamger de ólke ortalyǵy Úrimjidegi Úlken qyzmetten kelgen bolatyn. Al, Ahmet Júnisovtyń dańqy tipten bólek bolatyn. 1961 jyly atamekenine qaityp oralǵannan keiin ómiri tuiyqta ótedi. Onyń alǵashqy áńgimeleri 50-shi jyldardyń bas kezinen bastap jaryq kóredi. Shynjań baspasynan shyqqan alǵashqy áńgimeler jinaǵyna engen shyǵarmalary kezinde qytai, uiǵyr tilderine aýdarylǵan. Búkil qytai Jazýshylarynyń Pekinde ótken sezine qatysyp, zor bedelge ie bolǵan soń, Shynjań óńirinde Jazýshylar odaǵyn qurýǵa tikelei at salysady. Biraq Qytaida bastalǵan Mádeni revoliýtsiiasynyń kesirinen belgili jazýshylar men aqyndarǵa «ultshyl» degen qara kúie jaǵylyp, túrme qaýpi tóngennen keiin, týǵan jeri Qazaqstanǵa ketýden basqa jol qalmaidy. Sóitip 1961 jyly ata mekenine qaityp oralǵannan keiin Aqsýat selosyndaǵy orta mektepte uzaq jyldar boiy ádebiet páninen dáris beredi. Zeinetkerlikke shyqqannan keiin, sońǵy jyldary Almaty qalasyna qonys aýdarǵan edi. Elge oralǵan soń ustazdyq ete júrip, ol shyǵarmashylyq jumyspen ainalysty. «Janasyl», «Ómir izderi», «Alasapyran kez», «Jolaýshy» jinaqtarynda qazaqtyń basynan keshken ashy oqiǵalary baiandalǵan. Jazýshynyń eń sátti shyqqan týyndysy – «Pániden baqiǵa deiin» atty kitaby. Bul qazaqtyń ulttyq salt-dástúri, ulttyq sport oiyndary jaiyndaǵy tanymdyq eńbek. Jazýshy dramatýrgiia salasyna da qalam siltep, on shaqty pesa jazdy. Myńǵa jýyq pýblistikalyq maqala, eki júzdei áńgime, on shaqty povest, úsh romannyń avtory. Belgili jazýshy Ahmet Júnisov 1998 jyly 72 jasqa qaraǵan shaǵynda dúnie saldy...

[caption id="attachment_13057" align="alignleft" width="656"]
Жағда Бабалық
Жағда Бабалық
belgili etnograf-ǵalym, Ile qazaq avtonomiialy oblysynyń alǵashqy ákimi Jaǵda Babalyq[/caption]
Mysaly, Ile Qazaq avtonomiialy oblysynyń ákimi bolǵan keshegi Jaǵda Babalyqtyń qandai ómir keshkeni týraly aityp jatý artyq shyǵar. Úrimjide Mádeniet ministri bolǵan, Tańjaryq Joldyulynyń kúieýbalasy Buhara Tyshqanbaev ta aýdan kóleminen attap aryǵa bara alǵan joq. Arǵy bettiń qazaǵy ańyz etip aitatyn aqyn Nursapa Amanjolov pen Esteý Núsipbekov te aýdandyq gazetti mise tutty. Áitpese, osy eki qalamger de ólke ortalyǵy Úrimjidegi Úlken qyzmetten kelgen bolatyn. Al, Ahmet Júnisovtyń dańqy tipten bólek bolatyn.

Iá, mundai taǵdyr ielerin qos qoldap sanasaq, onda on saýsaq azdyq eteri anyq... óte kóp boldy. Olar Joǵary Keńeske depýtat bolý degendi oilaǵan da, úmittengen de emes. Nege?! «Shetten kelgen» degen qońyraýy boldy shyryldap qoia beretin.

[caption id="attachment_13059" align="alignleft" width="180"]
Жжж
Жжж
Ahmet Júnisov[/caption]

Mine, qudaiǵa táýbe, Elimiz táýelsizdik aldy. Oǵan 25 jyl tolypty. Sonyń arqasynda bir million qazaq elge oralypty. Qýanarlyq jaǵdai. Alaida, osy qandastarymyzdyń ishinde el tutqasyn ustar, eline sál de bolsa eńbegi sińer azamattar joq deisiz be?! Bar, biraq eleýsiz... Nege? Jalǵyz sebep: orys tilin bilmeýi men qazirgi bilik mentalitetin boiǵa sińdire almaýy.

Oilap qarasańyzdar... alda kele jatqan táýelsizdigimizdiń jiyrma bes jyldyǵyna orai, jańa depýtattyq korpýstyń jinaqtalýyna bailanysty - syrttan kelgen dep "ógeisimei", qandastarymyzdyń ishinen bir azamatqa bir mandat usynýymyz jón bolar edi. Menińshe, kóshi-qon máselesinde jar-qulaǵy jastyqqa timei, jyp-jyly jyrymen eldi jubatyp júrgen - Aýyt Muqibekti qoldaýymyz qajet. Bile bilseńiz... ótken jyldyń sońynda prezidentimiz - N.Á.Nazarbaev BUU-nyń minberinen qazaqsha sóilegende... birinshi bolyp jyrdan shashý shashqan da osy - Aýyt aqyn edi.

Men sol qandastardan depýtat bolsa degen tilekti óte durys dep sanaimyn. Qazaqstan keshegi Keńes Odaǵy emes, óz erkindigi ózindegi el. Óz qandastaryna úrke qaramaityny taǵy belgili. Bir-eki halyq qalaýlysy shyqsa ne bolypty. Onda turǵan túk te joq! Qaita, shette ózgeniń qol astynda júrgen eldiń mereii tasymai ma?! Memleketimizdiń bedeli artpai ma?! Elbasymyzǵa búkil dúnie júzindegi qazaq balasy alǵys aitpai ma?! «Nur Otan», «Aqjol», «Aýyl» partiialary quramdaryna daryndy, bilikti aǵaiyndardan kandidat qosyp, qandastarymyzdyń da, ózderiniń de mereilerin ósirse, eshkim qarsy bola qoimas. Saiasi partiialar synalar sát týdy... Májiliste elge oralǵan qandastarymyzdan depýtat bolǵany óte durys!

(Avtordyń "feisbýktegi" paraqshasynan alyndy. Taqyryby ózgertildi)

Iliias RYSBEKULY