Qazaqstannyń energetika salasy tyǵyryqtan qalai shyǵady? Qordalanǵan máseleni sheshýdiń joly qaisy? Daǵdarys qamytynan qutylý úshin qansha shyǵyn kútip tur? Osy túitkilderdiń jai-japsaryn energetikalyq sarapshy, PhD doktory Almaz Ábildaev aityp berdi.
– 2022 jyldyń qorytyndysy boiynsha Qazaqstannyń energetika salasynyń jaǵdaiy qandai?
– Qazir bul saladaǵy basqarý úlgileri ózgeriske ushyrap jatyr. Munai ónerkásibi arqyly ájeptáýir tabysqa qol jetkizdik. Atap aitqanda, ýrannyń, basqa da metaldardyń úlken assortimentin satamyz. Jaqynda Qazaqstan sirek kezdesetin jer metaldaryn igerýge kirisedi.
Meniń esepteýim boiynsha, qolaily syrtqy ekonomikalyq jaǵdaidy eskersek, biyl 12 milliard dollarǵa deiin kiris alamyz. Qazaqstan 2007 jyldan beri alǵash ret mundai tabysqa ie bolaiyn dep tur.
Álemdik baǵamen salystyrǵanda, jaqsy energetikalyq jaǵdai jasaldy, biz munyń igiligin kórýimiz kerek. Munai ónerkásibi olimpiadalyq rekordtar ornatyp, munai óndirý isi ósýde. Qazaqstanda tipti adam resýrstaryn basqarý salasynda da joǵary tehnologiialyq tájiribeni qoldanatyn transulttyq kompaniia (TUK) bar.
Iaǵni, barlyq batys tájiribesi, biznes tásilderi, logistika da osynda.
Alaida, energetika salasynda jaǵdai máz emes. Bizde is júzinde generatsiianyń 80 paiyzy kómir arqyly júzege asyrylady. Tipti, ýaqyt óte kele bul kórsetkish artýy múmkin. Árine, bizde kómir qory mol. Qazaqstanda 300 jylǵa jetetin 78 milliard tonna kómir qory bar.
Alaida, bizdegi shyndyq basqa. Biz qysqa merzimde kómirden bas tarta almaimyz. Sondyqtan basqa salalarǵa nazar aýdara otyryp, dekarbonizatsiia jelisi boiynsha muqiiat jumys isteý kerek.
Menińshe, Parij kelisimi jan-jaqtan soǵylǵan geosaiasi daýyldy eskere otyryp, qaita qaralady nemese keiinge shegeriledi. AQSh-ta respýblikashyldar bilikke kelse, olar bul kelisimnen qaitadan shyǵa alady. Jalpy, ulttyq múddemiz keńestik sipattaǵy bul qujattan joǵary turýy kerek. Al biz ony mantra siiaqty qabyldaimyz.
Elimizde 2021 jyldan bastap elektr energiiasynyń tapshylyǵy baiqaldy. Biraq munai óndirý ónerkásibi oidaǵydai júrip jatyr. Sondyqtan búkil energetika salasy nashar kúide dep aitý múmkin emes. Qazir osy faktordy eskere otyryp, Energetika ministrligin eki organǵa bólý týraly sheshim saiasi deńgeide qabyldanyp jatyr. Munai jáne gaz ministrligi men Energetika jáne atom ónerkásibi ministrligi bólek-bólek bolady.
PhD doktory Almaz Ábildaev
– Qazaqstan energiia tapshylyǵyn qashan jáne qalai eńsere alady?
– Turǵyndar elektr qýaty rozetkadan alynady dep oilaidy. Is júzinde elektr energiiasynyń tozýy jáne joǵalýy úlken másele bolyp qala beredi. Qazaqstanda Soltústik-Ońtústik elektr jelisiniń uzyndyǵy 1400 shaqyrymdy quraidy. Soltústik energiiaǵa bai.
Al halyq tyǵyzdyǵy joǵary ońtústikte tapshylyq bastalady. Sondyqtan biz elektr qýatyn sol jaqqa, mysaly, Qazaqstannyń soltústiginen tasymaldaimyz. Degenmen, bul jaǵdaida elektr energiiasy 30 paiyzǵa deiin joǵalady.
Buǵan qosa, jaqynda Ózbekstan energiianyń joǵalyp ketýinen óship qalý qaýpi bar ekenin eskertti. Este bolsa, 2022 jyldyń basynda Qazaqstannyń, Ózbekstannyń jáne Qyrǵyzstannyń keibir aimaqtary jaryqsyz qalǵan edi. Qaita olardyń eskertkeni jaqsy boldy, endi biz olardyń jalpy jelidegi shamadan tys júktemesin tegistei alamyz.
Qazaqstannyń elektr energetika salasyn damytyp, máselesin sheshýge 20 jyl ýaqyty bar. Muny sheshýge 30 milliard dollardan astam investitsiia qajet. Infraqurylymdy tolyqtai jańartý qajet. Sonymen qatar, baǵany birden birneshe esege kúrt kóterý múmkin emes. Bul áleýmettik narazylyqtyń týyndaýyna alyp keledi.
– Qazaqstannyń energetika salasynda qordalanǵan máselelerdi sheshý úshin investitsiiadan basqa ne qajet?
– Máseleni ashyq moiyndaý úshin eń aldymen biliktiń batyldyǵy kerek. Bul túikilder 10-20 jyldyń ishinde naqty sheshilse de, úlken jetistik bolar edi. Ózbekstan prezidenti Shavkat Mirzieev burynǵy rejimniń kóptegen kemshilikterin moiyndady. Olar ótkendi paraqtap, naqty damý satysyna kóshti. Endi Qazaqstan da aldyna qol jetkizýge bolatyn maqsattar qoiý kerek. Munai ónerkásibinen túsken qarjyny elektr energetikasyna bólip, infraqurylymdardy – qazandyqtardy, týrbinalardy, jelilerdi kezeń-kezeńmen aýystyrý qajet.
– Qazaqstan Úkimeti qazir «Tarifti investitsiiaǵa aiyrbastaý» degen jańa tarif saiasatyna kóshý kerektigin aityp otyr. Muny energetikalyq jańǵyrtýdyń eń mańyzdy draiveri dep sanaidy. Jobanyń naqty perspektivasy týraly ne aitýǵa bolady?
– Ókinishke qarai, «Tarifti investitsiiaǵa aiyrbastaý» jobasy máseleni sheshýdiń júieli mehanizmi emes. Menińshe, jalǵyz baǵdarlamanyń ózi tyǵyryqtan shyǵara almaidy. Kem degende, qosalqy, iaǵni rezervtik josparlardy ázirlep, «maksimaldy baǵdarlama» jáne «minimaldy baǵdarlama» jasaý qajet. Biz jańarýdyń 3 tolqynyn jiberip aldyq. Máselen, kórshi Qyrǵyzstanda infraqurylymnyń bir bóliginiń tozýy 90 paiyzǵa jaqyndap qaldy. Biraq qarajattyń joqtyǵynan ony jańarta almaidy. Al bizde qarjy bar, biraq áli aýqymdy jańǵyrtý júrgizip jatqan joqpyz.
Qazir biz energetika salasyn basqarýda túbegeili kózqaras qajet ekenin túsindik. Jańa jaǵdailar memlekettik retteý men naryqtyq qatynastar arasyndaǵy názik tepe-teńdikti talap etedi. Menińshe, myna shyndyqty aitqan durys: elektr energetikasyn memleketten basqa eshkim qutqara almaidy. Memleket investor retinde áreket etpese, eshkim jasamaidy.
TMD elderindegi eń tómengi baǵalardyń biri bolyp sanalatyn qazirgi 25 teńgelik ortasha tarifti 200 teńgege kótersek te, bul ahýaldy rettei almaidy. 1960-1980 jyldary salynǵan barlyq infraqurylymdy jańǵyrtý úshin aldymen orasan zor aqsha salý kerek. Eske sala keteiin, sol jyldary Qazaqstan 26 GVt elektr qýatyn óndirýge qol jetkizdi.
Qandai da bir miftik investorǵa súienip, aǵa urpaqtyń tań qaldyrǵan jumysyn qaitalaý qiynǵa soǵady. Infraqurylymdy jóndeý úshin biz memlekettik investitsiiaǵa senýimiz kerek. Al tuńǵiyqtyń shetinen alystaǵan kezde ǵana infraqurylymnyń qai bóliginde jeke investorlardy tartýǵa turarlyq ekenin kórýge bolady. Bul jerde logika bolsa, árine. Jańa bazalyq infraqurylymdy ózimiz jasamaiynsha, bizge investor kelmeidi. Bizde tarifter óte tómen, memleket energetika salasynyń sýbsidiialanatynyn moiyndaýy kerek. Áitpese, infraqurylymnyń odan ári nasharlaýyn baiqaityn jaǵymsyz stsenarii oryn alýy múmkin.
– Soǵan qaramastan, qazirdiń ózinde birqatar jobalar iske qosyldy. Energetika ministrligi jańa jylý elektr stansalarynyń qajettiligi týraly aityp, Kókshetaýda jylý elektr ortalyǵyn salý úshin tender daiyndalyp jatqan kórinedi...
– Óitkeni, bizdegi jylý elektr stantsiialary 1940 jyldary, keibiri 1930 jyldary salynǵan. Sáikesinshe, jylý elektr stantsiialary jabdyqtarynyń ábden tozyǵy jetti. Munyń sońy Petropavlda bolǵan aýyr jaǵdaiǵa ákeldi.
Aityp ótkenimdei, Qazaqstan 30 jylda energetika salasyn – negizinen elektr energetikasyn qarjylandyrýdyń úsh kezeńin ótkizip aldy. 30 jyl ishinde salalyq jobalarǵa júieli túrde 10-15 milliard dollar investitsiia quiý kerek edi. Týrbinalardy, qazandyqtardy, jelilerdi jańartý qajet bolatyn. Al biz munyń ornyna keńestik murany belsendi túrde paidalanyp keldik. Meilinshe, jańa jylý elektr stantsiialaryn salý qajet. Eski JES-terdiń tozyp ketýi qazir demografiialyq protsesterge, Qazaqstandaǵy halyq sanynyń ósýine keri áserin tigizedi.
- Sizdińshe, energetikalyq daǵdarystan shyǵý úshin Qazaqstanǵa bir AES jetkilikti me?
- Bir AES salyp alsaq jaqsy. Onyń ózine 12 jyl ketedi. Munyń ózi eki energobloktan turady. 1200-den 2400 vt. Bolashaqta ekinshi AES-ti elimizdiń ońtústik nemese batys óńirinen salý kerek shyǵar. Iaǵni, qai jaqta tutynýshy kóp, ne bolmasa energiia kózi tapshy, sonda salý qajet. Aita ketý kerek, Belarýs memleketi alty jylda salyp aldy.
- Kei óńirde energiiany shamadan tys qajet etetin ónerkásip oryndary kóp. Olarǵa bir qala tutynatyn energiia ketýi múmkin eken...
- Ekonomika qalai damidy? Damyǵan memleketterde elektr qýatynyń 20 paiyzyn aldyn ala júrgizip otyrady. Iaǵni, kerekti energiia kózinen 30-40 paiyzǵa artyq óndiredi. Negizi elektr energiia bolmasa, eshteńe damymaidy. Ekonomika ilgeri baspaidy, JIÓ óspeidi. Adamzatqa eń kerekti dúnie internet te emes. 31 jylda bir nysan salmadyq. Tym bolmasa, jańa jylytý elektr stantsiialary da boi kótermedi. Jańa tehnologiiamen salynǵan JEO-larǵa kómir kóp ketpeidi.
Bizdegi eń úlken másele – aýyzbirlik joq. Energetika ministrligi men Ekologiia, geologiia jáne tabiǵi resýrstar ministrligi birdei paiymǵa kelý kerek. Popýlizmdi qoiý kerek.
Jasyl energetika dep jeldetkishterdi, kún batareialaryn qoiyp, energiia tapshylyǵyn sheshýge atsalysamyz deý múmkin emes. Bul balamaly energiia kózderi -40, +40 temperatýraly memleketke kelmeidi. Qazir burynǵydai emes, úkimet músheleri de jerge túsip, jumys isteýge kóship jatyr. Máselen, AES energiia kózin ǵana emes, ǵylymdy da damytady. Keiin ózimiz igersek, jaimen iadrolyq otyn óndiremiz. Bizde ýran qory mol. Iadrolyq otynnyń úsh-tórt túrin igersek, ýrannyń ózimen qyrýar qarjy tabýǵa bolady. AES salynsa, ǵylymǵa serpin berilse, ári qarai damityn jol kóp.
Halyqaralyq MAGATE boiynsha 150-den astam memleket AES salýǵa usynys jasapty. Sondyqtan AES-tiń 3+ býynynda emissiia joq, aýany lastamaidy. Byltyr jeltoqsan aiynda Túrkiiadaǵy Akkýiýda salynyp jatqan AES-ti kórdik. 4 energoblok salyp jatyr. Ishtei qyzǵanyp qalasyń. Dál sondai 4 energoblok Qazaqstannyń eki jaǵynda tursa, keremet qoi.
– Sizdińshe AES-ti qai memleket salǵany jón...
– Bul memlekettik turǵydan sheshiletin másele ǵoi. Biraq Túrkiia nege Reseidi tańdady? Sebebi, Japoniia men Frantsiia 42-44 mlrd AQSh dollaryn suraǵan. Al Resei 22 mlrd dollarǵa salyp, oǵan qosa mamandardy oqytady. Aiyrmashylyq jer men kóktei ǵoi. Túrikter osynyń bárin eskerdi. Kelesi jyly bir energoblogy iske qosylady. Bul AES 60 jylǵa deiin jumys isteidi eken. Tipti, 80 jylǵa deiin energiiamen qamtamasyz etetini eseptelgen. Sonda memleket 20 jyl qarjysynan qutylsa, qalǵan 40 jyl taza memleketke, halyqqa jumys isteidi.
Keibir kompaniia qaǵaz boiynsha bárin qatyramyz deidi. Shyn máninde, tájiribe júzinde bir nysan jumys istep tur ma? Osy jaǵyna kóńil bólý qajet.
Onyń ústine Qazaqstan Germaniia siiaqty bai memleket emes. Eger tarif baǵasyn 200-300 teńge qylatyn bolsań, japondardy shaqyrasyń, 60 teńge bolsyn deseń - Reseidi.
Taǵy bir nárse – Rosatom Belarýs memleketine AES-ti qalai tez jáne arzan salyp berdi? Bulardyń da tájiribesin zertteý qajet.
TMD boiynsha eń arzan janarmai, energiia kózi bizde eken. Memleket baǵany ustap tur.
Kórshi Ózbekstanda AI-95 janarmaiy – 500 teńge, Grýziiada – 700, Túrkiiada – 880 teńge. Bularda baǵa qubylmaly. 2025 jyly qańtardan bastap Eýraziialyq odaq aiasynda biryńǵai energiia keńestigi kúshine enedi. Ol kezde baǵa birdei bolady. Sol sebepten AES salar kezde túrikter siiaqty pragmatikalyq turǵydan arzan ári sapaly jaǵyna mán berý kerek shyǵar.
– Suhbatyńyzǵa rahmet!
