Sanjar KERIMBAI
Toqtadym da:
– Qaida? – dedim.
– Esentai Moll. Aparasyz ba?
– Iá, otyryńdar.
Ekeýi artqy oryndyqqa jaqsylap jaiǵasyp aldy. Otyra sala aifondaryn shyǵardy da shuqylai bastady. Ainadan ekeýiniń is-qimylyn baqylap qana únsiz kelemin. Kádimgi qalanyń qyzdary. VK-ǵa kirip alyp, SMS jazyp, bir-birine sýretter kórsetip máz. Kólik bolsa qalyń nópir mashinanyń aýyr aǵysynda ilbip qana jyljidy. Men ádetimshe, qur otyrmai, bulardy zerttep otyraiyn dedim de:
– Qyzdar, stýdentsińder me? – dedim.
– Joq. Bitirgenbiz.
– Jumys isteisińder me?
– Qurylys firmasynda bir jyldai istedik. Ekonomika kúiregen soń shtatty qysqartty. Jumyssyz qaldyq.
– Neni bitirip edińder?
– InIaz
– Aǵylshyn?
– Iá.
– Oho, meniń de jaqsy kóretin tilim.
– Siz de oqyp pe edińiz?
– Iá, jas kezimde oqyǵam, – dedim. Osylaisha áńgime jarasty da, surasyp, tanysa berdik. Ekeýi de Almatyda týyp, qalada ósken. Biraz bilisken soń olardyń múlgi bastaǵan milaryn solq etkizetin birinshi suraqty qoidym.
– Qyzdar senderge suraq qoisam bola ma?
– Smotria qandai?
– Kádimgi ómir týraly salmaqty curaq.
– Qoiyńyz. Kóreiik jaýap berip, – dep ekeýi de marǵaý keiipte erine til qatty. Men:
– Osy senderdiń armandaryń bar ma?
– Arman? Qandai arman?
– Kádimgi arman. Mechta?
– Ný, konechno bar. Armansyz adam bola ma?
– Al, tyńdaiyq armanyńdy.
– Oi, aǵai arman degen kóp qoi aita berse. Qaisy birin aitamyz.
– Olai bolsa eń mańyzdysyn ait.
– A, che aǵai, sizge bárin aitý mindetti me ne?
[caption id="attachment_13051" align="alignright" width="1076"]
– Mindetti emes, árine. Qarap otyrǵansha jol qysqarsyn degenim ǵoi. Jaraidy, armandy bylai qoia turaiyq. Suraq bylai bolsyn, endeshe.
– Senderdiń ómirlerińde Mán bar ma? Smysl? Oryssha aitqanda, radi chego stoit jit? «Myna qyzyǵym nemese myna qymbatty nársem úshin ómir súremin» dep, tirshilikke qushtar qylatyn qimas nárseń bar ma bul ómirde? Qysqa qaiyrǵanda ne úshin ómir súresiń?
Osy suraq qoiylǵanda baryp, ekeýi selk ete túskendei boldy. Ekeýi de kibirtiktep, biraz abyrjyp otyryp qaldy. Oń jaqtaǵysy:
– Bul ómirde adamdarǵa jaqsylyq jasaý kerek. Eshkimge ziian tigizbeý kerek. Qudaiǵa qulshylyq qylyp, namaz oqyp, oraza ustap jánnatqa barýymyz kerek, – dep aiaq astynan ýaǵyz aita jóneldi. Kádimgi qala qyzynyń týra moldalar siiaqty ýaǵyz aitqany qyzyq bop kórindi. Onyń peiishtegi nyǵmetter týraly áńgimesin biraz tyńdap bolǵan soń:
– Aha, túsinikti boldy. Sonda radi jannata jivem da? Solai ma? Smysl peiish boldy ǵoi?
– Solai shyǵar. Oi daje ne znaiý, aǵai.
– Sen bul ilimdi qaidan bildiń? Arnaiy oqydyń ba? Osy kezde áńgimege tý syrtymda otyrǵany aralasty. Ol:
– Aǵai, bu qyzdyń burynǵy jigiti namazhan bolǵan. Sol úshin ata-anasy otstalyi balaǵa shyqpaisyń dep, qatynasyn úzip tastady. Sodan beri basy bos, – dedi.
– Jaraidy, solai-aq bolsyn delik. Onda sen aitarsyń ne úshin ómir súretinimizdi?
– Menińshe, semia. Jaqsy adamǵa turmysqa shyǵyp, bala-shaǵań bolsa. Solardy oqytyp, toqytyp, durystap ósirip shyǵarsań, sol shyǵar ómirdiń máni degen? – dep, ózine onsha senimdi emes tonda jaýap berdi.
– Jaraidy, solai bolsyn delik. Endi daiyn turǵan jigitteriń bar ma? Búgin-erteń alamyn dep serttesken serileriń bar shyǵar?
– Joq.
– Jastaryń 24-ke ketti me?
– Iá.
– Sonda ómirlerińde esh Mán qalmady ma?
– Oi, bilmeimin, aǵai. Jigit joq bolsa, ne isteimiz endi? A, kstati, aǵai, siz jýrnalistsiz be? Sondai navodiashii suraqtar qoiyp, adamdy oilandyryp qoiasyz? Kimsiz ózi?
– Men jai ásheiin Viktor Frankl degen kisi negizin qalaǵan Logoterapiia degen ǵylymmen ózimshe ainalysam. Ártúrli jaǵdaida kezdesken adam meniń zertteý obektime ainalady.
– Sonda ol ne ǵylym? Neni zertteidi? – dep eki qyz qyzyǵa bastady. Biz qalanyń qalyń probkasynda kele jatqandyqtan ýaqyt mol edi. Men asyqpai Logoterapiia týraly tarqatyp aita berdim. Olar qumarta tyńdap, aýyzdary ashylyp otyr. Áńgime ábden qyzǵan kezde:
– Aitpaqshy, Frankl eń ataqty kitabynda sender týraly da tamasha tolǵam aitqan, – dep, onsyz da qyzyp turǵan áńgimege mai quia tústim. Olar:
– Bizder jaily? Qyzdar jaily ma sonda? – dep, entelei tústi.
– Iá, qyzdar jaily.
– Sonda ne depti?
– Sender jańa jigit joq dedińder. Jigit joq bolǵan soń, semia da joq. Semia bolmaǵan soń smysl da joq. Solai ǵoi?
– Iá, joǵyna joq qoi endi. Kezdespese ólemiz be?
– Sender kóp jigitti qyzdarǵa turaqsyz dep aiyptaisyńdar ǵoi, solai ma?
– Iá, ol da ras. Oqyp júrgende talai jigitti kórdik. Olar qyzdardy kak perchatki meniaiýt.
– Oho, mine. Maǵan da keregi osy sóz edi. Frankldyń «Chelovek v poiskah smysla» degen kitabynyń «O smysle liýbvi» degen bóliminde kak raz osy máselege toqtalady, – degendi erekshe aktsentpen nyǵyzdap turyp aittym. Olar da ózderine óte qatysty mańyzdy áńgime bastalǵanyn sezgendei kózderi tirilip shyǵa keldi.
– Iá, ne deidi ol jerde? – dep eki qyz aifondaryn óshirdi de áńgimege shyndap den qoidy. Osylaisha bizdiń suhbattyń eń qyzǵan, eń qainaǵan jerine aqyry kelip jettik.
Olardyń eń jaqsy kóretin tipterin Frankl kitabynda «horistka» dep ataǵan. Iaǵni, hor aitatyn qyzdar. Olar sahnaǵa júzdep shyǵyp, birdei bolyp kiinip, bir ǵana óleńdi birdei tolqynda shyrqap turady. Eger sen olardyń bireýin saptan qýyp jiberseń, odan óleńniń sapasy nasharlamaidy. Tipti qýylǵan jalǵyzdyń bar-joǵyn bilip bolmaidy. Nemese kez kelgenin qýyp jiberip, ornyna basqasyn qoia salsań da eshteńe ózgermeidi. Ómirde týra solai. Talǵamy toqyraǵan qyzdar hor aitatyn qyzdar siiaqty bir-birine uqsaýǵa tyrysady. Bir-birinen aýmaityn, ne armany, ne maqsaty joq inkýbator qyzdarmen qydyrǵanda seri jigit jaýapkershilik arqalamaidy.
– Sender endi naǵyz mahabbatty ańsap, romantika izdep turatyn jasqa keldińder. Adal mahabbat – mindetti túrde jaýapkershilikti talap etedi. Iaǵni, súigen jigit ǵashyǵynyń aldynda tonna-tonna mindetterdi arqalaidy. Biraq jigit ataýlynyń bári ony qalamaidy. Olar meilinshe jaýapkershilik arqalaýdan qashady. Solai ǵoi?
– Iá, aǵai, solai. Kóbi qashady. Tiip qashyp júrgendi jaqsy kóredi, – dep meni maquldai tústi.
– Qashqandyqtan da olar birtýar boijetkendi emes, qýyrshaq siiaqty suraýy joq topyrlaǵan tipterdi tańdaidy. Iaǵni, qydyryp kóńil kótergisi kelgen jeńil minezdi jigit, daralanyp turatyn aqyldy qyzǵa emes, bir-birine uqsap turatyn bir tipti jeńilderge «aýyz» salady.
– Qalai sonda?
– Solai. Olardyń eń jaqsy kóretin tipterin Frankl kitabynda «horistka» dep ataǵan. Iaǵni, hor aitatyn qyzdar. Olar sahnaǵa júzdep shyǵyp, birdei bolyp kiinip, bir ǵana óleńdi birdei tolqynda shyrqap turady. Eger sen olardyń bireýin saptan qýyp jiberseń, odan óleńniń sapasy nasharlamaidy. Tipti qýylǵan jalǵyzdyń bar-joǵyn bilip bolmaidy. Nemese kez kelgenin qýyp jiberip, ornyna basqasyn qoia salsań da eshteńe ózgermeidi. Ómirde týra solai. Talǵamy toqyraǵan qyzdar hor aitatyn qyzdar siiaqty bir-birine uqsaýǵa tyrysady. Bir-birinen aýmaityn, ne armany, ne maqsaty joq inkýbator qyzdarmen qydyrǵanda seri jigit jaýapkershilik arqalamaidy. Olar ishinen «bu siiaqty qyzdar tolyp jatyr. Erteń-aq basqasyn taýyp alamyn» dep ýaiymsyz «paidalanady». Sondyqtan ondailardyń talǵamy joq jeńiltek qyzben uzaq ýaqyt romans qurýy ekitalai. Ádette, er adam qaitalanbas qasieti bar erekshe qyzdarǵa ǵashyq bolady. Solardyń aldynda ǵana jaýapkershilik arqalaidy. Bala kezde sender de eshkimge uqsamaityn erekshe edińder. Kiim kiisteriń de, tamaqqa talǵamdaryń da, sabaqqa degen qumarlyqtaryń da saýsaqtyń izindei qaitalanbas ǵajaiyp qubylys edi. Óse kele bolmysyńdy basqadan daralap turatyn ózińe ǵana tán talantyń men qasietterińdi qasaqana ózderiń kúshtep joidyńdar. 9-shy synyptan soń-aq báriń jappai jyrtqysh bolýdy modaǵa ainaldyrdyńdar. Muǵalimniń betinen alyp sóileýdi mártebe sanadyńdar. Óner-bilimmen daralanyp, basqadan ozyp shyǵýdy masqara sanap, jaqsy oqityn aqyldy qyz kórseńder, solarǵa jan-jaqtan qysym jasadyńdar. Onymen de qoimai basqalardy da ózderińnen aýmaityn «horistka» jasaýǵa tyrystyńdar. Mektep bitire bastaǵanda da mamandyqty ózderiń emes, ata-analaryń tańdap berdi. Ata-anań «qazir aǵylshyn álemdi jaýlap tur. Sol tildi bilseń ashtan ólmeisiń» dep InIazǵa qinap tapsyrtty ma? – dedim. Ekeýi de jamyrai qoshtady.
Endi myna qyzyqqa qarańdar. Mysaly, qazir men ózime adal jar bolatyn erekshe qyz izdep júrgen boidaq jigitpin delik. Sendermen tanysyp, otaý qurý týraly sereznyi jospar qurýym múmkin be? Menińshe, esh múmkin emes. Sebebi, ekeýiń de birdeisińder. Talǵamdaryń da ainymaidy. Ekeýińde de aifon. Pricheskalaryń da uqsas. Kiimderiń de egizderdiń kiimi siiaqty. Mýzykalyq talǵamdaryń da birdei.
– Iá, iá. Ras aitasyz. Týra solai boldy. Men bala kezimde bige beiim boldym. Mamam: «Qyzym, dalbasalama. Aǵylshyn oqisyń!» dep InIazǵa ákep tyqty.
– Al, ne boldy endi? Aǵylshyn tilin Advanced, Professional deńgeiinde meńgerdińder me? Ne ary emes, ne beri emes kúide qalǵan shyǵar. Solai ma?
– Iá, biz sol jargonmen kino kórýden aspadyq. Ýniverde de árkimge bir prikol ustap júrdik te qoidyq, – dep shynaiy sóilei bastady.
– Iá, aǵa, ras aitasyz. Biz negizi grýppadaǵy qyzdar ne tyńdasa, sony tyńdap júre beremiz, – dedi.
– Baiaǵyda meniń úlken ulym maǵan búi degen. Sabaq bitip, mektepten taraǵan soń balamnyń dosy «baǵana synypta tyńdap otyrǵan qazaqsha jyrlar men kúilerińdi bere turshy men de tyńdaiyn» depti. Balamnyń «nege sol kezde suramadyń? Nege qaitqan kezde tyńdaǵyń kele qaldy?» degen suraǵyna joldasy «dombyra tyńdasam basqalar otstalyi dep kúledi» depti. Mine, Frankldyń aityp otyrǵan «tirshilik vakýýmy» osydan kep shyǵady. Iaǵni, keýdesi qýys, arman-maqsaty aiqyndalmaǵan adam kóptiń yǵyna jyǵylyp, solardyń qalaýymen, solardyń sheshimderimen ómir súretin beisharaǵa ainalady. Ony ǵylymda konformizm deidi. Bul kókirekte paida bolǵan túpsiz vakýýmnyń eń ziiansyz bolǵandaǵy túri. Iaǵni, jaýapkershilikten jurdai qalyń tobyrdyń arasyna sińip, ózińdi adam retinde joiasyń. Al eger bul aýrý asqynatyn bolsa tragediiaǵa aparyp soqtyrýy ábden múmkin.
– Qandai tragediiaǵa?
– Ómirden Mán taba almai, tirshilikten toryqqan adam sýitsid jasaidy. Vakýýmnyń eń qorqynyshty tusy osy. Iaǵni, dańǵyrlap bos qalǵan keýdedegi apan ózińniń basyńdy jutyp jiberedi. Sondyqtan da Frankl bylai dep tujyrym jasaǵan. Adam balasy baqytty izdep tappaidy. Adam Mándi tabady. Al, baqyt qusy Mán bar jerge ózi kelip qonady degen. Baǵana sender «keibir jigitter qyzdardy qolǵapsha aýystyrady» dedińder. Solai ǵoi?
Er adam qyzǵa esi kete ǵashyq bolý úshin áiel zaty qaitalanbas tulǵaǵa ainalýy kerek. Iaǵni, er jigit seni kórgen kezde «senen aiyrylsam, dál sen siiaqty adal jardy basqa álemnen tappaspyn» dep sharasyz hálge túsýi kerek. Sonda ǵana nekeli ómirge Mán bitip, qut-bereke daryǵan baqytty shańyraqty kóterýge bolady.
– Iá.
– Endi basqasha oilanyp kóreiik. Ol jeńiltek jigitti bir shetke ysyryp, ýaqytsha qoia turyp, suraqty myna taraptan qoisaq qalai bolar eken?
– Qandai suraq?
– Nege sender ózderińdi arzan qunsyz qolǵap dárejesine deiin túsire beresińder? Bir-birinen ainymaityn, qytaidan keletin arzan qolǵapty kim kún saiyn aýystyrmaidy? Bireý senderdi qoldan qinap, qunsyzdandyryp jatyr ma?
Olar kádimgidei oilanyp qaldy.
– Iá, aǵa, shyny kerek, ol týraly osyǵan deiin múlde bulai oilanyp kórmeppin, – dedi bireýi.
– Endi Frankldyń oiyn ary qarai tyńdańdar. Er adam qyzǵa esi kete ǵashyq bolý úshin áiel zaty qaitalanbas tulǵaǵa ainalýy kerek. Iaǵni, er jigit seni kórgen kezde «senen aiyrylsam, dál sen siiaqty adal jardy basqa álemnen tappaspyn» dep sharasyz hálge túsýi kerek. Sonda ǵana nekeli ómirge Mán bitip, qut-bereke daryǵan baqytty shańyraqty kóterýge bolady, – dei bergenimde Esentai Mollǵa da kelip jettik.
– Al, qyzdar áńgime aityp otyryp, kelip te qaldyq. Osymen búgingi lektsiia tamam, – dedim. Áńgimege ábden uiyp otyrǵan eki boijetken amalsyzdan túsýge yńǵailana bastady. Bireýi jol aqysyn berip jatyp:
– Aǵai, biz endi ne isteimiz? – dep surady óte synyq, biiazy daýyspen.
– Eshqandai panikaǵa salynbastan, bala kezderińde tunshyqtyryp tastaǵan individtik qasietterińdi qaita tabýǵa kúsh salyńdar. Áý basta Qudai boilaryńa ne qasiet bitirdi, sony qaita qalpyna keltirińder. Qalyń tobyrǵa sińisip ketýge tyryspańdar. Ishki symbatyń men syrtqy kelbetiń basqalarǵa uqsamai daralanyp, kózge uryp tursyn. Sosyn Almatydaǵy jigittiń syrttany senderdi ózi izdep tappasa maǵan kelińder, – dedim.
– Rahmet, aǵai, jolyńyz bolsyn! – dep qyzdar qimai qoshtasty. Kólik jylji jóneldi.
Degdar.kz
