«ATAMEKENNEN» shyǵyp, kóleńkeli jerlermen kóligime qarai kele jatyrmyn. Sol kósheni boilap, maǵan qarsy bir adam keledi. «Aqyryn júrip, anyq basyp» kele jatqan adamdy birden Qainar Oljai aǵama uqsattym. Biraq, jaqyndai bere kúməndanyp qaldym. Murty joq eken. Sóitip, dəl qasynan ótip bara jatyp taǵy bir qarai salaiynshy dedim. Qarasam, Qainar aǵamnyń ózi. Dəl ózi!
Murty ǵana jetispeidi.
– Assalaýmaǵaleikým, aǵa! – dep amandastym.
– Ýaǵaleikýmassalam!– dedi.
Ózi oraza ustap júr eken. Shamasy, túski úziliste «QazMedia ortalyǵyn» mańailap serýendeitin siiaqty. Qolynda júrektiń qaǵysyn retteitin dəri.
Hal-jaǵdai surasyp bolǵan soń:
– Óleń qalai, jazyp júrsiń be? Anda-sanda jazǵandaryńdy oqyp turam, – dep jyly pikir bildirdi. Qýanyp qaldym.
Óitkeni, ótken jyly bir otyrysta Qainar aǵamnyń Muqaǵalidy, Tumanbaidy, Qadyrdy jatqa oqyp, qazaq poeziiasy týraly tushymdy pikir aityp, ədebietshi ǵalymdardan kem túspei kelistirip taldaǵanda tań qalyp edim…
Óleń suraǵan aǵama, keshe jazǵan bir óleńimdi oqyp berdim…
«Sondaǵy Məriiamnyń aitqan sózi» degendei, oqyǵan óleńim osy boldy.
***
Júrekke tən izgilikke umsyný,
Jalyndaǵan ańsar sezim – ot-alaý.
«Jalǵyzbyn…» dep jabyǵady
bir sulý,
Jalǵyzdyq ta sulý bolady eken-aý!
Jamaly bar,
Tań sekildi jańa atqan
Janarynda jalt-jult etip
taza baq.
Sulýlyqpen súiinshilep,
Jaratqan
Jalǵyzdyqpen ketipti ony jazalap.
Bilem,
Sezem,
Qylyq emes esh quptar,
Jazyqsyz jan
Jazmyshqa kiriptar.
Sulýlyqta ókinish bar, óksik bar,
Jalǵyzdyqta qorqynysh bar,
kúdik bar.
Taǵdyr bólek,
Jan, muń bólek bizdegi,
Ǵumyr bireý.
Onyń ózi shekteýli.
Sulýlyqta salqyndyq bar kúzdegi,
Jalǵyzdyqta jylylyq
bar kóktemgi.
Degbir qashyp,
Demde shógip kóńil – nar,
Janǵa batar orman oidyń zil júgi.
Sulýlyqta jańylysqan ómir bar,
Jalǵyzdyqta saǵynysh bar
jyp-jyly.
Armanyma bolmai yntyq, yntyzar,
Bəlkim, men de bilmes edim baq qunyn.
Sulýlyqta shattyq ún bar, kúlki bar,
Jalǵyzdyqta tətti muń bar,
Tətti muń!..
Qanshama ret,
Bul ómirde ólsheýli,
Baq pen nala,
Aq pen qara arbasty.
Sulýlyqta qoshtasý bar eń sońǵy,
Jalǵyzdyqta mahabbat bar alǵashqy.
Bəri ótkinshi,
Sezingeniń,
Sezgeniń,
Tyńdaý kerek júrek únin, əýezin.
Sulýlyqta ómiri bar ózgeniń,
Jalǵyzdyqta jalǵyz jup bar.
Ol – óziń!
[caption id="attachment_18510" align="alignright" width="183"]
TALDAÝY – oqyrman Qainar Oljaidan
Bári ras. Biz óleń suradyq. Qalqaman baýyrymyz meselimizdi jyqpai «keshe jazǵan óleńim edi» dep oqyp berdi. Saraida, úide, tipti ótkendegidei dámhanada emes, kezdesýde keshte emes, topty adamǵa, kútken qaýymǵa emes jalǵyz ózimizge kósheniń tap ortasynda taltúste oqylǵan óleń qatty tolqytty. Jalǵyz qalǵan sulýlar – tarihtan talai belgili. Óz klassikterimizdiń de kórkem dúniesi bolǵan.
Aldymen aitarymyz, Qalqamannyń bul qubylysqa qoryqpai barýy. Jáne batyl qadam ózin aqtaǵan – óleń tarihi taptaýryn emes. Sony. Tyń. Kórkem. Áserli. Oily. Tutas óleń retinde sulýlyq pen jalǵyzdyqty salystyrýy – tapqyrlyq. Jalǵyzdyq pen sulýlyq birde kún men túndei qarama-qaishylyq kórinisi, birde dombyranyń eki ishegindei ortaq ún beretin úilesim belgisi retinde órilip otyr. Turyp tyńdaǵan óleńnen aldymen osyndai sheberlikti ańǵardyq. Keshegi Jumekenniń biigine búgin Qalqaman shyǵa alsa, qazaq poeziiasynyń asyǵynyń alshysynan túskeni emei, nemene!
Jumekenniń jyry bólinip taldanbaidy. Jeke shýmaqty alyp jalaýlatý múmkin emes. Tutas óleń – quiyla salǵan qorǵasyn. Salmaǵy aýyr. Óz bederi bar. Bir bóligin jekelep ustaý da, qaraý da múmkin emes. Myna óleń de, bizdiń bala kezimizde talai balqytqan qorǵasynymyz siiaqty tutasyp jatyr. Sońy, taǵy, Jumekenge tán pálsapamen aiaqtaldy. «Jalǵyzdyqta – jalǵyz jup bar. Ol – óziń». Áýezovshe riza bolǵanda: «Páli!»
Óleń emes, prozadan bul pálsapaǵa balama izdesek: Maǵaýinde tunyp tur. «Men». «Jarmaq». Oily óleń áý-bastan bizge unaidy. Oisyz óleń Qunanbaisha aitqanda, jaidaq sý siiaqty. Shalpyldatyp óte shyǵasyń. Oily óleń bolsa tereńine batyrady. Rahat. Shyqqyń kelmei, shyǵa almai júrgeniń. Tutas óleń retinde Qalqamandy Jumeken biigine jaqyndatqan bul týyndydan ózimiz saǵynyp júrgen bir kezdegi Qadyr aqynnyń tamasha tapqyrlyǵyn qaita jolyqtyrdyq. Demek, aqyn, inimizdiń Qadyrdyń da biigin alǵany anyq. Qinalmai.
Qadyr talantynyń bir kórnisi
kontrasty oinata bilýi.
«Sulýlyqta qoshtasý bar eń sońǵy,
Jalǵyzdyqta mahabbat bar alǵashqy».
Nemese:
«Sulýlyqta salqyndyq bar kúzdegi,
Jalǵyzdyqta jylylyq bar kóktemgi».
Alǵashqy men eń sońǵyny, jylylyq pen salqyndyqty shendestirý arqyly bul óleń tereń oiǵa jeteleidi. Qadyrdyń kúshi ár shýmaqtyń sońǵy eki jolynda tanylatyn. Ondai shtangany //«beltemir» degen jasandy sóz emes/ Qalqaman da qinalmai kótere alady eken.
Qazaq aqyndarynyń sheberliginiń bir belgisi – alliteratsiia. Oiyńdy dál jetkizetin sózdiń báriniń bir áripten bastaý ońai syn emes. Naq myqtysy, álgi, Qadyr jaryqtyq edi. «Boz dala, qushaǵyńdy ash, qozyń keldi, // Boz tarta bastappyn-aý ózim de endi. Bozańnan izdeidi kóp boz úilerdi, //Bozańnan izdeidi kóz boz ińgendi» dep bozdatqanda kim Qadekeńe teń kelsin! Bizdiń aqyn baýyr, poeziiadaǵy bul qarýdy jetik meńgergen. Nanbasańyzdar birinshi shýmaqty oqyp shyǵyńyzdar: kileń «J» árpine bastalyp tur. Mynaý muhittyń sýy men qurylyqtyń qara jeri bir-birimen toqailasarda aldymen sansyz araldar bolyp ketedi. Tipti, Astana men Almaty arasynda kúndiz ashyq aspan astynda ushaqpen ushsańyz Balqashtyń arǵy Alataý jaq jaǵasynan sondai kórinisti baiqaisyz. Nemese dala men orman túiilisken jerde de shoq-shoq aǵash, oidym-oidym alqap turmai ma. Sol siiaqty birinshi shýmaqtaǵy «J-nyń» ekpini ekinshi shýmaqta da entigin basa almapty:
Jamaly bar,
Tań sekildi jańa atqan,
Janarynda jalt-jult etip taza baq.
Sulýlyqpen súiinshilep,
Jaratqan
Jalǵyzdyqpen ketipti ony jazalap.
Qandai úilesim. Qalqamannyń ózi oqyǵanda tipti qulpyrǵan. Bizdiń sholaq tilimizdiń aita almaityn árpiniń biri osy «J» aqyn inimizdiń aýzynda qalai jalt-jult etedi deseńizshi. Hosh. Endi shýmaqty qoiyp tarmaqtarǵa kósheiik. Munda da týra Qadyrdaǵydai baltalasań buzylmas tirkester tunyp tur.
Ǵumyr bireý.
Onyń ózi shekteýli.
Jaishylyqta árkim aita salatyndai kórinetin bul oidy Qalqaman jainatyp-aq jibergen eken. Aitalyq, ala-qula kiimdi kóshede opyr-topyr júrgen topty bozbala qandai, al, denelerine quiyla salǵandai biróńkei saltanatty kiimmen sherý tartyp, sap túzep bara jatqan soldattar qandai. Jai aitylatyn oi men Qalqamannyń qalamynan týǵan tirkesti tek osylai salystyrǵan lázim.
Taǵy bir tirkesti qarańyz:
Baq pen nala,
Aq pen qara arbasty.
Óleńniń bir jolynyń ózi ishki uiqasqa qurylǵan. Bul Ótejanda kezdesetin edi. Qalqaman inimiz bir óleńin oqý arqyly qazaq jyrynyń taǵy bir jampozy, Ótejandy bizdiń eske salǵan. «Muńlyq kózdiń jasy qusap, Asyǵys-aq qulaǵysh. //Kók teńizden jetken bizge, //Ótken jylǵy jyly aǵys» deitin Ótekeń, bir shýmaqtyń ishindegi tarmaqtardyń ózinde birneshe uiqas jasap. Bizdiń bala da kem emes. Sosyn: «Baq pen nalańyz» «aq pen qarańyzǵa» uiqasyp qana turǵan joq. Manaǵy Qadyrdyń, keiin Jarasqannyń qolynan kelgen kontrast atoilap aldan shyǵa kelgende qatty qýandyq. Óleńdi óleń etetin ishki qarsylyq qoi. Bala kezimizde tasqa tasty soǵyp ushqyn shyǵarýǵa áýes edik. Keiin, ony árkim «bolgarka» atty saiman arqyly shoq-shoq etip shasha alatyn bolypty. Myna kontras ta sondai, biz úshin beinetti, Qalqaman úshin tym ońai shoq shyǵarý ǵoi. Aitpaqshy, munyń aldynda keltirgen mysalymyzda taǵy bir kontrast «shoq ushqyndatý» turǵanyn eńdi ańǵardyq: Súiinshileý men jazalaý! Taǵy bir tirkesti túrtip qalaiyq:
Taǵdyr bólek,
Jan, muń bólek bizdegi…
«Túrtip qalaiyq» demekshi, aýylda saman kirpishten qalanǵan, lai sylaqpen sylanǵan qoralar bolatyn. Ainala bergende shyntaǵyń nemese tobyǵyń tiip ketse bir ýys topyraǵy saýlap túsip qalatyn. Ol qoranyń ǵumyry uzaqqa barmaityn. Al, alystaǵy betkeide tórt ne alty qyrly, árbir qyry qulaqsha bolyp bitetin, sol qulaqshanyń ústine aq tas qoiylǵan zirattar turatyn. Kóne kóz, quima qulaq qarttar bizdiń bala kezimizde «bulardy qalmaqtyń qas sheberleri qalaǵan» desetin. Qabanbailar, Jánibekter, Baraqtar, Boranbailar ata mekendi qaita azat etýge kelgende aldynan shyqqan zirattardan úsh ǵasyrdan astam ýaqyt ótse de bir tas sýsyp qulaǵan emes. Sol qalpy tur. Aýǵanstandaǵy, Siriiadaǵy kóne zaman eskertkishterin qiratqan doly kúshterden saqtasa áli myń jyl myńq etpesi haq. Dombailaý men sheberliktiń arasy osyndai. Qalqamannyń myna bir tarmaǵy sol qas sheberdiń isi. Ar jaǵynda taǵy Qadyr ákesine jaqyndyǵy ańǵarylady: «Qany birge bolǵannan qandai paida, //Bolmaǵan soń shyǵarda jany birge» dep edi ol rýhani ákesi.
Iá, árkim bólek ómir keshedi. Jalǵyzdyqtaǵy sulýdan sen múlde bólek ómir keshesiń. Qaradúrsin tilmen aitqanda osylai. Ony Qalqaman óleńmen ózgeshe órgen eken.
Týra osy tirkeske qatysty taǵy bir oi mynadai: Kezinde talai aqyn bir joldy eki-úshke syndyryp jazýǵa qumar boldy. Eki túrli sebebi bolsa kerek. Birinshisi: orys aqyny Maiakovskiiden qalǵan úlgi. Sáken aǵamyz sol uiyqqa «Sovetstanymen», «Ekspresimen» túsip ketip, shyǵa almady. Onyń saiasi naq baǵasyn Maǵaýin bergen. Biz ol jaǵyna jolamai, óleń qurylysy retinde mysalǵa alyp jatyrmyz. Ekinshi sebep: aqsha. Sovet zamanynda óleńniń ár jolyna sommen eseptep aqsha tóleitin. On bir býyndy tirkesti soǵymǵa soiylǵan jylqynyń kári jiligin úsh jerinen shaýyp tastaǵan siiaqty úshke bólip berseń úsh ese kóp qalamaqy alasyń. Qarapaiym esep. Biraq, oǵan da sheberlik kerek. Sovet zamanyndaǵy qazaq poeziiasynda óleńdi osylai taramdap jazǵannyń eń myqtysy ári talassyz talanttysy – bizdiń taǵy bir tabynatyn aqymyz Toqash Berdiiarov edi. Ol kisi zań men aqshaǵa baǵynbai ótkenin búgingi urpaq bile qoimas. Óleńniń yrǵaǵyna ǵana baǵynǵan ózgeshe qudiret iesi edi.
Taǵdyr bólek,
Jan, muń bólek bizdegi… arqyly myna bala sol Toqash aǵamyzdy da eske túsirip ketkenin qarashy. Áitpese, myń jerden bólshektep tastasań da óleńińe soqyr tiyn berip jatqan úkimet joq, bizde. Demek, Qalqaman da ne Maiakovskiige eliktemei, ne qalamaqyǵa qyzyqpai, tek óleńde bolatyn ishki iirimge baǵynyp osylai jazǵany anyq. Taý óziniń tasymen, kól balyǵymen, aǵash japyraǵymen kórikti desek, óleńniń basty talaby – teńeýlerinde. Qalqamannyń Astananyń kóshesinde ózimizdiń suraýymyzben oqyǵan óleńi álbette teńeýden quralaqan emes. Teńeý bolǵanda qandai. «Demde shógip kóńil – nar» dep jazypty. Kóńildi narǵa teńegen. Aýyz-eki tilde tek tulǵaǵa «nar» degen anyqtaýysh qosatynbyz. Kóńildiń qandai zor bolǵanyn «nar» degen teńeý ádemi beineleidi eken. Al, sol nar kóńil demde shógip ketse, tosyn jáitti kórgeniń ne estigeniń. Bul jerdegi tosyn jáitińiz – sulýdyń jalǵyzdyǵy.
Kelesi ádemi teńeýlerge toly ekinshi shýmaqty, biz, mana basqa mysal: bir dybystan bastalatyn joldary bar alǵashqy shýmaqtyń toiy tarqamai jatqan jalǵasy retinde keltirgenbiz. Osy oily da sáýleli ekinshi shýmaqtyń basqy eki tarmaǵynda sondai tunyq, taza teńeýler tur:
«Jamaly bar,
Tań sekildi jańa atqan
Janarynda jalt-jult etip taza baq».
Janarda taza baqtyń jalt-jult etkeni – erekshe beineleý emes pe. «Júrektegi nur», «kóńildegi kir» degendei kúndelikti aýzymyzda júretin sózder emes, ózi de taza baqtyń janardan jalt-jult ete qalýy – aqyndardyń atasyndaǵy «jas júrektiń saýsaq jaiǵany» siiaqty anaý-mynaý aqynnyń qanjyǵasyna bailana qoimas olja shyǵar. «Tań sekildi jańa atqan» degen teńeý – sulýdyń janarynyń sipaty. Sol jańa atqan tań sekildi janarda taza baq jalt-jult ete qaldy. Bizdiń bala sheberlikti attai erttep mingen eken. Álgi, atasynyń saýsaǵyn jaiǵan jas júregi alystaǵy Aiǵa talpynatyny bar edi. Mynanyń odan qai jeri kem! Eger, osy eki joldaǵy jalǵyz útir «Jamaly bar» tirkesinen keiin emes, «jańa atqan» tirkesine keiin qoiylsa, onda «tań sekildi jańa atqan» teńeýi Jamaldyń, iaǵni, kóriktiń sipatyna ainalar edi. Ol halyq ánine ainala bastaǵan baiyrǵy aqyndardyń bárinde bar ǵoi: «ajaryń ashyq eken atqan tańdai….» Joq, bizdiń bala ol tustan ótip ketken: «Jamaly bar» – ózi bólek sipattama da, al, bir emes, birin -biri ústemegen eki teńeýli «Tań sekildi jańa atqan //Janarynda jalt-jult etip taza baq» – jeke otaý tikken erekshe bailam. Biz siiaqty paqyryńyz baiqamaityn, aqynnyń qyraǵy kózi, bálkim mańdaidaǵy emes kókirektegi kózi ańǵaratyn airyqsha sát. Bárekeldi, baýyrymyz!
At ústi sholyp shyqpai, myna óleńdi ájelerdiń qylshyqty eshkiniń júnin tútkenindei etip barynsha baiyptap oqysańyz, taǵy bir tustan tamasha teńeý tabylady: «Janǵa batar orman oidyń zil júgi». «Orman oi» da – tapqyrlyq. «Qalyń oi», «batpan oi», «aýyr oi» degender kúndelikti qoldanysta júredi. «Orman oi» bolsa tyń teńeý. «Oi ormany» – marqum Qadekeńniń kitabynyń aty – qubylystyń sipattamasy, Qalqamannyń «orman oiy» bolsa – aǵanyń sońynan sóz oinatý ǵana emes, jańa teńeý tabý. Ári qaraiǵy «orman oidyń zil júgi» – manaǵy bir teńeýdi ekinshi teńeý ústemeleitin sheberliktiń jalǵasy. «Zil» sózi kóbinese anyqtaýysh maǵyna berý úshin «zildei» dep aitylatyn. Ózi arǵy tórkininde «pilmen» týystas. Pil áli kóz aldymyzda, daladan kórmesek te, zoobaqta turady. Jas kezimizde Qaraǵandy zoobaǵynda sóileitin Batyr atty pil bolǵan. Biz ol kezde jastar gazetiniń tilshisi «Pil til qatty» dep maqala jazǵanbyz. Hosh. «Pil» sózi de, ózi de áli bar haiýan desek, al, «zil» dep babalar onyń jaqyn týysy ári soltústik óńirge beiimdelgen mamontty ataǵan. Ǵalymdar tabylǵan súiekteri, tipti, tutas qańqalaryn zerttegen ǵalymdar onyń turqy da, salmaǵy da qazirgi pilden iri ekenin anyqtaǵan. «Zildei» degendi estisek, qulaǵynyń ózi qalqandai, tumsyǵynyń ózi qubyrdai pilden de aýyrdy kózge elestetemiz. Sulýdyń janyna jalǵyzdyqtyń qandai salmaq túsiretinin osydan ańǵaryńyzdar, Qalqamannyń oqyrmandary.
Poeziiadaǵy taǵy bir tásil – ústemeleý. Áserdi arttyrý úshin kerek. Aiaýly aqynymyz bolǵan Tumanbaidyń eleýli «Etik» atty óleńinde balalyq shaǵyn «ash jatyp, sýyq úide uiyqtap júrdim» dep sipattaidy. «Ash jatýdan» sońǵy «sýyq úide uiyqtaý» óleńdegi ústemeleýdiń eresen kórinisi. Taǵy bir Moldaǵaliev, iaǵni, Juban aqyn «Sel» poemasynda ústemeleý tásilin ǵajap qoldanady. Bul utymdy qarýdy Qalqamannyń óleńinen de taptyq.
«Sulýlyqta ókinish bar, óksik bar,
Jalǵyzdyqta qorqynysh bar,
kúdik bar».
«Ókinish bar» dep qoia salýǵa da bolady. Biraq, sulýlyq qasiretin jerine jetkizý úshin jáne «óksik bar». Jalǵyzdyqtyń qashan da adam qorqytatyny belgili. Jalǵyz qalǵanda keń saraida otyryp ta, tar qapasta otyryp ta qorqatynyń haq. Al, Qalqamen sol qorqynyshqa «kúdikti» ákelip ústemeleidi. Tabylǵan tásil. Ádemi ádis. Óleńniń órisin keńitken sheberlik.
Endi, taza óleń tehnikasyna toqtalaiyq. Bul talapty qazir /2016 jylǵy maýsym aiynyń ortasynda/ Eýropa elderi arasynda birinshiligi qyzý ótip jatqan fýtbol oiynymen salystyrýǵa bolar. Fýtboldyń áseri golda ǵana emes, oiynshylar kórsetetin sheberlikte. Óleń de sol siiaqty. Aitaiyn degen túpki oiy – gol da, soǵan jeter joldaǵy kórkemdik kestesi – tehnika. Qalqamannyń jalǵyzdyq pen sulýlyqqa arnalǵan óleńi onyń óleń ólshemin qapysyz meńgergenin baiqatady.
Óz basymyz býyndary artyq-kem, uiqastary olpy-solpy jyrdy táýir kórmeimiz. Ókinishke orai, qazir solai jazatyndar kóbeiip ketti. Ol úrdis tek Muhtar Maǵaýinnyń jankeshti izdeýleri men zertteýleriniń arqasynda HH ǵasyr oqyrmandaryna oralǵan on úshinshi-on jetinshi ǵasyrlarda ómir súrgen jyraýlarǵa tán bolsa kerek edi. Odan beride qazaq jyrynyń kóshi túzelgen. Shamasy Qojabergen jyraý deidi ǵoi, kim tolǵasa da «Qarataýdyń basynan kósh keledi» shyqqannan beri ýaqytta qazaq óleńi ólshemge túsken. Árbir tarmaǵy úsh býnaqtan turady. Bir býnaqta ne úsh, ne tórt býyn kezdesedi. Tarmaqtyń ózi ne on bir býyndy, ne jeti-segiz býyndy. Bir shýmaǵynda tórt tarmaq bolady. Qansha shýmaq bolyp shyǵýy aitar oi men terbegen sezimge qatysty. Biz muny Ahmet Baitursynulynyń eńbeginen óz qolymyzben kóshirip, bir dápterimizdiń alǵashqy betine jazyp alyp edik. Ol dápter Almatyda, ózimiz Astanadamyz, tek mida qolǵan sulbasymen keltirip otyrmyz. Osynyń naǵyz standartyn Abai Qunanbaiuly jasaǵan. Sosyn, ózi izdeniske baryp «Segiz aiaqty» týdyrdy. Qazaq jyrynyń jáne bir zańǵary Shákerim de osy standartty ustandy. Abaidyń óz aldyndaǵy Shortanbai, Dýlat, Buqar jyraýdy synaý sebebi, «óleńderiniń bári jamaý, bári quraý» deýi – ana aqyndardyń osy standartty saqtamaýynan. Shortanbailar jyrynyń standartqa syimai qalýy da túsinikti – olar aýyzsha aitty. Otyryp jazǵan joq. Aldaryndaǵy Qaztýǵan, Shal, Asan Qaiǵy, Jirensheden qalǵan ólshemsiz óleńder qulaqtarynda turdy. Olar – aýyz ádebietiniń alyptary da, Abaidan qazaqtyń jazba poeziiasy bastalady. Sol Abai standarty boiynsha, qazaq óleńiniń ólshemin buzbastan sulý da minsiz jyr jazýǵa bolaryn Qasym men Syrbailar dáleldedi. Solarmen birge soǵysqan, bizdiń eń tushynyp oqyǵan aqynymyz Toqash Berdiiarovty qarańyz, óleńniń bir tarmaǵyn úsh, tipti tórt jolǵa bólip jazǵanmen báribir býnaq pen býynnyń ólshemin saqtaǵan. Bir óleńindegi barlyq shýmaqtar bir erejege baǵynǵan. Odan beride eń talantty tórttik: Muqaǵali, Saǵi. Qadyr, Tumanbaidy tekserińiz. Sońǵy úsheýi shýmaq pen tarmaqqa, odan býnaqqa qoiylatyn, kezinde Ahmet Baitursynuly sipattap bergen talapty tolyq saqtaǵan. Týra ereje buzbai-aq avtokólikti sheber aidaityn júrgizýshiler siiaqty. Tek, Muqaǵalida ara-tura bir shýmaqta tórt emes, besinshi artyq tarmaq kezdesip qalady. Onyń ózi sońǵy tórtinshi tarmaqqa uiqasyp jatqandyqtan jáne tórt tarmaqqa syimaǵan jeke bir oidy kóterip turǵandyqtan keshirimdi kórinetin. Buǵan Muqaǵalidyń bula minezi qosylǵan soń, jarasymdy da bolatyn. Áitse de, tarmaq ishindegi býnaq pen býynda Muqaǵali esh ereje buzbaidy.
Qazaq poeziiasynyń búkil klassikteri saqtaǵan osy ólshemniń keiingi jyldary jappai buzylýy – bizdiń ishimizge syimai júrgen jáit. Táýelsizdik degendi óleń erejesin buzýmen shatastyrmaý kerek edi. Attaryn atamai-aq qoialyq, bir kezde Baitursynuly ǵylymi qalyptap ketken óleń ólshemin buzýshylardy kórsek, oqymai ketemiz. Ishinde qandai altyn oi jatsa da, ainalyp ótemiz. Basqa amalymyz joqtyqtan. Jol erejesin buzǵandar aiyp tóleidi, al, Abai qalyptastyryp, Ahmet zańdastyrǵan óleń ólshemin buzýshylarǵa budan basqa sharamyz joq. Olardy Abaidy estimegen saýatsyz deýge uialasyń. Shetterinen «alashym» dep óńmeńdeitinderine qarap Ahmet aqsaqaldyń eńbegin oqymaǵan deýge qimaisyń. «Aqynbyz» keýde qaqqandaryna qarap, Abaidan Ótejanǵa deiingi klassikterdi bilmeidi deýge senbeisiń. Óleń ólshemin ádeii buzyp júrgen aqyndar poeziiasyn nemen salystyrýǵa bolady? Taptyq: qaiyń men qaraǵaiy, úieńki men shyrshasy, sámbi tal men kók teregi joq, tek óz betimen qaraaǵash ósken jerdi park dep ataǵan siiaqty eken. Al, táýbe, bizdiń Qalqaman baýyrymyzdyń parki aram ósken aǵashtan taza eken.
Abaidan qalǵan poeziia baǵyna óz ekken árbir taldy aiaýly qolmen mápelengen. Qadyrda, Tumanbaida, Saǵida, osy tusta taǵy bir aryndy aqyndy qosa ketelikshi, Júsip Qydyrovta bolǵan jaýapkershilik jas aqynnyń boiynan tabylypty. Bir shýmaqta tórt tarmaq. Tórt tarmaq tegis úsh býnaqtan turady. Ekeýi tórt, bireýi úsh býyndy úsh býnaq qosylǵanda on bir býyn shyǵady. Áriden bar, Abaidan soń tolyq tulǵasymen boi kóterip kúlli álemge men-mundalaǵan, Muqaǵalidyń ózi «qasietinen ainalǵan» qazaqtyń qara óleńi. Bizge budan artyq ne kerek!
Sosyn, bizdiń bala, osy qara óleńge shalys uiqasty qoldanypty. Shalys uiqas: 1-2-1-2 ońailyqpen jazylmaidy. Odan 1-1-2-1 uiqasy jeńildeý. Qalqaman barǵan soń qiynǵa barypty. Ári sońǵy, uiqasatyn býnaq úsh býyndy eken. Tórt býyndy bolsa taǵy ońaiyraq bolar ma edi. Alǵash uiqasqa ilikken «umsyný» men «bir sulý» qalai syńǵyrlap tur. Jai uiqasqan sózder emes, birin-biri tolyqtyratyn mánderi bar. «Taza baq» pen «jazalap» ta minsiz uiqasady. «Kóńil – nar» men «ómir bar» uiqasyn Qadyrdan ǵana tabar edińiz. Qazaq poeziiasynyń baǵy bar shyǵar, Qadekeńniń ónegesi laiyqty jalǵasyn taýypty. «Baq qunyn» men «tátti muń» uiqastary da sózdiń áýezimen qatar mánniń jalǵastyǵyn ańǵartady.
Mine, aqyn Qalqaman Sarinnyń bir óleńi bizdiń qalamdy osylai oiatty. Tolǵandyrdy. Kezinde Qadyr aǵamyzdyń shyǵarmashylyǵy týraly «Óleńge – myrza, ómirge – «yrza» degen maqala jazǵanbyz. Keiin bir aqynnyń jastar ótkizgen jyr keshinen áserlenip, «Esenǵaliǵa túsken esep» atty maqala jazyp tastappyz. Ekeýi de óz ýaqytynda «Qazaq ádebieti» gazetinde jariialandy. Endi Qalqamannyń kóshede, toqtap turyp oqyǵan óleńin taldadyq. Úsh tolǵanys. Úsh býyn. Shamasy eń kórnekti ókilderi shyǵar. Biz úshin. Aitpaqshy, biz onyń óleńinen alynǵan áserdi jazdyq. Al, óleńniń qandai sezimge bólegeni ishimizde qaldy. Áser men sezim – eki bólek uǵymdar. Álgi sulýlyq pen jalǵyzdyq siiaqty. Taǵy bir shabyttanǵan shaǵynda aqyn baýyrymyz áser men sezim týraly da qos órimdei órilgen óleń jazyp tastasa, qýanar edik.
"Aqiqat" jýrnaly
