Premer-ministr Oljas Bektenovtiń «Ilgerileýge bastaǵan alty jyl: Qazaqstan ornyqty damý jolynda» atty Úkimet portalynda jariialanǵan suqbatyn oqyp, tanysyp shyqtym. Bektenov óz maqalasynda Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń basshylyǵymen sońǵy alty jylda Qazaqstanda ekonomikalyq jáne áleýmettik damýdyń mańyzdy jetistikterine toqtalady. Bilim salasynyń mamany retinde meni otandyq bilim berý júiesinde birqatar mańyzdy reformalar júzege asyrylǵany qýantady. Bul ózgerister oqý sapasyn arttyrý, qoljetimdilikti keńeitý jáne tsifrlandyrý baǵytynda júrgizilgen. Bektenovtyń sózinshe, 2019 jyldan beri elde 1 200-den astam jańa mektep salynyp, 1 millionǵa jýyq oqýshy orny ashylǵan.
«Aýyldyq jerlerdegi 3 myńnan astam mektep jańǵyrtyldy. Bul 32 apatty jaǵdaidaǵy jáne 71 úsh aýysymdy mekteptiń máselesin, sondai-aq elimizdegi 200 mekteptegi oryn tapshylyǵyn sheshýge múmkindik berdi. Biyl shamamen 200 mekteptiń qurylysy jalǵasady. Sondai-aq Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáikes, aýdan ortalyqtary men aýyldarda 1 myń mektepti jańǵyrtý jumystary júrgizilip jatyr. Bul óte mańyzdy baǵyt, óitkeni elimizdegi orta mektepterdiń 2/3 bóligi aýyldyq jerlerde ornalasqan»,- delingen maqalada.
Bektenovtyń jazýynsha, mektepke deiingi bilimmen qamtý 98%-ǵa jetip, balabaqsha tapshylyǵy 5 esege azaidy. 2019 jyly qabyldanǵan «Pedagog mártebesi týraly» zań aiasynda muǵalimderdiń jalaqysy 2,5 esege ósti, artyq júkteme azaityldy. Jańartylǵan bilim mazmuny engizilip, kreativti oilaý, kásipkerlik jáne IT baǵyttary damytyldy. STEM pánderine basymdyq berildi. Barlyq mektepter internetpen qamtamasyz etilip, qashyqtan oqytý júiesi damydy. Bilim salasyndaǵy reformalar infraqurylymdy jaqsartýǵa, muǵalimderdi qoldaýǵa jáne bilim sapasyn arttyrýǵa baǵyttaldy. Bul ózgerister Qazaqstannyń bilim júiesin halyqaralyq standarttarǵa jaqyndatýǵa múmkindik berdi.
«Prezident jariialaǵan «Jumysshy mamandyqtary jyly» tehnikalyq jáne kásiptik bilim berý júiesin jetildirýge tyń serpin berdi. Jańa ekonomika úshin bilikti ári suranysqa ie kadrlardy daiarlaý maqsatynda kolledjder men ónerkásiptik kásiporyndar arasyndaǵy yntymaqtastyq nyǵaitylýda. Qazirgi ýaqytta 498 kompaniia 410 bilim berý mekemesin qamqorlyqqa aldy, «Jas maman» jobasy aiasynda 180 kolledj jańǵyrtyldy. Kolledj stýdentteriniń stipendiiasy 50%-ǵa ulǵaityldy. JOO stýdentterine arnalǵan 62 myń oryndyq 251 jataqhana paidalanýǵa berildi»,-delingen Bektenov maqalasynda.
Men ardager-ustaz retinde Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń halyqqa Joldaýlaryn únemi tyńdap, gazetke jariialanǵan maqalalaryn oqyp, saraptap, kóńilge qonymdy tustaryn ózime túrtip qoiamyn. Rasynda sońǵy alty jylda Prezident memlekettiń ornyqty damýy úshin mańyzy zor ekonomikalyq máselelerge basa nazar aýdardy. Shaǵyn jáne orta biznesti qarjylandyrýdy kúsheitýdi tapsyrdy. «Bankter týraly» zań qabyldaý qajettigine toqtalyp, investitsiialyq ahýaldy jaqsartý, biznes júrgizýge qolaily jaǵdai jasaý qajettigin atap ótti. «Amanat» partiiasynyń brendine ainalǵan «Aýyl amanaty» jobasyn oń baǵalap, ony keńeite túsýdi tapsyrdy. Sondai-aq elimizdiń ónerkásip áleýetin tolyq paidalaný, infraqurylymǵa qatysty ózekti máselelerdi sheshý, kadrlyq áleýetti arttyrý máselesi de nazardan tys qalmady. Atalǵan máseleler Prezident aitqan orta tapty qalyptastyrýdyń negizi bolmaq. Osy máselege qatysty Oljas Bektenov Úkimettiń otyrysyn ótkizip, onda Joldaýdy iske asyrý jónindegi Jalpyulttyq is-sharalar josparynyń jobasy qaraldy. Premer-ministrdiń orynbasary – Ulttyq ekonomika ministri Nurlan Baibazarov ekonomikanyń ornyqty ósýin qamtamasyz etip, azamattardyń áleýmettik jaǵdaiyn jaqsartýdy kózdeitin 76 is-sharadan turatyn jospar usyndy. Is-sharalarda bilim berý, densaýlyq saqtaý jáne sporttyń qoljetimdiligi men sapasyn arttyrý, onyń ishinde qarjylandyrý máselelerine qatysty túitkilderdi sheshý kózdelgen. Atalǵan maqsattardy sheshýde memlekettik-jekemenshik áriptestik tetigin, «Áleýmettik ámiian» quralyn paidalaný, bilim granttaryn saralaý «Aqsha balanyń sońynan júredi» qaǵidaty boiynsha memlekettik tapsyrys aiasynda mektepke deiingi tárbie men oqytýdy qarjylandyrýdyń ońtaily modeline erekshe nazar aýdaryldy.
Prezident aitqandai, «Negizi maqsat – ádiletti qoǵam qurý jáne sol arqyly damýdyń sara jolyna túsken ozyq el bolý». Osy rette Prezident bastamalary men tapsyrmalarynyń júzege asyrylýyna búkil halyq bolyp atsalysý qajet. Óitkeni Prezident ótken jylǵy Joldaýynda halyqtyń quqyqtyq mádenieti artyp, qoǵamda oń ózgerister baiqalyp kele jatqanyn atap ótti.
«Qazaqstan halqy qazir múlde jańa saiasi jaǵdaida ómir súrýde. Sońǵy bes jylda aýqymdy reformalar jasaldy. Elimizdiń saiasi júiesi túbegeili ózgerdi. Jurttyń sana seziminde silkinis jańaǵa degen betburys jasalýda. Nátijesinde azamattardyń boiynda jańa ádetter, daǵdylar qalyptasyp, jańa qundylyqtar ornyǵýda. Saiasi jáne qoǵamdyq bolmysymyz, mentalitetimiz jáne mádeni kodymyz ózgere bastady. Bir sózben aitqanda, Ádiletti Qazaqstan qurylyp jatyr», - dedi Qasym-Jomart Toqaev óz Joldaýynda.
Ádiletti Qazaqstan ornyqtyrýdyń basty urany da, quraly da zań men tártip bolýy kerek. Bul, ásirese búgingi túrli pikirler men kózqarastardyń taitalasy ýshyǵa túsip, keide jeke adamnyń ar-namysyn aiaq asty etetin, keide Qudaiǵa da, Quranǵa da qarsy shyǵyp ata saltty mansuqtap, úlkenderdiń aitqanyna qulaq asýdan da qalyp bara jatqan qoǵam úshin aýadai qajet. Aldaǵy ýaqytta qoǵam bolyp jumylyp, Joldaýdaǵy osy úsh qaǵidany, iaǵni zań men tártip, ekonomikalyq ósim, qoǵamdyq optimizimdi ortaq múdde men maqsaty aiqyndalǵan basty ideologiia dep qarastyrǵan jón.
Prezident biýdjet shyǵystaryn azaityp, kiristerin kóbeitý joldaryn usyndy. Ekonomikany ártaraptandyrý arqyly birqatar jetistikke qol jetkendiginen habardarmyz. Prezident Úkimet pen ákimderge elimizdiń turaqty damýyna múmkindik beretin jańa tetikterdi taýyp, ekonomikanyń qurylymyn ózgertýdi tapsyrdy. Ekonomika ósken saiyn áleýmettik teńsizdik azaiyp, orta toptyń kúsheie túsetinin, kez kelgen istiń tiimdi ólshemi, árbir sheshimniń nátijesi, árbir jobanyń eń aldymen elge paidaly bolýy kerektigin eskertti.
Prezident óz Joldaýlarynda eldiń áleýmettik-ekonomikalyq damýyn ońtailandyratyn negizgi salalardy, atap aitqanda memlekettik basqarý isinen bastap nesie jáne investitsiia saiasatyna deiingi máselelerdi túgel qamtyp keledi. Júktelgen mindetterdi tiimdi ári ýaqytyly oryndaý úshin biryńǵai ekojúie aiasynda jumys isteý asa mańyzdy. Qazir jańa investitsiialyq kezeńge aiaq basatyn ýaqyt keldi. Baiqap otyrsaq, infliatsiia baiaýlap, ótken jyldardaǵy joǵarǵy deńgeiden aitarlyqtai tómendegen. Elimizdiń halyqaralyq rezervi aitarlyqtai ósken. Endigi basty mindet – investitsiia úshin otandyq biznestiń turaqty bolýyn qamtamasyz etip, ekonomikanyń innovatsiialyq, joǵary tehnologiialyq sektorlaryn damytý.
Sońǵy alty jylda Prezident shaǵyn jáne orta biznesti jetildirýge basa nazar aýdardy. 2029 jylǵa qarai orta biznestiń el ekonomikasyndaǵy úlesin 15 paiyzǵa jetkizý kózdeldi. Búginde otandyq kásipkerlerge jan-jaqty qoldaý kórsetetin túrli memlekettik jáne jeke sektordaǵy kompaniialar bar. Alaida jekelegen keisterdi qarastyrsaq, memlekettik qoldaý sharalaryn áli de birizdilikke salyp, tiimdiligin arttyra túsirý qajettiligi baiqalady. Biz «Fin Tech» jáne IT-jobalary arqyly kórsetiletin qyzmetter múmkindigin kúsheitýimiz qajet. Taǵy bir mańyzdy másele - tereń óńdelegen ónim eksporty. Memleket basshysy óńdeýshi sektor ózge bizneske qaraǵanda kóbirek qoldaýǵa ie bolýy keregin kesip aitty. Iá, eksporttyń ulttyq ekonomikany jańa deńgeige shyǵaratyn tetik ekeni belgili.Eksporttyń artqany-jańa jumys ornynyń kóbeigeni, óndiris kóleminiń ulǵaiǵany. Oǵan qosymsha salyq pen el ekonomikasyna quiylatyn investitsiiany qosyńyz.
Búginde kóptegen el tabiǵi, ekologiialyq taza azyq-túlik ónimderine zárý. Olai bolsa, biz birinshi kezekte el turǵyndaryn tabiǵi, sapaly aýyl sharýashylyǵy taýarlarymen, ásirese baý-baqsha ónimderimen barynsha qamtamasyz etip, eksporttyńda úlesin arttyrýdy esten shyǵarmaýymyz kerek. Memleket 2024 jyly egin naýqanyna eki ese kóp qarajat bóldi. Biraq osy agroónerkásipke bólinetin búkil aqshanyń 70 paiyzy memleket qarjysy. Prezident osy jerde oryndy másele kóterip, Úkimetke bul salaǵa kommertsiialyq bankterdiń qarajatyn da tartýdy tapsyrdy. Osyǵan deiin dihandardy qoldap kelgen memlekettik qarjy institýttaryn sýbsidiialaý sharalaryn bankterge qatysty jobalarǵa da qoldaný-quptarlyq qadam. Munyń bári sharýalardy ainalymǵa qajetti qarajatpen shuǵyl qamtamasyz etýge, sybailas jemqorlyq qaterin azaitýǵa, jáne nesie alýdy ońtailandyrýǵa jol ashady. Agroónerkásip keshenin tikelei sýbsidiialaý tásilinen arzan nesie berý tásiline birtindep kóshý- asa mańyzdy mindet dep Qasym-Jomart Kemeluly bólingen qarajattyń bári tiimdi jumsalýǵa tiis ekenin de eskertti. Ol úshin bul saladaǵy tsifrlardyń naqtylyǵy asa mańyzdy mánge ie.
Byltyr Memleket basshysy aýyl sharýashylyǵyndaǵy derekterdiń úilespeitinin synǵa alǵan edi. Shyndyqqa janaspaityn aqparat pen málimetterdiń burmalanýy – salanyń naqty jaǵdaiyn baǵalap, tiimdi sheshimder qabyldaýǵa kedergi keltirýde. Joldaýda aitylǵandai, arnaiy komissiia 2 million iri qara men 3 millionnan astam usaq maldyń esepte joq ekenin anyqtady. Egin sharýashylyǵynda da jalǵan málimetter keń taralǵan. Bul jaǵdai, Memleket basshysy atap ótkendei, shyn máninde, sýbsidiia alý úshin jasalǵan kózboiaýshylyq pen qarjyny jeke múddege paidalaný áreketteriniń saldary. Mundai zańbuzýshylyqtarǵa shuǵyl tosqaýyl qoiylyp, qajet bolǵan jaǵdaida qylmystyq jaýapkershilik qarastyrylýy tiis. Óitkeni bulai jalǵasa berse, memleket óz halqyn turaqty jáne qaýipsiz azyq-túlikpen qamtamasyz etý mindetin oryndai almaidy. Sondyqtan bul saladaǵy zań men tártip kúsheitilýi kerek. Bul tapsyrmalardyń oryndalýy tikelei jańadan sailanǵan aýdan jáne aýyl ákimderinen suralýy tiis.
Prezidenttiń «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn usynǵanyna alty jylǵa jýyqtady. Osy aralyqta qoǵam men bilik arasyndaǵy qarym-qatynas mádenieti aitarlyqtai ózgerdi. Memlekettik basqarýdyń tiimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan bul bastama memleket pen qoǵam arasyndaǵy dialogty jańa, sapaly deńgeige shyǵarýdyń mańyzdy qadamy boldy. Sonyń ishinde, ákimderdi tikelei sailaý júiesiniń engizilýi elimizdegi saiasi júieniń jetilýine oń yqpal etýde. Bul qadam jergilikti basqarýdyń ashyqtyǵyn arttyryp, halyqtyń óz ókilderin tańdaý múmkindigin keńeite tústi.
Memleket basshysy atap kórsetkendei, aýyl ákimderin tikelei sailaý júiesi engizilgen 2021 jyldan beri 2,5 myńǵa jýyq ákim sailanǵan. Endigi mindet – jańadan sailanǵan ákimder ár aýyldyń áleýmettik-ekonomikalyq damý josparyn ázirleýi tiis. Bul jospar aýyl turǵyndarynyń tabysyn arttyrýmen qatar, olardyń ózin-ózi qamtamasyz etýine múmkindik beretin úi irgelik jerlerdi tiimdi paidalanýyn qamtýy qajet. Sondai-aq, jeke sharýa qojalyqtary, diqandar men fermerlerdi, qaita óńdeý kásiporyndaryn biriktiretin aýyl sharýashylyǵy kooperativterin quryp, olardyń turaqty jáne tiimdi jumysyn uiymdastyrý men damytý basty maqsat bolýy tiis. Al aýdan ákimderi aýyl ákimderine memleket usynyp otyrǵan zor múmkindikterdiń keleshegi týraly aqparattyq túsindirme jumystaryn júrgizýi qajet. Aýyl ákimderiniń damý josparlaryn jinaqtap, taldap, durys jaqtaryn kórsetip,al eskerilmegen máselelermen jumys jasaýǵa baǵyt bergeni durys. Mysaly aimaq bir jylda 65 ónim túrin tutynatyn bolsa, onyń 13 túri o bastan oblystan shyǵarylmaidy.Qalǵan 52 ónim túriniń 7 túrimen ǵana 100 paiyz qamtamasyz etilgen. Al ózge 45 ónimmen qamtamasyz etý respýblikanyń basqa aimaqtary men import esebinen jabylýda. Sonda bir jylda aýdannan milliardtaǵan tenge syrtqa ketýde. Eseptep kórseńiz, sol qarajatqa aýyldarda qanshama jumys oryndaryn ashýǵa bolar edi. Memlekettiń nesiesin almai-aq jeke kásibin ońtaily júrgizý arqyly ózin-ózi qamtamasyz etip, tabysqa kenelip otyrǵan otbasylar respýblikada az emes. Bir otbasy basynda 500 taýyq asyraýdan bastap, qazir ózderi ǵana emes, ózge jerlesterin de jumyspen qamtyp, tolyq bir aýdan ortalyǵyn jumyrtqamen qamtamasyz etip otyr. Jetpis jastan asqan bir aqsaqal úi irgesindegi 600 sharshy metr aýmaqqa jylyjai ornatyp, qiar, qulpynai,kók jýa, askók,júzim ósirip, eshkimniń kómeginsiz-aq,tamshylatyp sýarý tehnologiiasyn iske qosqan. Sol zeinetker bir jylda 9 tonna taza, tabiǵi ónim jinaýda. Árine osyndai qariialardy kópke úlgi qylý arqyly, jastardy yntalandyrý mańyzdy. Memlekettik baǵdarlamaǵa iek artpai-aq sharýasyn dóńgeletip, mol tabysqa qol jetkizip júrgen mysaldar az emes. Óz aýlasynan 18-30 tonnaǵa deiin ónim jinap, paidasyn kórip otyrǵan el turǵyndary bar. Oilap kórińiz. Ár aýla osynsha ónim berse, onda búkil aýyl jumylsa myńdaǵan tonna ónim alynar edi.Basynda aityp ketken aqparattyq jumys arqyly aýdan ákimderi osyndai qarapaiym eńbek adamdaryna qurmet kórsetip, jan-jaqty nasihattaýy kerek-aq.
«Aýyl amanaty» baǵdarlamasy aiasynda qolǵa alynǵan «Taýarly nesie» jobasyn júzege asyrý aýyl ákimderiniń tikelei ainalysatyn máselesi bolýǵa tiis. Jobanyń maqsaty- áleýmettik jaǵdaiy tómen otbasylardy kásipkerlikke tartý jáne jeke tabysyn arttyrý. Tetigi óte qolaily. Memlekettik biýdjetten bir tiyn jumsalmaidy. Ár aimaqtaǵy iri sharýa qojalyqtary esebinen aýyl turǵyndaryna mal túrinde «Taýarly nesie» beriledi. Máselen iri qara maldyń analyǵy on bastan, qoi analyǵy 15-20 bastan, bieler bes bastan bastap úlestiriledi. Osy nesie túrine qol jetkizgisi kelgen azamat jergilikti atqarýshy organǵa qandai maldyń túri, qansha bas kerektigin aityp,ótinim beredi. Jergilikti atqarýshy organ qaryz alýshydan tiisti qujattardy alǵannan keiin taýarlyq nesie berýshi operatordy anyqtaidy. Taýarly nesie maquldanǵannan keiin qaryz alýshy men qaryz berýshi arasynda taýarlyq nesie berý týraly úsh jaqty shart jasalady. Demek maldy bergen kásipkerdiń táýekeli bolmaidy. Óitkeni aýyl ákimi kepil retinde qol qoiyp otyr. Alynǵan mal 7jyldan aspaityn merzimge beriledi. Árbir qanat qaqty jobada kemshilikter bolýy da túsinikti. Máselege baiyppen qarap, alǵa qarai durys qadam jasalýy tiis. Jaqsy mysaldar da barshylyq. Batys Qazaqstan oblysyndaǵy 37 aýyl jumyssyzdyqty tolyq joiǵan.
«Jumysshy mamandyqtar jylyna» qaita oralsam, Memleket basshysynyń qarapaiym eńbek adamdaryna erekshe qurmetpen qaraityny, olardyń qoǵamdaǵy róli men kásibi jetistikterin joǵary baǵalaityny qýantady. Úkimetke respýblikadaǵy 772 kolledjde 15 baǵyt boiynsha mamandar daiarlaityn kásiptik-tehnikalyq bilim berý júiesin jetildirý tapsyryldy. Bul jumys eldegi óndiris pen aýyl sharýashylyǵynyń qarqyndy damýyna, jańa óndiris oryndarynyń ashylýyna jáne ekonomika ósimine sáikes júrgizilýi tiis. Sonymen qatar, biznes, eńbek naryǵy jáne jastardyń suranystaryn eskeretin keshendi josparlar ázirleý mindetteldi. Bul bastama jumysshy mamandyqtarynyń bedelin arttyryp, el ekonomikasynyń damýyna oń áserin tigizedi.
Prezidenttiń tapsyrmasy aiasynda joǵary kásibi jáne áleýmettik statýsqa ie mamandardy daiarlaý basty mindet bolyp otyr. Bul mamandar tulǵalyq jáne kásibilik turǵydan ózin-ózi damytýǵa umtylatyn, eńbek naryǵynda suranysqa ie kásibi mamandar bolýy tiis. Jastar arasyndaǵy jumyssyzdyqty azaitý maqsatynda memlekettik shyǵyndardy qajet etpeitin kelesi baǵyttardy usynýǵa bolady:
Bilim berý men kásiptik oqýdy jetildirý – mektepten bastap jumysqa ornalasýdy jeńildetý jáne eńbek daǵdylarynyń naryq suranysyna sai bolýyn qamtamasyz etý.
Aýyl sharýashylyǵy mamandaryn daiarlaý – aýyldyq jerlerde jumyspen qamtýdy arttyrý úshin naqty sharalar qabyldaý.
Eńbek naryǵyndaǵy az qamtylǵan jastarǵa qoldaý – olardy turaqty jumys oryndarymen qamtamasyz etý saiasatyn jalǵastyrý.
Kásipkerlikke jáne ózin-ózi jumyspen qamtýǵa járdemdesý – kásibi keńes berý arqyly jastarǵa jeke kásibin ashýǵa kómektesý.
Jastarǵa kásiptik baǵdar berý – olardyń áleýetin anyqtap, sáikes mamandyqtar boiynsha bilim alýyna jaǵdai jasaý. Bul sharalar jastardyń jumysqa ornalasý múmkindigin arttyryp, eldegi ekonomikalyq ósimge oń yqpal etedi degen senimdemin.
Ergeshov Abai Jomartuly
QR Bilim berý isiniń úzdigi
ardager-ustaz
Qyzylorda oblysy
Shieli aýdany
