Konferentsiia barysynda Qazaqstan aýmaǵyndaǵy ejelden qalyptasqan memlekettik basqarý, quqyqtyq normalar men sot biligi týraly, Qazaq handyǵynyń negizin qalaǵan Kerei men Jánibek handar, Qazaq handyǵyn nyǵaitýǵa súbeli úles qosqan Qasym han, Hahnazar han, Táýekel han, Esim han, Salqam Jáńgir han, Áz Táýke han, Abylai han, Ábilqaiyr han jáne áigili Tóle bi, Qazybek bi, Áiteke bilerdiń el basqarýǵa daiyndaǵan zań-erjeleri men biler sotynyń memleketimizdiń quqyqtyq júiesin nyǵaitýdaǵy róli ǵylymi turǵyda jan-jaqty zerttelip, talqylanatyn bolady. Elimizdiń memlekettiligin nyǵaitýda Qazaq handyǵy men oǵan qyzmet kórsetken biler sotynyń tóreligi, bilerdiń quqyǵy men ádildigi, mádeniettiligi men biliktiligi jáne oǵan qatysty quqyqtyq tarihi qujattar jan-jaqty zerdelenedi. Konferentsiiaǵa Astana qalalyq sotynyń delegattary sondai-aq, respýblika kólemindegi belgili zańgerler, tarihshylar, filolog, etnograf ǵalymdar, izdenýshi-zertteýshiler qatyspaqshy.
Qazirgi ýaqytta Qazaq eliniń quqyǵy men bilerine qatysty jergilikti oblystyq muraǵattar men mýzeilerde, kitaphanalarda saqtalǵan qundy qujattar men foto sýretterdi, basqa da eksponattardy jinap, saraptaý júrgizý qolǵa alynǵan. Astana qalalyq sotynda ornalasqan tarihi murajaida Qazaq handyǵy tusyndaǵy handar men biler sotynan maǵlumat beretin tarihi derekter jinastyrylyp, ornalastyrylǵan.
Qazaq handyǵyn qalyptastyrý men nyǵaitýdaǵy Qazaq eliniń quqyǵy, biler sotynyń tóreligi, Maiqy bi zamanynan beri qaraiǵy dala zańdarynyń memlekettik bilikti damytýdaǵy mańyzyn, sabaqtastyǵyn taldaý, memleket basqarýdaǵy handar men sultandardyń róli,bilerdiń advokattyq, prokýrorlyq mindetteri men tergeý amaldaryn júrgizýi, bilerdiń zań shyǵarý quqyǵy, bilerdiń sot tóreligin júrgizýdegi ádildigi jáne táýelsizdigi,Qazaq biler sotynyń bitimgerlik róli jaiyndaǵy taqyryptar Astana qalasynyń aýdandyq sottarynda zerdelenýde.Biler shyǵarǵan zań-erejeler men úkim-sheshimderdiń qazirgi Respýblika Konstitýtsiiasynan, qylmystyq, azamattyq kodeksterden, ózge de zańdardan kórinis tabýy, Qazaq bileri júrgizgen ádil sot tájiribesine súiene otyryp, qazirgi sot júiesin jetildirýdiń ózekti problemalary saraptalýda.Qorytyndylai aitqanda alqaly jiynda biler sotynyń ádildik printsipi – táýelsiz elimizdiń sot júiesindegi reformalyq kezeńder men onyń álemdik standartqa sai damý, kóshpeli qazaq qoǵamyndaǵy dástúrli quqyqtyq mádeniet, Qazaqstanda quqyqtyq jáne zaiyrly demokratiialyq memleket qalyptastyrý men damytý protsesindegi sot júiesiniń qosqan úlesi,memleketti quqyqtyq ornyqtyrýdyń mańyzdyǵy jóninde baiandamalar tyńdalatyn bolady.
Biyl Bas qujat – Konstitýtsiianyń qabyldanǵanyna 20 jyl tolady. Qazaq memleketiniń quqyqtyq qalyptasýy, ata zańymyz Konstitýtsiia – «Jeti Jarǵydan» bastaý alatynyn nyq senimmen aitýǵa bolady. «Qazaq handyǵynyń nyǵaiýy, Qazaq eliniń quqyǵyndaǵy zańdar júiesi – «Jeti Jarǵy» jáne onyń búgingi Konstitýtsiiamen sabaqtastyǵy» jaiynda Astana qalalyq sotynyń tóraǵasy Tilektes Bárpibaev óz oiyn bylaisha jetkizdi:
– Qazaq eliniń úsh júz ulystaryn bir ortalyqqa baǵyndyryp, biregei Qazaq handyǵyn nyǵaitýǵa baǵyttalǵan ideia, búgingi Qazaq memleketiniń táýelsizdiginiń dańǵyl jolynyń bastaýy boldy. Urpaqtyń bolashaǵyn baiandy etý jolyndaǵy «Jeti jarǵy» búgingi táýelsiz elimizdiń quqyqtyq demokratiialyq memleket ornatýynyń qainar kózi dep bilemiz. Úsh júzge bilik júrgizgen Bi babalarymyz Táýke hannyń tusynda qazaq halqynyń dástúrli ádep-ǵuryp zańdarynyń jiyntyǵy – «Jeti jarǵyny» qabyldady. 17-ǵasyrda qazaq handyǵynyń ydyraý qaýpiniń týýyna bailanysty Táýke han eldiń aýyzbirligin, beibit ómirin saqtaý maqsatynda dástúrli quqyqtyq qaǵidalardy saqtai otyryp, «Jeti jarǵyny» bekitti. Qazaq qoǵamynyń memlekettik damýy jolynda myqty bilik pen birlikti qamtamasyz ete alatyn, el arasyndaǵy aýyzbirlikti saqtaý, tártipti nyǵaitý jańa zańdar júiesi «Jeti jarǵyda» tolyq qamtyldy. «Jeti jarǵyǵa» súienip, bi-sheshender el ishindegi daý-janjaldar men saiasi mańyzy bar máselelerdi ádil sheship otyrdy. «Zań júiesi qazaq halqynyń ómirlik máselelerin barlyq jaǵynan qamtyp, sonyń nátijesinde Táýke hannyń bilik etken tusy Qazaq handyǵynyń barynsha kúsheiip, dáýirlegen kezi boldy» degen tarihi jazbalar bar. «Jeti jarǵydan», «Alash» partiiasynyń baǵdarlamasynan bastaý alatyn zańdar júiesi búgingi 20 jyl tolyp otyrǵan Ata Zańymyz – Konstitýtsiianyń tutas bolmysy ispettes, – dep túiindedi.
17-ǵasyrda qazaq handyǵynyń ydyraý qaýpiniń týýyna bailanysty Táýke han eldiń aýyzbirligin, beibit ómirin saqtaý maqsatynda dástúrli quqyqtyq qaǵidalardy saqtai otyryp, «Jeti jarǵyny» bekitti. Qazaq qoǵamynyń memlekettik damýy jolynda myqty bilik pen birlikti qamtamasyz ete alatyn, el arasyndaǵy aýyzbirlikti saqtaý, tártipti nyǵaitý jańa zańdar júiesi «Jeti jarǵyda» tolyq qamtyldy. «Jeti jarǵyǵa» súienip, bi-sheshender el ishindegi daý-janjaldar men saiasi mańyzy bar máselelerdi ádil sheship otyrdy.
Ǵalamdyq jaǵdaida adamzattyń ósip-órkendeýinde, memlekettiń áleýmettik-ekonomikalyq damýynda qoǵamdyq institýttardyń nyǵaiiýyna yqpal etetin zańnamalyq aktiler qai kezeńde de zaman talabyna sáikes bolýy shart. Osy turǵysynan alǵanda Bas qujat – Konstitýtsiiamyzdyń quzyretinde quqyqtyq memlekettiń negizi qalanyp, zańdylyq pen tártip nyǵaidy.
Biyl Qaramola zań erejesiniń qabyldanǵanyna 130 jyl tolady. 1885 jyldyń mamyr aiynda Qaramolada ótken sezde tóbe bi bolyp sailanǵan Abaidyń ózi bul qujatty jazyp shyqqan. «Semei qazaqtary úshin qylmystyq isterge qarsy zańerejelerinen» Abaidyń el bileýdiń ádettik-quqyqtyq júiesi men islam dini bekitken zań normalaryn zaman talabyna sai jańartý ideialaryn aiqyn kórýge bolady. 74 ereje, iaǵni 74 baptan turatyn zań1886 jyly general-gýbernatordyń buiryǵymen Qazan qalasynda basylyp shyqqan.
«Eldestirý elshiden» degendei, konferentsiiada qazaq qoǵamyndaǵy biler institýtynyń róli, qazaq biler sotynyń bitimgerlik rásimder jónindegi ǵylymi zertteýler búgingi zamanmen sabaqtasady. Osydan birer jyl buryn «Mediatsiia týraly» zań qabyldanǵan bolatyn. Mediatsiia institýtyn engizýdiń alǵysharttary Memleket basshysy bekitken quqyqtyq saiasat tujyrymdamasynda aiqyndalǵan. Mediatsiia uǵymy bitimger, mámleger, deldaldyq etý, beibit kelisim degen maǵnany qamtidy.
«Sot tóreliginiń negizgi maqsaty – qylmys jasaýshylar qataryn kóbeitý emes, adamnyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý jáne qalpyna keltirý» ekenin konferentsiiada Astana qalalyq sotynyń sýdiasy Oralhan Tursynov taldaityn bolady. Imperativti jazalaý normalaryn asa aýyr qylmystarǵa qatysty saqtap, al qalǵan qylmystar boiynsha shekken ziiannyń ornyn toltyrý maqsatymen sot tóreligin júzege asyryp, qylmystyq protseste tatýlastyrý rásimderin qoldanýdy baǵdar etip alynýda. Bul jańadan qabyldanǵan qylmystyq protsestik kodekstiń maqsattarynyń biri. Búginde eýropa elderiniń kóbi osyndai baǵytty ustanyp keledi. Bul quqyq keńistiginde óziniń durystyǵyn dáleldedi. Mediatsiia bas bostandyǵynan aiyrý túrindegi jazaǵa balama retinde qoldanylyp, qylmys saldarynan bolǵan zalaldyń ornyn eselenetin múlikpen toltyrý, belgili bir jerlerde májbúrli jumysqa tartý siiaqty jazalardyń zańdyq turǵydan qoldanylýy.
Osy mediatsiia institýtyn zerttei kele bitistirýshilik tájiribesi qazaq eliniń tarihynda baǵzy zamannan bolǵanyn Astana qalalyq sotynyń Keńse basshysynyń orynbasary Aibol Ibragimovta óz baiandamasynda tarqatady. Jalpy, mediatsiia institýty qazaq qoǵamyna jat emes. Ultymyzdyń tarihynda biler institýty bolǵanyn jaqsy bilemiz. Bul naǵyz dalalyq demokratiianyń jarqyn kórinisi. Azamattar arasynda týyndaǵan daý-damailardy biler, ot aýyzdy, oraq tildi sheshender, danagói aqsaqaldar ádil sheship otyrǵan. Bul qazaq halqynyń ejelgi ómir súrý saltynan kele jatqan qundylyqtar. Mediatsiia men biler sotynyń kóp uqsastyqtary bar jáne ony qazaq balasy yqylym zamanynan beri qoldanyp kelgen. Bilerdiń negizgi sheshetin máselesi – kelgen shyǵyndy qalpyna keltirip daýlasýshylardy bitimge jetkizý. Osyny birinshi orynǵa qoiyp, eki tarapty da qanaqattandyrýdy kózdegen. Qazirgi qoldanylyp otyrǵan mediatsiia biler institýtynyń jarqyn kórinisi.
Azamattyq sot óndirisine sýdianyń qatysýymen bitimgershilik rásimderdi (sot mediatsiiasyn) engizýdiń pilottyq jobasy engizildi. Sot mediatsiiasy – bitimgershilik rásimderdi júzege asyratyn sýdianyń járdemdesýimen sot protsesi taraptarynyń arasyndaǵy daýdy retteýdiń bitimgershilik rásimi. Mediatsiia bas bostandyǵynan aiyrý túrindegi jazaǵa balama retinde qoldanylyp, qylmys saldarynan bolǵan zalaldyń ornyn eselenetin múlikpen toltyrý, belgili bir jerlerde májbúrli jumysqa tartý siiaqty jazalardyń zańdyq turǵydan qoldanylýy. Máselen, ótken jyly barlyǵy 45 myń 259 azamattyq is aiaqtalyp, 30 myń 464 is boiynsha sheshim shyǵaryldy. Onyń ishinde 355 is beibit kelisimmen aiaqtaldy. Al, qylmystyq ister boiynsha 3 myń 157 tulǵaǵa qatysty 2 myń 611 is qaralyp, 1 myń 842 tulǵaǵa qatysty 1 myń 454 sot úkimi shyǵaryldy. Mediatorlardyń qatysýymen 105 qylmystyq is qaraldy.
2013 jyly «2014–2016 jyldarǵa arnalǵan«Halyq tarih tolqynynda» atty tarihi zertteýlerbaǵdarlamasy qabyldandy. Otandyq tarih ǵylymynyń damýynda ulttyq tarihtyń tutas kórinisin qalypastyrý, otandyq tarihtyń ózekti máselelerin zertteý, tarih ǵylymyn jańǵyrtý máselesi qolǵa alyndy. Sol kezden bastalǵan otandyq tarihty zertteý Abylai hannyń 300 jyldyq mereitoiymen ulasyp,Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn atap ótý jylnamasyna sabaqtasty.
Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn toilaý bastamasy Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń «Máńgilik El» ulttyq ideialogiiaǵa ainalǵan ideiasynyń bastamasy. Qazaq handyǵynyń 550 jyldyq mereitoiyn atap ótý, sottardyńjańa tarih betterin qaita qarap, sot júiesiniń erterekten kele jatqan quqyqtyq dástúrin keńirek tanýǵa, búgingi urpaqtyq sanasynda qaita jańǵyrtyp, bolashaqpen sabaqtasýyna mol múmkindik beredi degen úmittemiz.
Tynys AHMETJANOVA, Astana qalalyq sotynyń baspasóz qyzmetiniń ókili.
